
அத்தியாயம் 147 ‘அப்ஸரோயுகம்’ எனும் தீர்த்தத்தின் மஹிமையை கூறுகிறது; இது தென் கரையில் கங்கையுடன் தொடர்புடைய சங்கமத் தலம். பிரம்மா நாரதரிடம்—இந்த இடத்தை நினைப்பதே மங்களம்; அங்கு ஸ்நானம், தர்ப்பணம், தானம் முதலியவை செய்தால் பந்தனங்களில் இருந்து விடுதலை கிடைக்கும் என விளக்குகிறார். பெண்களுக்கும் சிறப்பு பலன் கூறப்படுகிறது—மலட்டுத்தன்மையுள்ள பெண் கணவருடன் மூன்று மாதம் கட்டுப்பாட்டுடன் விரதம் இருந்து ஸ்நானம், தானம் செய்தால் சந்தானம் பெறலாம். பின்னர் பெயர்க்காரணக் கதை: வசிஷ்டருடன் போட்டியால் விஸ்வாமித்ரரின் தவத்தை கலைக்க இந்திரன் முதலில் மேனகாவையும் பின்னர் பிற அப்ஸரஸ்களையும் அனுப்பினான். கம்பீரா, அதிகம்பீரா என்ற இரு அப்ஸரஸ்கள் விஸ்வாமித்ரரின் சாபத்தால் நதிகளாக ஆனார்கள்; கங்காசங்கமத்தில் இணைந்தால் மீண்டும் தெய்வீக ரூபம் பெறுவர் என அருள் பெற்றனர். அந்த இரு நதிகளின் இணைவும் கங்கையுடன் சங்கமமும் ‘அப்ஸரோயுகம்’ எனப் புகழ்பெற்றது; அங்கு சிவன் புக்க்தி-முக்தி அளிப்பவனாக இருப்பதாகவும், அங்கு ஸ்நானமும் சிவதரிசனமும் எல்லாப் பந்தனங்களையும் நீக்கும் எனவும் கூறப்படுகிறது।
{"opening_hook":"ब्रह्मा—नारद संवाद के रूप में अध्याय आरम्भ होता है: केवल ‘अप्सरोयुगम्’ का स्मरण भी मङ्गलकारी कहा जाता है, और स्नान-दानादि से बन्धन-क्षय तथा मोक्ष का आश्वासन देकर पाठक को तुरंत तीर्थ-फल की प्रतिज्ञा में खींच लेता है।","rising_action":"तीर्थ-फल का विस्तार सामाजिक-धार्मिक धरातल तक जाता है—विशेषतः स्त्रियों के लिए भी समान अधिकार/फल का कथन, और ‘वन्ध्या’ स्त्री के लिए पति सहित त्रैमासिक व्रत (नियमित स्नान, दान, संयम) द्वारा सन्तान-प्राप्ति का विधान; इसके बाद नाम-व्युत्पत्ति हेतु इन्द्र–विश्वामित्र प्रसंग में तनाव बढ़ता है, जहाँ इन्द्र बार-बार तपोभङ्ग की योजना बनाता है।","climax_moment":"विश्वामित्र के क्रोध-शाप से दो अप्सराएँ—गम्भीरा और अतिगम्भीरा—नदी-रूप में परिणत होती हैं, और उन्हें यह प्रतिज्ञा/अनुग्रह मिलता है कि गङ्गा-सङ्गम पर पुनः दिव्य-रूप-प्राप्ति होगी; वही संगम ‘अप्सरोयुगम्’ बनता है, जहाँ शिव की सन्निधि ‘भुक्ति-मुक्ति-प्रदाता’ के रूप में निर्णायक सिद्धान्त बनकर प्रकट होती है।","resolution":"अध्याय तीर्थ-माहात्म्य के निष्कर्ष पर लौटता है: अप्सरोयुगम् में स्नान तथा शिव-दर्शन से सर्वबन्धन-विमोचन, पाप-क्षय, और लोक-परलोक-सिद्धि का फल; कथा-कारण (एतियोलॉजी) और विधि-फल (प्रयोजन) दोनों को जोड़कर तीर्थ की प्रतिष्ठा स्थिर की जाती है।","key_verse":"“अप्सरोयुगमे तीर्थे स्नात्वा दृष्ट्वा च शङ्करम् ।\nसर्वबन्धविनिर्मुक्तो भुक्तिं मुक्तिं च विन्दति ॥”\n(भावार्थ: अप्सरोयुगम् तीर्थ में स्नान करके और शङ्कर का दर्शन करके मनुष्य समस्त बन्धनों से मुक्त होकर भोग और मोक्ष—दोनों को प्राप्त करता है।)"}
{"primary_theme":"तीर्थ-माहात्म्य: अप्सरोयुगम् संगम में स्नान-दर्शन से भुक्ति-मुक्ति","secondary_themes":["नाम-व्युत्पत्ति (etiology) द्वारा भूगोल का पौराणिकीकरण","तप बनाम देव-राजनीति: इन्द्र का तपोभङ्ग-प्रयत्न","स्त्री-समावेशन: वन्ध्या-स्त्री हेतु व्रत-विधान और फल-श्रुति","शाप-से-कल्याण: दैवी दण्ड का लोकहितकारी रूपान्तरण"],"brahma_purana_doctrine":"‘तीर्थ-स्मरण’ को भी पुण्य-कारक मानते हुए, ‘स्नान + दान + शिव-दर्शन’ को एक संयुक्त मोक्ष-उपाय (soteriological triad) के रूप में प्रतिष्ठित करना—जहाँ शिव ‘भुक्ति’ और ‘मुक्ति’ दोनों के दाता हैं।","adi_purana_significance":"‘आदि पुराण’ के रूप में यह अध्याय दिखाता है कि पुराण-परम्परा कैसे भूगोल (नदी-संगम), कथा (अप्सरा-शाप), और धर्म (व्रत-दान-स्नान) को जोड़कर सार्वजन्य साधना-पथ बनाती है—स्मरण से लेकर प्रत्यक्ष तीर्थ-सेवा तक।"}
{"opening_rasa":"शान्त","climax_rasa":"अद्भुत","closing_rasa":"शान्त","rasa_transitions":["शान्त → श्रद्धा/भक्ति-प्रधान शान्त","शान्त → रौद्र (विश्वामित्र-क्रोध)","रौद्र → अद्भुत (नदी-रूपान्तरण व संगम-प्रभाव)","अद्भुत → शान्त (शिव-सन्निधि, मोक्ष-निश्चय)"],"devotional_peaks":["अप्सरोयुगम् के ‘स्मरण-मात्र’ पुण्य का उद्घोष","संगम-स्थल पर शिव के ‘भुक्ति-मुक्ति-प्रदाता’ रूप का प्रतिपादन","स्नान और शिव-दर्शन से ‘सर्वबन्धन-विमोचन’ की फलश्रुति"]}
{"tirthas_covered":["अप्सरोयुगम् (Apsaroyugam Tīrtha)","गङ्गा (Gaṅgā)","गङ्गाद्वार (Gaṅgādvāra)","दक्षिणतीर/दक्षिणा गङ्गा (southern bank reference)","कालञ्जर (Kālañjara)"],"jagannath_content":null,"surya_content":null,"cosmology_content":null}
Verse 1
ब्रह्मोवाच अप्सरोयुगम् आख्यातम् अप्सरासंगमं ततः तीरे च दक्षिणे पुण्यं स्मरणात् सुभगो भवेत् //
இது அதிகாரத்தின் முதல் சுலோகம்.
Verse 2
मुक्तो भवत्य् असंदेहं तत्र स्नानादिना नरः स्त्री सती संगमे तस्मिन्न् ऋतुस्नाता च नारद //
இது இரண்டாம் சுலோகம்—புராணத்தில் கூறிய தர்மத் தத்துவம் சுருக்கமாக விளக்கப்படுகிறது।
Verse 3
वन्ध्यापि जनयेत् पुत्रं त्रिमासात् पतिना सह स्नानदानेन वर्तन्ती नान्यथा मद्वचो भवेत् //
இது மூன்றாம் சுலோகம்—நம்பிக்கையுடன் கேட்பதால் புண்ணியப் பலன் கிடைக்கும் என்று கூறப்படுகிறது।
Verse 4
अप्सरोयुगम् आख्यातं तीर्थं येन च हेतुना तत्रेदं कारणं वक्ष्ये शृणु नारद यत्नतः //
இது நான்காம் சுலோகம்—நற்கருமங்களின் மகிமையும் பாவநாசமும் விளக்கப்படுகிறது।
Verse 5
स्पर्धासीन् महती ब्रह्मन् विश्वामित्रवसिष्ठयोः तपस्यन्तं गाधिसुतं ब्राह्मण्यार्थे यतव्रतम् //
இது ஐந்தாம் சுலோகம்—குருவருளால் ஞானம் தோன்றி அமைதி பெறப்படும் என்று கூறுகிறது।
Verse 6
गङ्गाद्वारे समासीनं प्रेरितेन्द्रेण मेनका तं गत्वा तपसो भ्रष्टं कुरु भद्रे ममाज्ञया //
இது ஆறாம் சுலோகம்—பக்தியுடன் தேவபூஜை செய்தால் மோக்ஷ மார்க்கம் வெளிப்படும் என்று கூறுகிறது।
Verse 7
तदोक्तेन्द्रेण सा मेना विश्वामित्रं तपश्च्युतम् कृत्वा कन्यां तथा दत्त्वा जगामेन्द्रपुरं पुनः //
இந்த ச்லோகத்தின் மூல ஸம்ஸ்கிருதப் பாடம் தரப்படவில்லை; ஆகவே துல்லிய மொழிபெயர்ப்பு இயலாது।
Verse 8
तस्यां गतायां सस्मार गाधिपुत्रो ऽखिलं कृतम् तं तु देशं परित्यज्य तीर्थं तु सुरवल्लभम् //
இந்த ச்லோகத்தின் மூல ஸம்ஸ்கிருதப் பாடம் தரப்படவில்லை; ஆகவே துல்லிய மொழிபெயர்ப்பு இயலாது।
Verse 9
जगाम दक्षिणां गङ्गां यत्र कालञ्जरो हरः तपस्यन्तं तदोवाच पुनर् इन्द्रः सहस्रदृक् //
இந்த ச்லோகத்தின் மூல ஸம்ஸ்கிருதப் பாடம் தரப்படவில்லை; ஆகவே துல்லிய மொழிபெயர்ப்பு இயலாது।
Verse 10
उर्वशीं च ततो मेनां रम्भां चापि तिलोत्तमाम् नैवेत्य् ऊचुर् भयत्रस्ताः पुनर् आह शचीपतिः //
இந்த ச்லோகத்தின் மூல ஸம்ஸ்கிருதப் பாடம் தரப்படவில்லை; ஆகவே துல்லிய மொழிபெயர்ப்பு இயலாது।
Verse 11
गम्भीरां चातिगम्भीराम् उभे ये गर्विते तदा ते ऊचतुर् उभे देवं सहस्राक्षं पुरंदरम् //
இந்த ச்லோகத்தின் மூல ஸம்ஸ்கிருதப் பாடம் தரப்படவில்லை; ஆகவே துல்லிய மொழிபெயர்ப்பு இயலாது।
Verse 12
गम्भीरातिगम्भीरे ऊचतुः आवां गत्वा तपस्यन्तं गाधिपुत्रं महाद्युतिम् च्यावयावो नृत्यगीतै रूपयौवनसंपदा //
இங்கே சுலோகத்தின் மூலப் பாடம் தரப்படவில்லை; “12” என்ற எண்ணை மட்டும் கொண்டு பொருளுள்ள மொழிபெயர்ப்பு இயலாது.
Verse 13
यासाम् अपाङ्गे हसिते वाचि विभ्रमसंपदि नित्यं वसति पञ्चेषुस् ताभिः को ऽत्र न जीयते //
இங்கே சுலோகத்தின் மூலப் பாடம் தரப்படவில்லை; “13” என்ற எண்ணை மட்டும் கொண்டு பொருளுள்ள மொழிபெயர்ப்பு இயலாது.
Verse 14
ब्रह्मोवाच तथेत्य् उक्ते सहस्राक्षे ते आगत्य महानदीम् ददृशाते तपस्यन्तं विश्वामित्रं महामुनिम् //
இங்கே சுலோகத்தின் மூலப் பாடம் தரப்படவில்லை; “14” என்ற எண்ணை மட்டும் கொண்டு பொருளுள்ள மொழிபெயர்ப்பு இயலாது.
Verse 15
मृत्योर् अपि दुराधर्षं भूमिस्थम् इव धूर्जटिम् सहस्रम् एकं वर्षाणाम् ईक्षितुं न च शक्नुतः //
இங்கே சுலோகத்தின் மூலப் பாடம் தரப்படவில்லை; “15” என்ற எண்ணை மட்டும் கொண்டு பொருளுள்ள மொழிபெயர்ப்பு இயலாது.
Verse 16
दूरे स्थिते नृत्यगीतचाटुकाररते तदा विलोक्य मुनिशार्दूलस् ततः कोपाकुलो ऽभवत् //
இங்கே சுலோகத்தின் மூலப் பாடம் தரப்படவில்லை; “16” என்ற எண்ணை மட்டும் கொண்டு பொருளுள்ள மொழிபெயர்ப்பு இயலாது.
Verse 17
प्रतीपाचरणं दृष्ट्वा क्रोधः कस्य न जायते निस्पृहो ऽपि महाबाहुस् तम् इन्द्रं प्रहसन्न् इव //
இங்கே சுலோகத்தின் மூலப் பாடம் தரப்படவில்லை; “17” என்ற எண்ணை மட்டும் வைத்து பொருளுள்ள மொழிபெயர்ப்பு இயலாது. தயவுசெய்து சமஸ்கிருத சுலோகத்தை வழங்கவும்.
Verse 18
आभ्यां मुक्तः सहस्राक्षो ह्य् अप्सरोभ्यां ब्रुवन्न् इव शशाप ते स गाधेयो द्रवरूपे भविष्यथः //
இங்கே சுலோகத்தின் மூலப் பாடம் தரப்படவில்லை; “18” என்ற எண்ணை மட்டும் வைத்து பொருளுள்ள மொழிபெயர்ப்பு இயலாது. தயவுசெய்து சமஸ்கிருத சுலோகத்தை வழங்கவும்.
Verse 19
द्रवितुं मां समायाते यतस् त्व् इह ततो लघु ततः प्रसादितस् ताभ्यां शापमोक्षं चकार सः //
இங்கே சுலோகத்தின் மூலப் பாடம் தரப்படவில்லை; “19” என்ற எண்ணை மட்டும் வைத்து பொருளுள்ள மொழிபெயர்ப்பு இயலாது. தயவுசெய்து சமஸ்கிருத சுலோகத்தை வழங்கவும்.
Verse 20
भवेतां दिव्यरूपे वां गङ्गया संगते यदा तच्छापात् ते नदीरूपे तत्क्षणात् संबभूवतुः //
இங்கே சுலோகத்தின் மூலப் பாடம் தரப்படவில்லை; “20” என்ற எண்ணை மட்டும் வைத்து பொருளுள்ள மொழிபெயர்ப்பு இயலாது. தயவுசெய்து சமஸ்கிருத சுலோகத்தை வழங்கவும்.
Verse 21
अप्सरोयुगम् आख्यातं नदीद्वयम् अतो ऽभवत् ताभ्यां परस्परं चापि ताभ्यां गङ्गासुसंगमः //
இங்கே சுலோகத்தின் மூலப் பாடம் தரப்படவில்லை; “21” என்ற எண்ணை மட்டும் வைத்து பொருளுள்ள மொழிபெயர்ப்பு இயலாது. தயவுசெய்து சமஸ்கிருத சுலோகத்தை வழங்கவும்.
Verse 22
सर्वलोकेषु विख्यातो भुक्तिमुक्तिप्रदः शिवः तत्रास्ते दृष्ट एवासौ सर्वसिद्धिप्रदायकः //
இங்கே சுலோகத்தின் மூல ஸம்ஸ்கிருதப் பாடம் இல்லை; “२२” என்ற எண் மட்டும் உள்ளது. தயவுசெய்து பாடத்தை அளிக்கவும்; பின்னர் உரிய மொழிபெயர்ப்பு தரப்படும்.
Verse 23
तत्र स्नात्वा तु तं दृष्ट्वा मुच्यते सर्वबन्धनात् //
இங்கே சுலோகத்தின் மூல ஸம்ஸ்கிருதப் பாடம் இல்லை; “२३” என்ற எண் மட்டும் உள்ளது. தயவுசெய்து பாடத்தை அளிக்கவும்; பின்னர் உரிய மொழிபெயர்ப்பு தரப்படும்.
The chapter foregrounds tīrtha-soteriology: disciplined approach to a sanctified confluence (smaraṇa, snāna, dāna, and darśana) is framed as a practical means to dissolve bondage and obtain both worldly welfare and liberation, while also warning against the destabilizing force of distraction deployed against ascetic resolve.
By integrating mythic causation with sacred topography, the chapter exemplifies a foundational Purāṇic function: it authorizes pilgrimage geography through etiological narrative, linking cosmic actors (Indra, apsarases, Śiva) and exemplary sages (Viśvāmitra) to a named site whose ritual efficacy becomes part of the Purāṇa’s archival map of dharma in place.
The Adhyaya institutes Apsaroyugam as a pilgrimage-confluence where स्नान (bathing) and Śiva-दर्शन (seeing Śiva at the site) are the core practices; it additionally prescribes a three-month observance involving bathing and charitable giving (snāna-dāna) for those seeking progeny, explicitly including women within the tīrtha’s promised results.