Adhyaya 3
Book 5 operationalizes the Vijigīṣu’s survival under stress by converting social spaces into intelligence-gathering surfaces. Chapter 3, culminating in these sūtras, shifts from remuneration logistics (bhakta-vetana-vikalpa: alternative structures of rations and pay) to the human terrain that reveals the army’s true condition. Kautilya treats compensation not only as welfare but as a diagnostic lever: when rations/pay are tuned, the state can observe loyalty, discipline, and susceptibility to subversion. The listed groups—sattrins, courtesans, artisans, performers, and punishment-hardened persons—are not ornamental; they are nodes of rumor, supply, morale, and vice through which soldiers’ intentions become legible. The pragmatic objective is to pre-empt indiscipline and infiltration by building a continuous, low-cost information system around the armed limb. Within the Saptāṅga, this strengthens the Army while indirectly protecting Treasury (waste avoidance) and Fort/Territory (internal stability) through calibrated surveillance and timely daṇḍa.
Sutras
Sutra 1
दुर्गजनपदशक्त्या भृत्यकर्म समुदयपादेन स्थापयेत्कार्यसाधनसहेन वा भृत्यलाभेन ॥ कZ_०५.३.०१ ॥
கோட்டைகளும் நாட்டுப்புறமும் கொண்ட திறனைப் பொறுத்து அரசன் பணியாளர்கள்/அதிகாரிகளின் பணியும் ஊதியமும் விளைச்சல் பங்காக நிர்ணயிக்க வேண்டும்; அல்லது பணிநிறைவேற்ற வெற்றியுடன் இணைந்த லாபத்தை வழங்கி (ஊதியம்) நிர்ணயிக்க வேண்டும்.
Sutra 2
शरीरमवेक्षेत न धर्मार्थौ पीडयेत् ॥ कZ_०५.३.०२ ॥
அவன் தன் உடலை (ஆரோக்கியத்தை) கவனிக்க வேண்டும்; தர்மத்தையும் அர்த்தத்தையும் துன்புறுத்த/சேதப்படுத்தக் கூடாது.
Sutra 3
ऋत्विगाचार्यमन्त्रिपुरोहितसेनापतियुवराजराजमातृराजमहिष्योऽष्टचत्वारिंशत्साहस्राः ॥ कZ_०५.३.०३ ॥
ரித்விக், ஆசாரியர், அமைச்சர், புரோகிதர், சேனாதிபதி, இளவரசர், அரசமாதா, முதன்மை அரசி(கள்) ஆகியோருக்கான ஊதியம் நாற்பத்தெட்டு ஆயிரம் (ஆண்டு).
Sutra 4
एतावता भरणेनानास्पद्यत्वमकोपकं चैषां भवति ॥ कZ_०५.३.०४ ॥
இத்தகைய பராமரிப்பால் அவர்கள் கவர்ச்சிக்கு ஆளாகாமல், சினமும் கொள்ளாமல் இருப்பார்கள்.
Sutra 5
दौवारिकान्तर्वंशिकप्रशास्तृसमाहर्तृसंनिधातारश्चतुर्विंशतिसाहस्राः ॥ कZ_०५.३.०५ ॥
தௌவாரிக (வாயில்காவலர்/அரண்மனைச் சேம்பர் அதிகாரி), அந்தர்வம்சிக (உள்மாளிகை அதிகாரி), பிரசாஸ்த்ரு (ஒழுக்கக் கண்காணிப்பாளர்), சமாஹர்த்ரு (முதன்மை வருவாய் வசூலாளர்), ஸந்நிதாத்ரு (கருவூலர்/களஞ்சியக் காவலர்) ஆகியோருக்கான ஊதியம் இருபத்திநான்கு ஆயிரம்.
Sutra 6
एतावता कर्मण्या भवन्ति ॥ कZ_०५.३.०६ ॥
இந்த அளவு (ஆதரவு) இருந்தால் அவர்கள் தங்கள் பணியில் திறம்பட செயல்படுவர்.
Sutra 7
कुमारकुमारमातृनायकपौरव्यावहारिककार्मान्तिकमन्त्रिपरिषद्राष्ट्रान्तपालाश्च द्वादशसाहस्राः ॥ कZ_०५.३.०७ ॥
இளவரசரின் பணியாளர்கள், இளவரசரின் தாயின் அமைப்பு, நாயகன், பௌர (நகர மேற்பார்வையாளர்), வ்யாவஹாரிக (நீதியதிகாரி), கார்மாந்திக (பணிமனைகள்/தொழில் மேற்பார்வையாளர்), அமைச்சரவை (மந்திரி-பரிஷத்) உறுப்பினர்/செயலகம், மற்றும் நாட்டின் எல்லைக் காவலர் (ராஷ்ட்ராந்த-பால)—இவர்களின் ஊதியம் பன்னிரண்டு ஆயிரம் (பண).
Sutra 8
स्वामिपरिबन्धबलसहाया ह्येतावता भवन्ति ॥ कZ_०५.३.०८ ॥
இந்த நிலைமையில் அவர்கள் தலைவன் (அரசன்) மீது பிணைக்கப்பட்டவர்களாகி, அவனது அதிகாரத்திற்கு துணைவர்களாக இருப்பார்கள்.
Sutra 9
श्रेणीमुख्या हस्त्यश्वरथमुख्याः प्रदेष्टारश्चाष्टसाहस्राः ॥ कZ_०५.३.०९ ॥
சிரேணிமுக்யர் (கில்ட் தலைவர்), யானை/குதிரை/தேர்படைத் தலைவர்கள், மற்றும் பிரதேஷ்ட்ரு (உள்ளூர் தண்ட/நீதியதிகாரிகள்)—இவர்களின் ஊதியம் எட்டு ஆயிரம் (பண).
Sutra 10
स्ववर्गानुकर्षिणो ह्येतावता भवन्ति ॥ कZ_०५.३.१० ॥
இந்த நிலையில் அவர்கள் தங்கள் சொந்தக் குழுவை (அரசன் திசையில்) இழுத்துச் செல்ல வல்லவர்களாக ஆகிறார்கள்.
Sutra 11
पत्त्यश्वरथहस्त्यध्यक्षा द्रव्यहस्तिवनपालाश्च चतुःसाहस्राः ॥ कZ_०५.३.११ ॥
காலாட் படை, குதிரைப் படை, தேர்ப் படை, யானைப் படை ஆகியவற்றின் கண்காணிப்பாளர்கள்; மேலும் களஞ்சியக் காவலர்கள், யானைப் பராமரிப்பாளர்கள், வனக் காவலர்கள்—இவர்களின் ஊதியம் நான்கு ஆயிரம் (பணம்).
Sutra 12
रथिकानीकस्थचिकित्सकाश्वदमकवर्धकयो योनिपोषकाश्च द्विसाहस्राः ॥ कZ_०५.३.१२ ॥
தேர்வீரர்கள், படைப்பிரிவில் நியமிக்கப்பட்ட மருத்துவர்கள், குதிரைப் பயிற்றுவிப்பாளர்கள் மற்றும் குதிரை வளர்ப்பை மேம்படுத்துவோர், மேலும் கால்நடை இனப்பெருக்கம்/பராமரிப்பு செய்பவர்கள்—இவர்களின் ஊதியம் இரண்டு ஆயிரம் (பணம்).
Sutra 13
कार्तान्तिकनैमित्तिकमौहूर्तिकपौराणिकसूतमागधाः पुरोहितपुरुषाः सर्वाध्यक्षाश्च साहस्राः ॥ कZ_०५.३.१३ ॥
கார்த்தாந்திகர், நைமித்திகர் (சகுனம் விளக்குவோர்), மௌஹூர்த்திகர் (ஜோதிடர்), புராண நிபுணர், சூதர், மாகதர், புரோஹிதரின் பணியாளர்கள், மேலும் அனைத்து கண்காணிப்பாளர்கள்—இவர்கள் அனைவரும் ஆயிரம் (பணம்) நிலை ஊதியத்தில் உள்ளவர்கள்.
Sutra 14
शिल्पवन्तः पादाताः संख्यायकलेखकादिवर्गश्च पञ्चशताः ॥ कZ_०५.३.१४ ॥
திறமைமிக்க காலாட் படைவீரர்கள்; மேலும் கணக்காளர்கள் (சங்க்யாயகர்), எழுத்தர்கள் (லேககர்) முதலியோர் குழு—இவர்கள் ஐந்நூறு (பணம்) நிலை ஊதியத்தில் உள்ளவர்கள்.
Sutra 15
कुशीलवास्त्वर्धतृतीयशताः द्विगुणवेतनाश्चैषां तूर्यकराः ॥ कZ_०५.३.१५ ॥
குசீலவர்கள் (பொழுதுபோக்கு/நடிப்பு கலைஞர்கள்) இருநூற்று ஐம்பது (பண) ஊதியத் தரத்தில் உள்ளனர்; இவர்களில் வாத்தியக்காரர்கள் (தூர்யகரர்கள்) இரட்டிப்பு ஊதியம் பெறுவர்.
Sutra 16
कारुशिल्पिनो विंशतिशतिकाः ॥ कZ_०५.३.१६ ॥
காரு மற்றும் சிற்பிகள் இரண்டாயிரம் (பண) ஊதியத் தரத்தில் உள்ளனர்.
Sutra 17
चतुष्पदद्विपदपरिचारकपारिकर्मिकाउपस्थायिकपालकविष्टिबन्धकाः षष्टिवेतनाः आर्ययुक्तारोहकमाणवकशैलखनकाः सर्वोपस्थायिनश्च ॥ कZ_०५.३.१७ ॥
நால்காலி/இருகாலி உயிரினங்களின் பராமரிப்பாளர்கள், சேவைத் தொழிலாளர்கள் (பாரிகர்மிகர்), உதவியாளர்கள்/பரிமாறுபவர்கள் (உபஸ்தாயிகர்), காவலர்/பாலகர், கட்டாய உழைப்பை ஒழுங்குபடுத்துபவர்கள் (விஷ்டிபந்தகர்)—இவர்களுக்கு அறுபது (பணம்) ஊதியம்; அதுபோல ஆர்யயுக்தர், சவாரியாளர், பயிற்சியாளர் (மாணவகர்), கல்-குவாரி/சுரங்கத் தொழிலாளர் (சைலகனகர்), மற்றும் எல்லா பொதுப் பணியாளர்களும்।
Sutra 18
आचार्या विद्यावन्तश्च पूजावेतनानि यथार्हं लभेरन्पञ्चशतावरं सहस्रपरम् ॥ कZ_०५.३.१८ ॥
ஆசிரியர்களும் கல்விமான்களும் தகுதிக்கேற்ப மரியாதைத் தொகை/ஊதியம் பெற வேண்டும்—குறைந்தது ஐந்நூறு, அதிகபட்சம் ஆயிரம் (பணம்)।
Sutra 19
दशपणिको योजने दूतो मध्यमः दशोत्तरे द्विगुणवेतन आयोजनशतादिति ॥ कZ_०५.३.१९ ॥
நடுத்தர நிலைத் தூதருக்கு ஒவ்வொரு யோஜனைக்கும் பத்து பணம்; பத்து யோஜனைக்கு அப்பால் ஊதியம் இரட்டிப்பு—இவ்வாறு நூறு யோஜனை வரை।
Sutra 20
समानविद्येभ्यस्त्रिगुणवेतनो राजा राजसूयादिषु क्रतुषु ॥ कZ_०५.३.२० ॥
ராஜசூய முதலிய கிரதுக்களில், அதே கல்வியுடையவர்களை விட அரசனுக்கான ஊதியம் மூன்று மடங்கு ஆக வேண்டும்।
Sutra 21
राज्ञः सारथिः साहस्रः ॥ कZ_०५.३.२१ ॥
அரசனின் தேரோட்டி ஆயிரம் (பண) ஊதியத் தரத்தில் உள்ளான்.
Sutra 22
कापटिकोदास्थितगृहपतिकवैदेहकतापसव्यञ्जनाः साहस्राः ॥ कZ_०५.३.२२ ॥
காபடிகர் (ஏமாற்று முகவர்கள்), உதாஸ்திதர், கிருஹபதிகர் (இல்லற முகவர்கள்), வைதேஹகர், தாபசர் (துறவி முகவர்கள்), மற்றும் ‘வேடமிட்ட/மறைமுக’ (வ்யஞ்ஜன) முகவர்கள்—இவர்கள் அனைவரும் ஆயிரம் (பண) ஊதியத் தரத்தில் உள்ளனர்.
Sutra 23
ग्रामभृतकसत्त्रितीक्ष्णरसदभिक्षुक्यः पञ्चशताः ॥ कZ_०५.३.२३ ॥
கிராமப்ருதகர்கள் (கிராமக் கூலியர்கள்/வாடகைப் பணியாளர்கள்), சத்திரி (சத்திரம் நடத்துபவர்), தீக்ஷ்ணரசர்கள் (கடுமையான/தீவிர செயற்பாட்டாளர்கள்), பிக்ஷுகீ (பிக்ஷு-வகை முகவர்) — இவர்களுக்கு ஊதியம் ஐந்நூறு (அலகுகள்)।
Sutra 24
चारसंचारिणोऽर्धतृतीयशताः प्रयासवृद्धवेतना वा ॥ कZ_०५.३.२४ ॥
சுற்றிச் செல்லும் உளவாளர்கள் (சார-ஸஞ்சாரிண்) இருநூற்று ஐம்பது (அலகுகள்) ஊதியம் பெறுவர்; பணியில் விசேஷ முயற்சி/கடினம் இருந்தால் கூடுதல் ஊதியம் வழங்கப்பட வேண்டும்.
Sutra 25
शतवर्गसहस्रवर्गाणामध्यक्षा भक्तवेतनलाभमादेशं विक्षेपं च कुर्युः ॥ कZ_०५.३.२५ ॥
நூறு மற்றும் ஆயிரம் அலகுகளின் மேற்பார்வையாளர்கள் (i) உணவுப்பங்கு/படிகள் மற்றும் ஊதியம், (ii) அங்கீகரிக்கப்பட்ட இலாபம்/உரிமைகள், (iii) பணியிடமாற்றம்/நியமனம் (விக்ஷேப) ஆகியவற்றை ஒழுங்குபடுத்த வேண்டும்.
Sutra 26
अविक्षेपो राजपरिग्रहदुर्गराष्ट्ररक्षावेक्षणेषु च ॥ कZ_०५.३.२६ ॥
அரசுச் சொத்து/நிறுவனங்கள், கோட்டை பாதுகாப்பு, நாட்டுப் பாதுகாப்பு, மற்றும் ஆய்வு/மேற்பார்வை பணிகளில் இடமாற்றம்/மறுநியமனம் (அவிக்ஷேப) செய்யக்கூடாது.
Sutra 27
नित्यमुख्याः स्युरनेकमुख्याश्च ॥ कZ_०५.३.२७ ॥
அவர்களுக்கு நிரந்தரத் தலைவர்கள் இருக்க வேண்டும்; மேலும் தேவைக்கேற்ப பல தலைவர்களும் இருக்க வேண்டும்.
Sutra 28
कर्मसु मृतानां पुत्रदारा भक्तवेतनं लभेरन् ॥ कZ_०५.३.२८ ॥
பணியில் உயிரிழந்தவர்களின் மகன்களும் மனைவிகளும் உணவுப்பங்கு (ரேஷன்) மற்றும் ஊதியம் பெற வேண்டும்.
Sutra 29
बालवृद्धव्याधिताश्चैषामनुग्राह्याः ॥ कZ_०५.३.२९ ॥
அவர்களில் குழந்தைகள், முதியவர்கள், நோயாளிகள் சிறப்பாக ஆதரிக்கப்பட வேண்டும்.
Sutra 30
प्रेतव्याधितसूतिकाकृत्येषु चैषामर्थमानकर्म कुर्यात् ॥ कZ_०५.३.३० ॥
இறுதிச்சடங்குகள், நோய், பிரசவம் தொடர்பான கடமைகளில் அரசு பணம், மரியாதை/பதவி மற்றும் தேவையான சேவைகள் மூலம் உதவ வேண்டும்.
Sutra 31
अल्पकोशः कुप्यपशुक्षेत्राणि दद्यात् अल्पं च हिरण्यम् ॥ कZ_०५.३.३१ ॥
கருவூலம் குறைவாக இருந்தால், பொருட்கள்/சரக்குகள், கால்நடைகள், நிலம் ஆகியவற்றை வழங்கி, தங்கம்/பணம் மிகக் குறைவாகவே வழங்க வேண்டும்.
Sutra 32
शून्यं वा निवेशयितुमभ्युत्थितो हिरण्यमेव दद्यात् न ग्रामं ग्रामसंजातव्यवहारस्थापनार्थम् ॥ कZ_०५.३.३२ ॥
காலியான/மக்கள் இல்லாத பகுதியை குடியேற்ற முனைந்தால், தங்கம்/பணம் மட்டும் வழங்க வேண்டும்; ஒரு கிராமத்தை வழங்கக் கூடாது—ஏற்கனவே உள்ள கிராமத்தின் நிலைபெற்ற பரிவர்த்தனைகளும் நிர்வாகமும் பாதிக்கப்படாமல் இருக்க.
Sutra 33
एतेन भृतानामभृतानां च विद्याकर्मभ्यां भक्तवेतनविशेषं च कुर्यात् ॥ कZ_०५.३.३३ ॥
இதே முறையின்படி, சம்பளப் பணியாளர்களுக்கும் சம்பளமில்லாதவர்களுக்கும், அவர்களின் கல்வி/திறன் (வித்யா) மற்றும் செய்த வேலை (கர்ம) அளவிற்கு ஏற்ப, உணவுப்பங்கு (பக்த) மற்றும் ஊதியத்தில் வேறுபாட்டை நிர்ணயிக்க வேண்டும்।
Sutra 34
षष्टिवेतनस्याढकं कृत्वा हिरण्यानुरूपं भक्तं कुर्यात् ॥ कZ_०५.३.३४ ॥
அறுபது ஊதிய விகிதத்துக்கு இணையாக ஒரு ஆடகத்தை அளவுகோலாகக் கொண்டு, பண (ஹிரண்ய) கூறின் விகிதத்திற்கு ஏற்ப உணவு/ரேஷன் படியை நிர்ணயிக்க வேண்டும்।
Sutra 35
पत्त्यश्वरथद्विपाः सूर्योदये बहिः संधिदिवसवर्जं शिल्पयोग्याः कुर्युः ॥ कZ_०५.३.३५ ॥
படைநடையினர், குதிரைப்படை, தேர்ப்படை, யானைப்படை ஆகியோர் சூரியோதயத்தில் குடியிருப்புக்கு வெளியே, உடன்படிக்கை/இடைநிறுத்த நாட்களைத் தவிர, திறன் பயிற்சிகளை மேற்கொள்ள வேண்டும்।
Sutra 36
तेषु राजा नित्ययुक्तः स्यात् अभीक्ष्णं चैषां शिल्पदर्शनं कुर्यात् ॥ कZ_०५.३.३६ ॥
அரசன் இவ்விஷயங்களில் எப்போதும் ஈடுபட்டிருக்க வேண்டும்; அவர்களின் பயிற்சி மற்றும் தொழில்நுட்பத் திறனை அடிக்கடி ஆய்வு செய்ய வேண்டும்।
Sutra 37
कृतनरेन्द्राङ्कं शस्त्रावरणमायुधागारं प्रवेशयेत् ॥ कZ_०५.३.३७ ॥
அரசரின் அதிகார முத்திரை பதிக்கப்பட்ட ஆயுதங்களும் கவசங்களும் அரசின் ஆயுதக் களஞ்சியத்தில் ஒப்படைக்கப்பட வேண்டும்.
Sutra 38
अशस्त्राश्चरेयुः अन्यत्र मुद्रानुज्ञातात् ॥ कZ_०५.३.३८ ॥
அவர்கள் ஆயுதமின்றி நடமாட வேண்டும்—முத்திரையிட்ட அனுமதிப்பத்திரம் மூலம் அனுமதிக்கப்பட்ட இடங்களைத் தவிர.
Sutra 39
नष्टं विनष्टं वा द्विगुणं दद्यात् ॥ कZ_०५.३.३९ ॥
இழந்த அல்லது அழிந்த சொத்திற்காக அவன் இரட்டிப்பு இழப்பீடு வழங்க வேண்டும்.
Sutra 40
विध्वस्तगणनां च कुर्यात् ॥ कZ_०५.३.४० ॥
மேலும் சேதமடைந்த அல்லது அழிந்தவற்றின் கணக்கையும் தயாரிக்க வேண்டும்.
Sutra 41
सार्थिकानां शस्त्रावरणमन्तपाला गृह्णीयुः समुद्रमवचारयेयुर्वा ॥ कZ_०५.३.४१ ॥
கரவான் வணிகர்களின் ஆயுதங்களையும் கவசங்களையும் எல்லை/பாதுகாவலர்கள் காவலில் எடுக்க வேண்டும்; அல்லது அவர்களை கடல்வழியாகச் செல்லுமாறு அறிவுறுத்த வேண்டும்.
Sutra 42
यात्रामभ्युत्थितो वा सेनामुद्योजयेत् ॥ कZ_०५.३.४२ ॥
அவன் யாத்திரை (படையெடுப்பு) மேற்கொள்ள எழுந்தபோது, படையைத் தயார்படுத்தி அணிவகுக்கச் செய்ய வேண்டும்.
Sutra 43
ततो वैदेहकव्यञ्जनाः सर्वपण्यान्यायुधीयेभ्यो यात्राकाले द्विगुणप्रत्यादेयानि दद्युः ॥ कZ_०५.३.४३ ॥
அதன்பின் வைதேஹக (மசாலா/உணவுப்பொருள் முதலிய) வழங்குநர்கள் படையினருக்கு புறப்பாடு/பயண நேரத்தில் அனைத்து சந்தைப் பொருட்களையும் முன்பணமாக வழங்க வேண்டும்; அவை இரட்டிப்பு அளவு/மதிப்பாகத் திரும்ப வசூலிக்கத்தக்கவை ஆகும்.
Sutra 44
एवं राजपण्ययोगविक्रयो वेतनप्रत्यादानं च भवति ॥ कZ_०५.३.४४ ॥
இவ்வாறு (i) அரசுப் பொருட்களின் ஒழுங்கமைந்த விற்பனை/வெளியீடு மற்றும் (ii) ஊதியத்தின் திருப்பிச் செலுத்தல்/கணக்குச் சமன்செய்தலும் நடைபெறும்.
Sutra 45
एवमवेक्षितायव्ययः कोशदण्डव्यसनं नावाप्नोति ॥ कZ_०५.३.४५ ॥
வரவு-செலவு இவ்வாறு கண்காணிக்கப்படின், கருவூலம் மற்றும் தண்ட அமைப்பு (அபராதம்/தண்டனை) தொடர்பான பேரிடர்கள் ஏற்படாது.
Sutra 46
इति भक्तवेतनविकल्पः ॥ कZ_०५.३.४६ ॥
இவ்வாறு உணவுப்பங்கு (ரேஷன்) மற்றும் ஊதியம் தொடர்பான மாற்றுவழிகள் (விகல்பங்கள்) நிறைவடைகின்றன.
Sutra 47
दण्डवृद्धाश्च जानीयुः शौचाशौचमतन्द्रिताः ॥ कZ_०५.३.४७च्द् ॥
மேலும் தண்ட ஒழுக்கத்தில் பழகியவர்கள் தூய்மை–அதூய்மை எது என்பதை அறிந்து (கண்காணித்து), விழிப்புடன் இடைவிடாது இருக்க வேண்டும்.
Frequently Asked Questions
Stable military discipline and reduced internal insecurity: fair/structured provisioning limits grievance, while continuous verification via social informant networks prevents corruption, desertion, and factionalization—protecting public order and the state’s capacity to defend and expand.
This passage implies (rather than enumerates) daṇḍa: those found in aśauca conduct—corruption, disloyalty, or indiscipline—are to be classified and subjected to proportionate punishment/administrative action under the king’s coercive authority, based on verified intelligence.
Read Arthashastra in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.