Adhyaya 23
Book 2 operationalizes the Vijigīṣu’s power by converting governance into measurable routines under specialized superintendents. Chapter 2.23 places textiles—high-volume, high-value, easily pilfered commodities—under tight administrative choreography. The Sūtrādhyakṣa organizes production through caste/skill-matched labour, with a notable reliance on socially vulnerable women (widows, abandoned, ascetics, penal workers, aged palace-servants). This is not charity alone: it is a fiscal technology that turns welfare-absorption into controlled manufacture. Output is standardized by thread-grade (fine/medium/coarse), length/measure, and time, with wages indexed to quality and quantity. The state uses incentives (oil, āmalaka-rubs, gifts, garlands) to sustain labour morale while deploying danda to deter fraud, harassment, and wage manipulation. The chapter thus strengthens Kośa by ensuring reliable supply for state needs (cloth, coverings, blankets) and market sale, while simultaneously tightening internal order through workshop surveillance and regulated exchange.
Sutras
Sutra 1
सूत्राध्यक्षः सूत्रवर्मवस्त्ररज्जुव्यवहारं तज्जातपुरुषैः कारयेत् ॥ कZ_०२.२३.०१ ॥
நூல் கண்காணிப்பாளர் நூல், பாதுகாப்புக் கயிறு/கவசப் பொருள், துணி, கயிறு ஆகியவற்றின் வாணிபத்தை அந்தந்த தொழிலினரால் நடத்தச் செய்ய வேண்டும்.
Sutra 2
ऊर्णावल्ककार्पासतूलशणक्षौमाणि च विधवान्यङ्गाकन्याप्रव्रजितादण्डप्रतिकारिणीभी रूपाजीवामातृकाभिर्वृद्धराजदासीभिर्व्युपरतोपस्थानदेवदासीभिश्च कर्तयेत् ॥ कZ_०२.२३.०२ ॥
அவன் கம்பளி, பட்டைநார், பருத்தி, பருத்தி நார்/மென்மைத் துகள், சணல்/ஹெம்ப், மற்றும் க்ஷௌமம் (லினன்) ஆகியவற்றை விதவைகள், திருமணமாகாத பெண்கள், பெண் துறவிகள், தண்டம் ஈடுசெய்யும் பெண்கள், ரூபஜீவிகள் (விலைமாதர்கள்), மாத்ரிகைகள் (ஆதரிப்புப் பெண்கள்/தாய்மார்கள்), முதிய அரசுப் பணிப்பெண்கள், மேலும் செயல் சேவையிலிருந்து விலகிய தேவதாசிகள் ஆகியோரால் செய்யச் செய்ய வேண்டும்.
Sutra 3
श्लक्ष्णस्थूलमध्यतां च सूत्रस्य विदित्वा वेतनं कल्पयेत्बह्वल्पतां च ॥ कZ_०२.२३.०३ ॥
நூல் நுண்ணதா, தடிமனதா, நடுத்தரமா என்பதையும், உற்பத்தி அதிகமா குறையா என்பதையும் அறிந்து அதற்கேற்ப கூலியை நிர்ணயிக்க வேண்டும்.
Sutra 4
सूत्रप्रमाण ज्ञात्वा तैलामलकोद्वर्तनैरेता अनुगृह्णीयात् ॥ कZ_०२.२३.०४ ॥
நூலின் அளவுத்தரம் (அளவு/எடை) அறிந்து, அவர் இத்தொழிலாளர்களை எண்ணெய், ஆமலகம் (நெல்லிக்காய்) மற்றும் உடல் தேய்க்கும்/உப்டன் பொருட்கள் வழங்கி ஆதரிக்க வேண்டும்।
Sutra 5
तिथिषु प्रतिमानदानैश्च कर्म कारयितव्याः ॥ कZ_०२.२३.०५ ॥
குறிப்பிட்ட திதிகளில் அளவிட்ட ரேஷன்/படிகள் (பிரதிமான-தானம்) வழங்கி வேலை நடைபெறச் செய்ய வேண்டும்.
Sutra 6
सूत्रह्रासे वेतनह्रासो द्रव्यसारात् ॥ कZ_०२.२३.०६ ॥
நூலில் குறைவு ஏற்பட்டால், திரவ்யசாரம் (பொருள் தர/மதிப்பு) படி கூலியை விகிதாசாரமாகக் குறைக்க வேண்டும்.
Sutra 7
कृतकर्मप्रमाणकालवेतनफलनिष्पत्तिभिः कारुभिश्च कर्म कारयेत्प्रतिसंसर्गं च गच्छेत् ॥ कZ_०२.२३.०७ ॥
முடிக்கப்பட்ட வேலை, அளவு/தரம், எடுத்த நேரம், கூலி, மற்றும் கிடைத்த விளைவு—இவற்றின் சரிபார்ப்பின் அடிப்படையில் கலைஞர்களால் வேலை செய்யச் செய்ய வேண்டும்; மேலும் ஒவ்வொரு கட்டத்திலும் பிரதிசம்ஸர்கம் படி குறுக்குச் சரிபார்ப்பு/தொடர் ஆய்வும் நடத்த வேண்டும்.
Sutra 8
क्षौमदुकूलक्रिमितानराङ्कवकार्पाससूत्रवानकर्मान्तांश्च प्रयुञ्जानो गन्धमाल्यदानैरन्यैश्चाउपग्राहिकैराराधयेत् ॥ कZ_०२.२३.०८ ॥
லினன், நுண் துணி, பட்டு, கம்பளி, பருத்தி, நூல், நெய்தல் ஆகிய உற்பத்திப் பிரிவுகளைப் பயன்படுத்தும்போது, வாசனைப் பொருட்கள் மற்றும் மாலைகள் வழங்குதல் போன்றதும், பிற துணைத் தூண்டுதல்களாலும் அவர்களை ஒத்துழைப்பாக வைத்திருக்க வேண்டும்.
Sutra 9
वस्त्रास्तरणप्रावरणविकल्पानुत्थापयेत् ॥ कZ_०२.२३.०९ ॥
உடைகள், விரிப்புகள்/படுக்கைத் துணிகள் (ஆஸ்தரணம்), மற்றும் மூடிகள் (ப்ராவரணம்) ஆகியவற்றின் பல்வேறு வகைகளை உருவாக்கி ஊக்குவிக்க வேண்டும்.
Sutra 10
कङ्कटकर्मान्तांश्च तज्जातकारुशिल्पिभिः कारयेत् ॥ कZ_०२.२३.१० ॥
He should also have kaṅkaṭa-type production units executed by artisans and craftsmen of that very specialization.
Sutra 11
याश्चानिष्कासिन्यः प्रोषिता विधवा न्यङ्गाः कन्यका वात्मानं बिभृयुः ताः स्वदासीभिरनुसार्य सोपग्रहं कर्म कारयितव्याः ॥ कZ_०२.२३.११ ॥
Women who are not to go out (restricted/guarded), those whose husbands are away, widows, women with disabilities, or unmarried girls who maintain themselves—these should be employed in work under supervision by the state’s female attendants/servants, with safeguards and monitoring.
Sutra 12
स्वयमागच्छन्तीनां वा सूत्रशालां प्रत्युषसि भाण्डवेतनविनिमयं कारयेत् ॥ कZ_०२.२३.१२ ॥
For those who come of their own accord to the yarn-house, he should conduct the exchange of goods and wages at dawn.
Sutra 13
सूत्रपरीक्षार्थमात्रः प्रदीपः ॥ कZ_०२.२३.१३ ॥
A lamp is to be used solely for the purpose of examining the yarn.
Sutra 14
स्त्रिया मुखसंदर्शनेऽन्यकार्यसम्भाषायां वा पूर्वः साहसदण्डः वेतनकालातिपातने मध्यमः अकृतकर्मवेतनप्रदाने च ॥ कZ_०२.२३.१४ ॥
ஒரு (பெண்) தொழிலாளியை முறையற்ற வகையில் முகம் காட்ட வற்புறுத்தினாலோ, அல்லது ஒதுக்கப்பட்ட பணியுடன் தொடர்பில்லாத விஷயங்களைப் பற்றி பேசினாலோ, குற்றவாளிக்கு முதல் (குறைந்த) சாஹஸ அபராதம் விதிக்கப்படும்; கூலி செலுத்த வேண்டிய காலக்கெடு கடந்தும் தாமதித்தால் நடுத்தர அபராதம்; மேலும் செய்யாத பணிக்குக் கூலி வழங்கினாலும் (நடுத்தர அபராதம்)।
Sutra 15
गृहीत्वा वेतनं कर्माकुर्वत्या अङ्गुष्ठसंदंशं दापयेत्भक्षितापहृतावस्कन्दितानां च ॥ कZ_०२.२३.१५ ॥
கூலி பெற்றும் வேலை செய்யாத தொழிலாளியிடம் ‘அங்குஷ்ட-சந்தம்ஷ’ அபராதம் வசூலிக்க வேண்டும்; மேலும் உண்டுபோன, திருடப்பட்ட அல்லது தாக்குதலில் கொள்ளையடிக்கப்பட்ட பொருட்களுக்கும் அபராதம்/ஈடுசெய்தல் விதிக்க வேண்டும்।
Sutra 16
वेतनेषु च कर्मकराणामपराधतो दण्डः ॥ कZ_०२.२३.१६ ॥
கூலி தொடர்பான விஷயங்களிலும் தொழிலாளர்களின் அபராதம்/தண்டனை அவர்களின் குற்றத்தின் அளவுக்கு ஏற்ப இருக்கும்।
Sutra 17
रज्जुवर्तकैर्वर्मकारैश्च स्वयं संसृज्येत ॥ कZ_०२.२३.१७ ॥
அவர் (அதிகாரி/அரசு) கயிறு செய்பவர்களாலும் கவச/தோல் தொழிலாளர்களாலும் (இவற்றை) நேரடியாகத் தயாரிக்கச் செய்ய வேண்டும்।
Sutra 18
भाण्डानि च वरत्रादीनि वर्तयेत् ॥ कZ_०२.२३.१८ ॥
அவர் கருவிகளின் கையிருப்பையும், வரத்ரா முதலிய பட்டைகள்/கட்டுப்பாடுகள் போன்றவற்றின் கையிருப்பையும் பராமரிக்க வேண்டும்।
Sutra 19
साम्नाह्या बन्धनीयाश्च यानयुग्यस्य करयेत् ॥ कZ_०२.२३.१९च्द् ॥
இழுத்துச் செல்லும் மற்றும் போக்குவரத்து பயன்பாட்டிற்கான யோக்/ஹார்னஸ் மற்றும் கட்டுப்படுத்த/கட்டிப் பிடிக்கும் உபகரணங்களைச் செய்யவைக்க வேண்டும்.
Frequently Asked Questions
It converts vulnerable dependents (widows, abandoned women, retired temple/palace servants, penal workers) into protected wage-earners under state supervision, reducing vagrancy and exploitation while ensuring steady supply of cloth for public use and sale—thereby stabilizing both livelihood and revenue.
Calibrated sanctions include: (i) wage reduction proportional to shortfall in thread (sūtra-hrāse vetana-hrāsaḥ), (ii) sāhasa-daṇḍa for unauthorized face-to-face contact/irrelevant conversation with women workers, (iii) madhyama sāhasa for delaying wages or paying wages for unperformed work, and (iv) aṅguṣṭha-saṃdaṃśa (thumb-pinching/marking punishment) for taking wages and not working; penalties also apply for consumption/theft/abduction of materials or output.