
Chapter 373 — ध्यानम् (Dhyāna / Meditation)
பகவான் அக்னி தியானத்தை இடையறாத, சிதறாத தியான-சிந்தனையாக வரையறைக்கிறார்—மனத்தை மீண்டும் மீண்டும் விஷ்ணு/ஹரியில் நிலைநிறுத்தி, உச்சத்தில் பிரம்மனிலேயே ஒன்றாக்குதல். இது இடைப்பட்ட எண்ணங்கள் புகாத ஒரே ஓட்ட ‘ப்ரத்யய’ நிலை; நடப்பது, நிற்பது, உறங்குவது, விழித்திருப்பது என எல்லா கால-இடங்களிலும் சாத்தியம். சாதனையின் நான்கு அமைப்பு: தியானி, தியானம், தியானப் பொருள், பயன்; யோகாப்யாசம் முக்தியையும் அணிமா முதலிய அஷ்ட ஐஸ்வர்யங்களையும் தரும். ‘தியான-யஜ்ஞம்’ தூய, அஹிம்சையான உள் யாகமாக வெளிப்புற கர்மங்களை விட உயர்ந்தது; மனத்தைத் தூய்மைப்படுத்தி அபவர்கத்தை அளிக்கும். படிப்படியாக குணத்திரய வரிசை, மூன்று நிற மண்டலங்கள், இதயத் தாமரையின் குறியீடுகள் (இதழ்கள் சித்திகள்; தண்டு/கர்ணிகை ஞான-வைராக்யம்), மேலும் அங்குஷ்டமளவு ஓங்காரம் அல்லது பிரதான-புருஷாதீத ஒளிமய தாமரையாசனப் பரமன் தியானம் கற்பிக்கப்படுகிறது. இறுதியில் வைஷ்ணவ ரூப-தியானம், ‘நான் பிரம்மம்… நான் வாசுதேவன்’ என்ற தீர்மானம் ஜபத்துடன்; ஜப-யஜ்ஞம் பாதுகாப்பு, செல்வம், முக்தி, மரண-ஜயத்திற்கு ஒப்பற்றது எனப் புகழப்படுகிறது।
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे आसनप्राणायामप्रत्याहारा नाम द्विसप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ त्रिसप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः ध्यानम् अग्निर् उवाच ध्यै चिन्तायां स्मृतो धातुर्विष्णुचिन्ता मुहूर्मुहुः अनाक्षिप्तेन मनसा ध्यानमित्यभिधीयते
இவ்வாறு ஆக்னேய மகாபுராணத்தில் ‘ஆசனம், பிராணாயாமம், பிரத்யாஹாரம்’ எனும் 372ஆம் அதிகாரம் நிறைவுற்றது. இப்போது 373ஆம் அதிகாரம்—‘தியானம்’. அக்னி கூறினார்: ‘த்யை’ என்னும் தாது ‘சிந்தனை’ என்ற பொருளில் நினைவுறுத்தப்படுகிறது. மனம் சிதறாமல் மீண்டும் மீண்டும் விஷ்ணுவைச் சிந்திப்பதே தியானம் என அழைக்கப்படுகிறது।
Verse 2
आत्मनः समनस्कस्य मुक्ताशेषोपधस्य च ब्रह्मचिन्तासमा शक्तिर्ध्यानं नाम तदुच्यते
மனம் ஒற்றுமையடைந்து, எல்லா உபாதிகளும் நீங்கிய ஆத்மாவின், பிரம்ம-சிந்தனைக்கு ஒப்பான நிலைத்த சக்தியே ‘தியானம்’ எனப்படுகிறது।
Verse 3
ध्येयालम्बनसंस्थस्य सदृशप्रत्ययस्य च प्रत्यान्तरनिर्मुक्तः प्रत्ययो ध्यानमुच्यते
தியானிக்க வேண்டிய பொருளின் ஆதாரத்தில் நிலைத்து, ஒரே சீரான தன்மையுடன் இருந்து, இடையில் புகும் சிதறல்-சிந்தனைகளிலிருந்து விடுபட்ட மனக் கருத்தே ‘தியானம்’ எனப்படுகிறது।
Verse 4
ध्येयावस्थितचित्तस्य प्रदेशे यत्र कुत्रिचित् ध्यानमेतत्समुद्दिष्टं प्रत्ययस्यैकभावना
தியானப் பொருளில் மனம் நிலைத்தவர்க்கு, எங்கு எப்படியாயினும் ஒரே ‘ப்ரத்யய’த்தை ஒருமுகமாகப் பயிற்றுவித்தல்—இதுவே தியானம் என அறிவிக்கப்பட்டது।
Verse 5
एवं ध्यानसमायुक्तः खदेहं यः परित्यजेत् कुलं स्वजनमित्राणि समुद्धृत्य हरिर्भवेत्
இவ்வாறு தியானத்தில் முழுமையாக இணைந்தவன் தன் உடலைத் துறந்தால், தன் குலம், உறவினர், நண்பர்கள் ஆகியோரைக் கரையேற்றி ஹரி-ஸ்வரூபம் (விஷ்ணு-தாதாத்மியம்) அடைகிறான்।
Verse 6
एवं मुहूर्तमर्धं वा ध्यायेद् यः श्रद्धया हरिं सोपि यां गतिमाप्नोति न तां सर्वैर् महामखैः
இவ்வாறு யார் பக்தியுடன் ஹரியை அரை முஹூர்த்தமாவது தியானிக்கிறாரோ, அவர் எல்லா மகா யாகங்களாலும் எட்ட முடியாத அந்தப் பரமகதியை அடைகிறார்।
Verse 7
भोगनद्यभिवेशेनेति ञ ध्याता ध्यानं तथा ध्येयं यच्च ध्यानप्रयोजनं एतच्चतुष्टयं ज्ञात्वा योगं युञ्जीत तत्त्ववित्
‘போக நதி’யில் ஆழ்தல் என்னும் பொருளை அறிந்து, தியானி, தியானம், தியானப் பொருள், தியானத்தின் பயன்—இந்த நான்கையும் உணர்ந்து தத்துவவித் யோகத்தில் ஈடுபட வேண்டும்।
Verse 8
योगाभ्यासाद्भवेन्मूक्तिरैश्वर्यञ्चाष्टधा महत् ज्ञानवैराग्यसम्पन्नः श्रद्दधानः क्षमान्वितः
யோகப் பயிற்சியால் முக்தி உண்டாகிறது; மேலும் எட்டு வகையான மகத்தான ஐஸ்வர்யமும் பெறப்படுகிறது. (யோகி) ஞானமும் வைராக்யமும் உடையவனாக, சிரத்தையுடனும் பொறுமையுடனும் இருக்க வேண்டும்।
Verse 9
विष्णुभक्तः सदोत्साही ध्यातेत्थं पुरुषः स्मृतः मूर्तामूर्तं परम्ब्रह्म हरेर्ध्यानं हि चिन्तनम्
விஷ்ணுவின் பக்தனாகவும் எப்போதும் உற்சாகமுடையவனாகவும் உள்ளவன் இவ்விதம் தியானிக்க வேண்டும்; அவன் உண்மையான சாதகன் என ஸ்மிருதியில் கூறப்படுகிறது. பரப்ரஹ்மம் ரூபமும் அரூபமும்; ஹரியின் தியானமே சிந்தனை-மனனம் ஆகும்.
Verse 10
सकलो निष्कलो ज्ञेयः सर्वज्ञः परमो हरिः अणिमादिगुणैश्वर्यं मुक्तिर्ध्यानप्रयोजनम्
பரம ஹரியை சகல (ரூபம்) மற்றும் நிஷ்கல (அரூபம்) இரு நிலையிலும் அறிய வேண்டும்; அவரே சர்வஜ்ஞன். அணிமா முதலிய குண-ஐஸ்வர்யமும், மோக்ஷமும்—இவையே தியானத்தின் பயன்கள் என கூறப்படுகிறது.
Verse 11
फलेन योजको विष्णुरतो ध्यायेत् परेश्वरं गच्छंस्तिष्ठन् स्वपन् जाग्रदुन्मिषन् निमिषन्नपि
செயல்களை அதன் பலனுடன் விஷ்ணுவுக்கு அர்ப்பணித்து செய்பவன், ஆகவே பரமேஸ்வரனைத் தியானிக்க வேண்டும்—நடக்கையில், நிற்கையில், உறங்கையில், விழித்திருக்கையில், கண்களைத் திறந்து மூடும் போதும் கூட।
Verse 12
शुचिर्वाप्यशुचिर्वापि ध्यायेत् शततमीश्वरम् स्वदेहायतनस्यान्ते मनसि स्थाप्य केशवम्
தூயவனாக இருந்தாலும் அத்தூயவனாக இருந்தாலும், எப்போதும் ஈஸ்வரனைத் தியானிக்க வேண்டும். தன் உடல்-ஆலயத்தின் உள் இறுதியில், மனத்தில் கேசவனை நிறுவ வேண்டும்.
Verse 13
हृत्पद्मपीठिकामध्ये ध्यानयोगेन पूजयेत् ध्यानयज्ञः परः शुद्धः सर्वदोषविवर्जितः
இதயத் தாமரையின் பீடத்தின் நடுவில் தியானயோகத்தால் பூஜிக்க வேண்டும். தியான-யஜ்ஞம் பரமம், தூய்மை உடையது, எல்லா குற்றங்களும் அற்றது.
Verse 14
तेनेष्ट्वा मुक्तिमाप्नोति वाह्यशुद्धैश् च नाध्वरैः हिंसादोषविमुक्तित्वाद्विशुद्धिश्चित्तसाधनः
அந்த யாகத்தைச் செய்தால் முக்தி கிடைக்கும்; வெளிப்புற ‘சுத்தம்’ மட்டுமே கொண்ட, உண்மையான யாகமல்லாத சடங்குகளால் அல்ல. அது ஹிம்சைத் தோஷமின்றி இருப்பதால் உண்மையான பரிசுத்தியை அளித்து, மனத்தை அடக்கி நுட்பப்படுத்தும் சாதனமாகிறது.
Verse 15
ध्यानयज्ञः परस्तस्मादपवर्गफलप्रदः तस्माद्शुद्धं सन्त्यज्य ह्य् अनित्यं वाह्यसाधनं
தியானமே யாகமாகிய தியானயாகம் அந்த வெளிப்புறச் சடங்குகளைவிட உயர்ந்தது; அது அபவர்கம் (முக்தி) என்ற பலனை அளிக்கும். ஆகவே சுத்தமானதாக இருந்தாலும் நிலையற்ற வெளிப்புற சாதனங்களைத் துறந்து, உள்ளார்ந்த பாதையை நாட வேண்டும்.
Verse 16
यज्ञाद्यं कर्म सन्त्यज्य योगमत्यर्थमभ्यसेत् विकारमुक्तमव्यक्तं भोग्यभोगसमन्वितं
யாகம் முதலான சடங்கு-காரியங்களைத் துறந்து, யோகத்தை மிகுந்த தீவிரத்துடன் பயில வேண்டும்—மாற்றங்களற்ற அவ்யக்தத் தத்துவத்தைத் தியானித்து, அது அனுபவிக்கப்படும் பொருள்களுடனும் அனுபவிக்கும் செயல்/அனுபவத்துடனும் இணைந்திருப்பதையும் உணர்ந்து.
Verse 17
चिन्तयेद्धृदये पूर्वं क्रमादादौ गुणत्रयं तमः प्रच्छाद्य रजसा सत्त्वेन च्छादयेद्रजः
முதலில் இதயத்தில் வரிசையாக குணத்திரயத்தைத் தியானிக்க வேண்டும்—தமஸை ரஜஸால் மூடி, பின்னர் ரஜஸை சத்த்வத்தால் மூட வேண்டும்.
Verse 18
ध्यानमार्गेणेति ख , ज च ध्यायेत्त्रिमण्डलं पूर्वं कृष्णं रक्तं सितं क्रमात् सत्त्वोपाधिगुणातीतः पुरुषः पञ्चविंशकः
‘தியானமார்கேண’—என்று க, ஜ கைஎழுத்துப் பிரதிகளில் பாடம். முதலில் மூன்று வட்டங்களைத் தியானிக்க வேண்டும்—வரிசையாக கருப்பு, சிவப்பு, வெள்ளை. குணங்களைத் தாண்டி, சத்த்வ-உபாதி மட்டும் கொண்ட புருஷன் இருபத்தைந்தாம் தத்துவமாகக் கணிக்கப்படுகிறான்.
Verse 19
ध्येयमेतदशुद्धञ्च त्यक्त्वा शुद्धं विचिन्तयेत् ऐश्वर्यं पङ्कजं दिव्यं पुरुशोपरि संस्थितं
இந்த அசுத்த தியானப் பொருளை விட்டு, தூய ரூபத்தைத் தியானிக்க வேண்டும்—புருஷனின் மேல் நிலைத்த தெய்வீகத் தாமரையுரு ஐஸ்வர்யத்தை।
Verse 20
द्वादशाङ्गुलविस्तीर्णं शुद्धं विकशितं सितं नालमष्टाङ्णूलं तस्य नाभिकन्दसमुद्भवं
அது பன்னிரண்டு அங்குல அகலம் உடையது—தூயது, முழுமையாக மலர்ந்தது, வெண்மையானது. அதன் தண்டு எட்டு அங்குலம்; நாபிக் கந்தத்திலிருந்து எழுவது.
Verse 21
पद्मपत्राष्टकं ज्ञेयमणिमादिगुणाष्टकम् कर्णिकाकेशरं नालं ज्ञानवैराग्यमुत्तमम्
தாமரையின் எட்டு இதழ்கள் அணி்மா முதலிய எட்டு குணங்களாக அறியப்பட வேண்டும். அதன் கர்ணிகை, கேசரம், தண்டு—இவை உயர்ந்த ஞானமும் வைராக்யமும் ஆகும்.
Verse 22
विष्णुधर्मश् च तत्कन्दमिति पद्मं विचिन्तयेत् तद्धर्मज्ञानवैराग्यं शिवैश्वर्यमयं परं
தாமரையைத் தியானிக்கையில், “அதன் கந்தம் விஷ்ணுவும் தர்மமும்” என்று எண்ண வேண்டும். அதிலிருந்து தர்மம், ஞானம், வைராக்யம் எழுகின்றன—சிவ ஐஸ்வர்யமயமான பரமம்.
Verse 23
ज्ञात्वा पद्मासनं सर्वं सर्वदुःखान्तमाप्नुयात् तत्पद्मकर्णिकामध्ये शुद्धदीपशिखाकृतिं
பத்மாசனத்தை முழுமையாக அறிந்து (சாதித்து) எல்லாத் துயரங்களின் முடிவை அடைகிறான். அந்தத் தாமரையின் கர்ணிகை நடுவில் விளக்கின் சுடர்போன்ற தூய ரூபத்தைத் தியானிக்க வேண்டும்.
Verse 24
अङ्गुष्ठमात्रममलं ध्यायेदोङ्कारमीश्वरं कदम्बगोलकाकारं तारं रूपमिव स्थितं
அங்குஷ்டமாத்திரமான, மாசற்ற ஈசனை ஓங்காரமாகத் தியானிக்க வேண்டும்—தார (ப்ரணவ) ரூபமாக, கடம்ப மொட்டு போன்ற உருண்டை வடிவில் நிலைத்திருப்பதுபோல்.
Verse 25
ध्यायेद्वा रश्मिजालेन दीप्यमानं समन्ततः प्रधानं पुरुषातीतं स्थितं पद्मस्थमीश्वरं
அல்லது தாமரையில் அமர்ந்த ஈசனைத் தியானிக்க வேண்டும்—எல்லாத் திசைகளிலும் கதிர்களின் வலையால் ஒளிர்ந்து, பரம நிலையில் நிலைத்து, பிரதானமும் புருஷனும் இரண்டையும் கடந்தவன்.
Verse 26
ध्यायेज्जपेच्च सततमोङ्कारं परमक्षरं मनःस्थित्यर्थमिच्छान्ति स्थूलध्यानमनुक्रमात्
மன நிலைத்தன்மைக்காக பரம அక్షரமான ஓங்காரத்தை இடையறாது தியானித்து ஜபிக்க வேண்டும்; பின்னர் வரிசையாக ஸ்தூல (ஆதாரமுள்ள) தியானத்திலிருந்து முன்னே செல்ல வேண்டும்.
Verse 27
तद्भूतं निश् चलीभूतं लभेत् सूक्ष्मे ऽपि संस्थितं नाभिकन्दे स्थितं नालं दशाङ्गुलसमायतं
அது (உள்ளோட்டம்) அசையாமல் ஆனபோது, நுண்ணுடலில் நிலைத்திருந்தாலும் அதனை உணர முடியும். அது நாபி-கந்தத்தில் உள்ள நாழி; பத்து அங்குல அளவு நீளமுடையது.
Verse 28
नालेनाष्टदलं पद्मं द्वादशाङ्गुलविस्तृतं सत्त्वोपाधिसमायुक्तः सदा ध्येयश् च केशव इति ख लब्धदीपशिखाकृतिमिति ख , ञ च सकर्णिके केसराले सूर्यसोमाग्निमण्डलं
தண்டுடன் கூடிய எட்டு இதழ் தாமரையை—பன்னிரண்டு அங்குல அகலமுடையதாக—தியானிக்க வேண்டும். ஸத்த்வ உபாதியுடன் இணைந்த கேசவனை எப்போதும் தியானிக்க வேண்டும். கர்ணிகை மற்றும் கேசரங்களுடன் அந்தத் தாமரையில் சூரிய, சோம, அக்னி மண்டலங்களையும் தியானிக்க வேண்டும்.
Verse 29
अग्निमण्डलमध्यस्थः शङ्खचक्रगदाधरः पद्मी चतुर्भुजो विष्णुरथ वाष्टभुजो हरिः
அக்னிமண்டலத்தின் நடுவில் விஷ்ணு நிலைகொண்டுள்ளார்—சங்கு, சக்கரம், கதையைத் தாங்கி, தாமரை ஏந்திய நான்கு கரங்களுடையவர்; அல்லது எட்டு கரங்களுடைய ஹரியாகவும் தியானிக்கலாம்।
Verse 30
शार्ङ्गाक्षवलयधरः पाशाङ्कुशधरः परः स्वर्णवर्णः श्वेतवर्णः सश्रोवत्सः सकौस्तुभः
அவர் சார்ங்க வில்லையும் கை வளையங்களையும் அணிந்தவர்; பாசமும் அங்குசமும் தாங்குபவர்; பரமன். அவரது நிறம் பொன்னிறமும் ஒளிவீசும் வெண்மையும்; மார்பில் ஸ்ரீவத்ஸ குறியும் கௌஸ்துப மணியாலும் அலங்கரிக்கப்பட்டவர்।
Verse 31
वनमाली स्वर्णहारी स्फुरन्मकरकुण्डलः रत्नोज्ज्वलकिरीटश् च पीताम्बरधरो महान्
அவர் வனமாலையை அணிந்தவர், பொன் மாலையால் அலங்கரிக்கப்பட்டவர்; மகர வடிவக் குண்டலங்கள் மின்னுகின்றன; ரத்தினங்கள் ஒளிரும் கிரீடம் உடையவர்; மகான் பீதாம்பரத்தைத் தரித்தவர்।
Verse 32
सर्वाभरणभूषाढ्यो वितस्तर्वा यथेच्छया अहं ब्रह्म ज्योतिरात्मा वाउदेवो बिमुक्त ॐ
அனைத்து ஆபரணங்களாலும் அலங்கரிக்கப்பட்டவனாக, விருப்பப்படி ஒரு விதஸ்தி (ஒரு சாண்) அளவுள்ள வடிவத்தை ஏற்று இவ்வாறு தியானிக்க வேண்டும்—“நான் பிரம்மம்; என் ஆதாரம் ஒளி; நான் வாசுதேவன்—முழுமையாக விடுதலை பெற்றவன்.” ஓம்।
Verse 33
ध्यानाच्छ्रान्तो जपेन्मन्त्रं जपाच्छ्रान्तश् च चिन्तयेत् जपध्यानादियुक्तस्य विष्णुः शीघ्रं प्रसीदति
தியானத்தில் களைத்தால் மந்திர ஜபம் செய்ய வேண்டும்; ஜபத்தில் களைத்தால் (அதன் பொருளையும் தெய்வத்தையும்) சிந்திக்க வேண்டும். ஜபம், தியானம் முதலிய சாதனைகளில் ஈடுபடுபவருக்கு விஷ்ணு விரைவில் அருள்புரிவார்।
Verse 34
जपयज्ञस्य वै यज्ञाः कलां नार्हन्ति षोडशीं जपिनं नोपसर्पन्ति व्याधयश्चाधयो ग्रहाः भुक्तिर्मुर्क्तिर्मृत्युजयो जपेन प्राप्नुयात् फलं
ஜபயஜ்ஞத்துக்கு ஒப்பாக மற்ற யஜ்ஞங்கள் அதன் பதினாறில் ஒரு பங்கிற்கும் சமமல்ல. ஜபம் செய்பவரை நோய்கள், மனக்கிளேசங்கள், தீய கிரகப் பாதிப்புகள் அணுகாது. ஜபத்தால் போகம், முக்தி, மரணஜயம் எனும் பலன் கிடைக்கும்.
It specifies dhyāna as a single, uniform pratyaya free from intervening cognitions, and gives a stepwise inner-visualization protocol: guṇa sequencing, tri-maṇḍala colors, heart-lotus measurements (e.g., 12-aṅgula lotus; stalk measures), Oṅkāra as thumb-sized, and placement of Viṣṇu within fire/solar/lunar maṇḍalas.
It reframes worship as dhyāna-yajña—an inward, non-violent sacrifice that purifies the mind, replaces reliance on external rites, stabilizes attention through Omkāra and japa, and culminates in realization-oriented contemplation (Hari/Brahman), thereby supporting both disciplined living (bhukti) and liberation (mukti/apavarga).
Liberation (mukti/apavarga) and aṣṭa-aiśvarya—mastery through qualities beginning with aṇimā—are explicitly stated as the purposes of dhyāna, with japa also yielding protection from afflictions and victory over death.