Shloka 42

देवकी-विवाहः, आकाशवाणी, भूरभारावतरण-याचना, क्षीराब्धि-स्तुति, केशावतार-नियोजनम्

Devanagari script

अणोर् अणीयांसम् असत्स्वरूपं त्वां पश्यतो ऽज्ञाननिवृत्तिर् अग्र्या धीर् अस्य धीर्यस्य बिभर्ति नान्यद् वरेण्यरूपात् परतः परात्मन्

Transliteration

aṇor aṇīyāṃsam asatsvarūpaṃ tvāṃ paśyato 'jñānanivṛttir agryā dhīr asya dhīryasya bibharti nānyad vareṇyarūpāt parataḥ parātman

Translation

अणोर् अणीयांसम् असत्स्वरूपं त्वां पश्यतो ऽज्ञाननिवृत्तिर् अग्र्या धीर् अस्य धीर्यस्य बिभर्ति नान्यद् वरेण्यरूपात् परतः परात्मन्

Word by Word

• अणोः: of the atom / of the minute
• अणोः: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: अणु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (6th case), एकवचन

• अणीयांसम्: smaller, more minute
• अणीयांसम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: अणीयस् (प्रातिपदिक; तुलनात्मक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; तुलनात्मक (comparative)

• असत्स्वरूपम्: of non-material/unsensed nature
• असत्स्वरूपम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: असत्-स्वरूप (प्रातिपदिक; असत् + स्वरूप)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; असत् = अव्यक्त/अप्रमेय-प्राय (not as a gross existent)

• त्वाम्: you
• त्वाम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, द्वितीया, एकवचन

• पश्यतः: of (the one) seeing
• पश्यतः: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Verb
• Root: पश् (धातु) + शतृ (कृदन्त)
• Form: शतृ-प्रत्ययान्त वर्तमानकाले (present participle), पुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन; ‘(of) one who sees’

• अज्ञाननिवृत्तिः: cessation of ignorance
• अज्ञाननिवृत्तिः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अज्ञान-निवृत्ति (प्रातिपदिक; अज्ञान + निवृत्ति)
• Form: स्त्रीलिङ्ग (fem.), प्रथमा, एकवचन

• अग्र्या: supreme, foremost
• अग्र्या: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अग्र्य (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण of निवृत्तिः

• धीः: intellect, insight
• धीः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: धी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• अस्य: of this (one)
• अस्य: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: इदम् (प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, षष्ठी, एकवचन

• धीर्यस्य: of the wise one
• धीर्यस्य: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: धीर्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन; ‘of the wise/steadfast one’

• बिभर्ति: bears, supports
• बिभर्ति: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: भृ (धातु)
• Form: लट् (Present), परस्मैपद, प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन

• न: not
• न: Sambandha (Relation/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेध (negation particle)

• अन्यत्: anything else
• अन्यत्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: अन्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• वरेण्यरूपात्: from the most excellent form
• वरेण्यरूपात्: Apadana (Ablative/अपादान)
• Type: Noun
• Root: वरेण्य-रूप (प्रातिपदिक; वरेण्य + रूप)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी (5th case), एकवचन

• परतः: beyond
• परतः: Sambandha (Relation/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: परतस् (अव्यय)
• Form: अव्यय (adverb/indeclinable), अर्थे: ‘beyond, further than’

• परात्मन्: O Supreme Self
• परात्मन्: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: पर-आत्मन् (प्रातिपदिक; पर + आत्मन्)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन (8th case), एकवचन

Speaker

Sage Parāśara (addressing the Supreme Lord Vishnu while instructing Maitreya)

Philosophical Teaching

Concept: Direct vision of the supremely subtle Parātman brings the highest cessation of ignorance, and the mind rests solely in His excellent form without other support.

Vedantic Theme: Moksha

Application: Practice steady contemplation (dhyāna) and scriptural inquiry that culminate in one-pointed God-centered absorption rather than scattered supports.

Vishishtadvaita: Liberation is portrayed not as blank indeterminacy but as stable repose in the ‘vareṇya-rūpa’ of the Supreme—aligning mokṣa with personal Bhagavad-anubhava.

Vaishnava Theology

Vishnu Form: Para-Brahman

Bhakti Type: Shanta

Characters & Entities

• Vishnu
• Para-Atman (Supreme Self)

FAQs

What is the significance of ‘aṇor aṇīyān’ (subtler than the subtlest) in the Vishnu Purana?

It presents Vishnu as the innermost, all-pervading Supreme Reality—beyond gross perception—known through refined insight rather than sensory grasping.

How does Sage Parāśara explain the removal of ignorance in this verse?

He states that the highest cessation of ignorance arises from truly beholding the Supreme; once that vision occurs, the intellect rests in the Lord alone without seeking any other support.

What is the theological importance of Lord Vishnu here?

Vishnu is praised as Para-Atman ‘beyond the beyond,’ the supreme object of contemplation whose realization grants liberation by ending ignorance.