Adhyaya 8

Verse 1

व्याख्यातम् एतद् ब्रह्माण्डसंस्थानं तव सुव्रत ततः प्रमाणसंस्थाने सूर्यादीनां शृणुष्व मे

एवं सुव्रत, मया तुभ्यं ब्रह्माण्डस्य संस्थानक्रमो व्याख्यातः। अधुना सूर्यादीनां प्रमाणसंस्थानं मत्तः शृणु।

Verse 2

योजनानां सहस्राणि भास्करस्य रथो नव ईषादण्डस् तथैवास्य द्विगुणो मुनिसत्तम

भास्करस्य रथो नवसहस्रयोजनपरिमाणः। तस्यैव ईषादण्डो द्विगुणः प्रोक्तो मुनिसत्तम।

Verse 3

सार्धकोटिस् तथा सप्त नियुतान्य् अधिकानि वै योजनानां तु तस्याक्षस् तत्र चक्रं प्रतिष्ठितम्

तस्याक्षः सार्धकोटिसप्तनियुताधिकयोजनपरिमाणः। तत्रैव चक्रं प्रतिष्ठितं, येन भगवतः अच्युतनियमानुसारं लोकाः सम्यक् प्रवर्तन्ते।

Verse 4

त्रिनाभिमति पञ्चारे षण्णेमिन्य् अक्षयात्मके संवत्सरमये कृत्स्नं कालचक्रं प्रतिष्ठितम्

अक्षयात्मके तस्मिन् चक्रे त्रिनाभिमति पञ्चारे षण्णेमिनि संवत्सरमयं कृत्स्नं कालचक्रं प्रतिष्ठितम्।

Verse 5

चत्वारिंशत् सहस्राणि द्वितीयो ऽक्षो विवस्वतः पञ्चान्यानि तु सार्धानि स्यन्दनस्य महामते

विवस्वतो द्वितीयोऽक्षश्चत्वारिंशत्सहस्रयोजनपरिमाणः। स्यन्दनस्य च पञ्च सहस्राणि सार्धानि महामते ज्ञेयानि।

Verse 6

अक्षप्रमाणम् उभयोः प्रमाणं तद्युगार्धयोः ह्रस्वो ऽक्षस् तद्युगार्धं च ध्रुवाधारो रथस्य वै द्वितीये ऽक्षे तु तच् चक्रं संस्थितं मानसाचले

अक्षप्रमाणम् उभयोः प्रमाणं तद्युगार्धयोः। ह्रस्वोऽक्षस्तद्युगार्धं च ध्रुवाधारो रथस्य वै। द्वितीयेऽक्षे तु तच्चक्रं संस्थितं मानसाचले॥

Verse 7

हयाश् च सप्त छन्दांसि तेषां नामानि मे शृणु गायत्री च बृहत्य् उष्णिग् जगती त्रिष्टुब् एव च अनुष्टुप् पङ्क्तिर् इत्य् उक्ताश् छन्दांसि हरयो रवेः

हयाश्च सप्त छन्दांसि तेषां नामानि मे शृणु। गायत्री च बृहत्युष्णिग् जगती त्रिष्टुबेव च। अनुष्टुप् पङ्क्तिरित्युक्ताश्छन्दांसि हरयो रवेः॥

Verse 8

मानसोत्तरशैले तु पूर्वतो वासवी पुरी दक्षिणेन यमस्यान्या प्रतीच्यां वरुणस्य च उत्तरेण च सोमस्य तासां नामानि मे शृणु

मानसोत्तरशैले तु पूर्वतो वासवी पुरी। दक्षिणेन यमस्यान्या प्रतीच्यां वरुणस्य च। उत्तरेण च सोमस्य तासां नामानि मे शृणु॥

Verse 9

वस्वोकसारा शक्रस्य याम्या संयमनी तथा पुरी सुखा जलेशस्य सोमस्य च विभावरी

वस्वोकसारा शक्रस्य याम्या संयमनी तथा। पुरी सुखा जलेशस्य सोमस्य च विभावरी॥

Verse 10

काष्ठां गतो दक्षिणतः क्षिप्तेषुर् इव सर्पति मैत्रेय भगवान् भानुर् ज्योतिषां चक्रसंयुतः

काष्ठां गतो दक्षिणतः क्षिप्तेषुरिव सर्पति। मैत्रेय भगवान् भानुर्ज्योतिषां चक्रसंयुतः॥

Verse 11

अहोरात्रव्यवस्थानकारणं भगवान् रविः देवयानः परः पन्था योगिनां क्लेशसंक्षये

अहोरात्रव्यवस्थानकारणं भगवान् रविः; स एव देवयानः परः पन्था, येन योगिनः क्लेशसंक्षये मोक्षमार्गं प्रयान्ति।

Verse 12

दिवसस्य रविर् मध्ये सर्वकालं व्यवस्थितः सर्वद्वीपेषु मैत्रेय निशार्धस्य च संमुखः

दिवसस्य मध्ये रविः सर्वकालं व्यवस्थितः; सर्वद्वीपेषु मैत्रेय दिवा सत्त्वानां संमुखो, तथा निशार्धेऽपि तेषां प्रति भवति।

Verse 13

उदयास्तमने चैव सर्वकालं तु संमुखे दिशास्व् अशेषासु तथा मैत्रेय विदिशासु च

उदयास्तमने चैव सर्वकालं तु संमुखे; दिशास्वशेषासु तथा, मैत्रेय, विदिशासु च।

Verse 14

यैर् यत्र दृश्यते भास्वान् स तेषाम् उदयः स्मृतः तिरोभावं च यत्रैति तत्रैवास्तमनं रवेः

यैर्यत्र दृश्यते भास्वान् स तेषामुदयः स्मृतः; तिरोभावं च यत्रैति तत्रैवास्तमनं रवेः।

Verse 15

नैवास्तमनम् अर्कस्य नोदयः सर्वदा सतः उदयास्तमनाख्यं हि दर्शनादर्शनं रवेः

नैवास्तमनमर्कस्य नोदयः सर्वदा सतः; उदयास्तमनाख्यं हि दर्शनादर्शनं रवेः।

Verse 16

शक्रादीनां पुरे तिष्ठन् स्पृशत्य् एष पुरत्रयम् विकर्णौ द्वौ विकर्णस्थस् त्रीन् कोणान् द्वे पुरे तथा

शक्रादीनां पुरेषु स्थितोऽयम् एष पुरत्रयम् स्पृशति। विकर्णद्वयेन व्याप्तः, तयोर्विकर्णयोः स्थित्वा त्रिकोणान् स्पृशति, तथा द्वे पुरेऽपि संस्पृशति।

Verse 17

उदितो वर्धमानाभिर् आमध्याह्नात् तपन् रविः ततः परं ह्रसन्तीभिर् गोभिर् अस्तं नियच्छति

उदितो रविः तपन् वर्धमानाभिर्गोभिरामध्याह्नात् प्रवर्धते। ततः परं ह्रसन्तीभिर्गोभिरस्तं नीयते।

Verse 18

उदयास्तमनाभ्यां च स्मृते पूर्वापरे दिशौ यावत् पुरस्तात् तपति तावत् पृष्ठे च पार्श्वयोः

उदयास्तमनाभ्यां पूर्वापरे दिशौ स्मृते। यावत् पुरस्तात् तपति तावत् पृष्ठे च पार्श्वयोश्च प्रकाशयति।

Verse 19

ऋते ऽमरगिरेर् मेरोर् उपरि ब्रह्मणः सभाम् ये ये मरीचयो ऽर्कस्य प्रयान्ति ब्रह्मणः सभाम् ते ते निरस्तास् तद्भासा प्रतीपम् उपयान्ति वै

ऋतेऽमरगिरेर्मेरोरुपरि ब्रह्मणः सभाम्। ये ये मरीचयोऽर्कस्य प्रयान्ति ब्रह्मणः सभाम्, ते ते निरस्तास्तद्भासा प्रतीपमुपयान्ति वै।

Verse 20

तस्माद् दिश्य् उत्तरस्यां वै दिवारात्रिः सदैव हि सर्वेषां द्वीपवर्षाणां मेरुर् उत्तरतो यतः

तस्मादुत्तरदिशि वै दिवारात्रिः सदैव हि। सर्वेषां द्वीपवर्षाणां मेरुरुत्तरतो यतः।

Verse 21

प्रभा विवस्वतो रात्राव् अस्तं गच्छति भास्करे विशत्य् अग्निम् अतो रात्रौ वह्निर् दूरात् प्रकाशते

यदा विवस्वान् रात्रौ अस्तं गच्छति, तदा तस्य प्रभा न नश्यति; सा वह्निं प्रविशति। अत एव रात्रौ वह्निः दूरादपि प्रकाशते, सूर्यतेजसा समन्वितः।

Verse 22

वह्निपादस् तथा भानुं दिनेष्व् आविशति द्विज अतीव वह्निसंयोगाद् अतः सूर्यः प्रकाशते

एवं च, द्विज, वह्निपादो दिनेषु भानुं प्रविशति; तीव्रवह्निसंयोगात् तस्मात् सूर्यः प्रकाशते।

Verse 23

तेजसी भास्कराग्नेये प्रकाशोष्णस्वरूपिणी परस्परानुप्रवेशाद् आप्यायेते दिवानिशम्

भास्कराग्नेये तेजसी प्रकाशोष्णस्वरूपिणी; परस्परानुप्रवेशेन दिवानिशम् आप्यायेते।

Verse 24

दक्षिणोत्तरभूम्यर्धे समुत्तिष्ठति भास्करे अहोरात्रं विशत्य् अम्भस् तमःप्राकाश्यशीलवत्

दक्षिणोत्तरभूम्यर्धे भास्करे समुत्तिष्ठति, अहोरात्रक्रमेण अम्भः प्रविशति; तमः प्रकाशश्च स्वभाववत् पर्यायेण वर्तेते।

Verse 25

आताम्रा हि भवन्त्य् आपो दिवा नक्तप्रवेशनात् दिनं विशति चैवाम्भो भास्करे ऽस्तम् उपागते तस्माच् छुक्लीभवन्त्य् आपो नक्तम् अह्नः प्रवेशनात्

दिवा नक्तप्रवेशनाद् आपः आताम्राः भवन्ति; भास्करेऽस्तम् उपागते च अम्भो दिनं प्रविशति। तस्मान् नक्तम् आपः शुक्लीभवन्ति, अह्नः प्रवेशनात्।

Verse 26

एवं पुष्करमध्ये तु यदा याति दिवाकरः त्रिंशद्भागं तु मेदिन्यास् तदा मौहूर्तिकी गतिः

एवं पुष्करमध्ये तु यदा याति दिवाकरः । त्रिंशद्भागं तु मेदिन्यास् तदा मौहूर्तिकी गतिः ॥

Verse 27

कुलालचक्रपर्यन्तो भ्रमन्न् एष दिवाकरः करोत्य् अहस् तथा रात्रिं विमुञ्चन् मेदिनीं द्विज

कुलालचक्रपर्यन्तो भ्रमन्न् एष दिवाकरः । करोत्य् अहस् तथा रात्रिं विमुञ्चन् मेदिनीं द्विज ॥

Verse 28

अयनस्योत्तरस्यादौ मकरं याति भास्करः ततः कुम्भं च मीनं च राशे राश्यन्तरं द्विज

अयनस्योत्तरस्यादौ मकरं याति भास्करः । ततः कुम्भं च मीनं च राशे राश्यन्तरं द्विज ॥

Verse 29

त्रिष्व् एतेष्व् अथ भुक्तेषु ततो वैषुवतीं गतिम् प्रयाति सविता कुर्वन्न् अहोरात्रं ततः समम्

त्रिष्व् एतेष्व् अथ भुक्तेषु ततो वैषुवतीं गतिम् । प्रयाति सविता कुर्वन्न् अहोरात्रं ततः समम् ॥

Verse 30

ततो रात्रिः क्षयं याति वर्धते ऽनुदिनं दिनम्

ततो रात्रिः क्षयं याति वर्धते ऽनुदिनं दिनम् ॥

Verse 31

ततश् च मिथुनस्यान्ते परां काष्ठाम् उपागतः राशिं कर्कटकं प्राप्य कुरुते दक्षिणायनम्

ततः च मिथुनस्यान्ते परां काष्ठामुपागतः सूर्यः कर्कटकराशिं प्राप्य दक्षिणायनं प्रवर्तयति, येन संवत्सरः परिवर्तते कालस्य च नियतः क्रमः प्रवहति।

Verse 32

कुलालचक्रपर्यन्तो यथा शीघ्रं प्रवर्तते दक्षिणे प्रक्रमे सूर्यस् तथा शीघ्रं प्रवर्तते

कुलालचक्रपर्यन्तो यथा शीघ्रं प्रवर्तते, तथा दक्षिणे प्रक्रमे सूर्यः शीघ्रमेव प्रवर्तते, दिव्यनियतेन विधिना।

Verse 33

अतिवेगितया कालं वायुवेगगतिश् चरन् तस्मात् प्रकृष्टां भूमिं तु कालेनाल्पेन गच्छति

अतिवेगितया वायुवेगगतिश्चरन् स कालं व्यतिक्रामति; तस्मात् प्रकृष्टां भूमिं कालेनाल्पेन गच्छति।

Verse 34

सूर्यो द्वादशभिः शैघ्र्यान् मुहूर्तैर् दक्षिणायने त्रयोदशार्धम् ऋक्षाणाम् अह्ना तु चरते द्विज मुहूर्तैस् तावदृक्षाणि नक्तम् अष्टादशैश् चरन्

सूर्यः दक्षिणायने, हे द्विज, द्वादशभिर्मुहूर्तैः शैघ्र्यं प्राप्य, अह्ना त्रयोदशार्धम् ऋक्षाणां चरति; नक्तं तु तावदेव ऋक्षाणि अष्टादशभिर्मुहूर्तैश्चरन्, कालनियमेन मितं गमनं करोति।

Verse 35

कुलालचक्रमध्यस्थो यथा मन्दं प्रसर्पति तथोदगयने सूर्यः सर्पते मन्दविक्रमः

कुलालचक्रमध्यस्थो यथा मन्दं प्रसर्पति, तथोदगयने सूर्यः मन्दविक्रमः सर्पति, जगद्धारणनियतेन विधिना।

Verse 36

तस्माद् दीर्घेण कालेन भूमिम् अल्पां तु गच्छति अष्टादशमुहूर्तं यद् उत्तरायणपश्चिमम्

तस्माद् दीर्घेण कालेन भूमेः अल्पां भागमेव गच्छति; उत्तरायणकाले पश्चिमगमनं यद् अष्टादशमुहूर्तपरिमितं परिगण्यते।

Verse 37

अहर् भवति तत्रापि चरते मन्दविक्रमः

अहरपि तत्र जायते; मन्दविक्रमोऽपि तत्र स्वमार्गे मितगत्या चरति।

Verse 38

त्रयोदशार्धम् अह्नैव ऋक्षाणां चरते रविः मुहूर्तैस् तावदृक्षाणि रात्रौ द्वादशभिश् चरन्

त्रयोदशार्धमह्नैव ऋक्षाणां चरते रविः; रात्रौ द्वादशभिर्मुहूर्तैस्तावदृक्षाणि चरन्।

Verse 39

अधो मन्दतरं नाभ्यां चक्रं भ्रमति वै यथा मृत्पिण्ड इव मध्यस्थो ध्रुवो भ्रमति वै तथा

अधो नाभ्यां यथा चक्रं मन्दतरं भ्रमति वै; मृत्पिण्ड इव मध्यस्थो ध्रुवोऽपि तथा भ्रमति।

Verse 40

कुलालचक्रनाभिस् तु यथा तत्रैव वर्तते ध्रुवस् तथा हि मैत्रेय तत्रैव परिवर्तते

कुलालचक्रनाभिस्तु यथा तत्रैव वर्तते; ध्रुवस्तथा हि मैत्रेय तत्रैव परिवर्तते।

Verse 41

उभयोः काष्ठयोर् मध्ये भ्रमतो मण्डलानि च दिवा नक्तं च सूर्यस्य मन्दा शीघ्रा च वै गतिः

उभयोः काष्ठयोर् मध्ये सूर्यस्य मण्डलानि भ्रमन्ति; ततो दिवा नक्तं च भवति। तस्मिन् एव गत्यां कदाचित् मन्दा कदाचित् शीघ्रा इति तस्य गतिर्निगद्यते, नियतविधिना परिभ्रमणक्रमेण।

Verse 42

मन्दाह्नि यस्मिन्न् अयने शीघ्रा नक्तं तदा गतिः शीघ्रा निशि यदा चास्य तदा मन्दा दिवा गतिः

यस्मिन्न् अयने दिवा मन्दाह्नि भवति, तदा निशि सूर्यस्य गतिḥ शीघ्रा; यदा च निशि शीघ्रा, तदा दिवा मन्दा। एवं भगवतो विधिना प्रकाशतमसोः प्रमाणं समं धार्यते।

Verse 43

एकप्रमाणम् एवैष मार्गं याति दिवाकरः अहोरात्रेण यो भुङ्क्ते समस्ता राशयो द्विज

एकप्रमाणम् एवैष मार्गं याति दिवाकरः। अहोरात्रेण यो भुङ्क्ते समस्ता राशयो, द्विज।

Verse 44

षड् एव राशयो भुङ्क्ते रात्राव् अन्यांश् च षड् दिवा

रात्रौ षड् एव राशयो भुङ्क्ते, दिवा चान्यांश् च षड्।

Verse 45

राशिप्रमाणजनिता दीर्घह्रस्वात्मता दिने तथा निशायां राशीनां प्रमाणैर् लघुदीर्घता

राशिप्रमाणजनिता दिने दीर्घह्रस्वात्मता; तथा निशायां राशीनां प्रमाणैर् लघुदीर्घता।

Verse 46

दिनादेर् दीर्घह्रस्वत्वं तद्भोगेनैव जायते उत्तरे प्रक्रमे शीघ्रा निशि मन्दा गतिर् दिवा

दिनादीनां दीर्घह्रस्वत्वं तद्भोगेनैव जायते। उत्तरे प्रक्रमे शीघ्रा निशि मन्दा गतिर् दिवा॥

Verse 47

दक्षिणे त्व् अयने चैव विपरीता विवस्वतः

दक्षिणे त्व् अयने चैव विपरीता विवस्वतः॥

Verse 48

उषा रात्रिः समाख्याता व्युष्टिश् चाप्य् उच्यते दिनम् प्रोच्यते च तथा संध्या उषाव्युष्ट्योर् यद् अन्तरम्

उषा रात्रिः समाख्याता व्युष्टिश् चाप्य् उच्यते दिनम्। प्रोच्यते च तथा संध्या उषाव्युष्ट्योर् यद् अन्तरम्॥

Verse 49

संध्याकाले तु संप्राप्ते रौद्रे परमदारुणे मन्देहा राक्षसा घोराः सूर्यम् इच्छन्ति खादितुम्

संध्याकाले तु संप्राप्ते रौद्रे परमदारुणे। मन्देहा राक्षसा घोराः सूर्यम् इच्छन्ति खादितुम्॥

Verse 50

प्रजापतिकृतः शापस् तेषां मैत्रेय रक्षसाम् अक्षयत्वं शरीराणां मरणं च दिने दिने

प्रजापतिकृतः शापस् तेषां मैत्रेय रक्षसाम्। अक्षयत्वं शरीराणां मरणं च दिने दिने॥

Verse 51

ततः सूर्यस्य तैर् युद्धं भवत्य् अत्यन्तदारुणम् ततो द्विजोत्तमास् तोयं यत् क्षिपन्ति महामुने

ततः सूर्येण सह तैः युद्धम् अत्यन्तदारुणं प्रवर्तते। ततः, महामुने, द्विजोत्तमाः तं भीषणं संग्रामं शमयितुं तोयं क्षिपन्ति।

Verse 52

ओंकारब्रह्मसंयुक्तं गायत्र्या चाभिमन्त्रितम् तेन दह्यन्ति ते पापा वज्रीभूतेन वारिणा

ओंकारब्रह्मसंयुक्तं गायत्र्या चाभिमन्त्रितम्। तेन वज्रीभूतेन वारिणा ते पापा दह्यन्ते।

Verse 53

अग्निहोत्रे हूयते या समन्त्रा प्रथमाहुतिः सूर्यो ज्योतिः सहस्रांशुस् तया दीप्यति भास्करः

अग्निहोत्रे समन्त्रया या प्रथमाहुतिः हूयते। तया सहस्रांशुर्ज्योतिः सूर्यः भास्करो दीप्यते।

Verse 54

ओंकारो भगवान् विष्णुस् त्रिधामा वचसां पतिः तदुच्चारणतस् ते तु विनाशं यान्ति राक्षसाः

ओंकारो भगवान् विष्णुः त्रिधामा वचसां पतिः। तदुच्चारणमात्रेण ते राक्षसाः विनाशं यान्ति।

Verse 55

वैष्णवो ऽंशः परः सूर्यो यो ऽन्तर्ज्योतिर् असंप्लवम् अभिधायक ओंकारस् तस्य स प्रेरकः परः

वैष्णवोऽंशः परः सूर्यः योऽन्तर्ज्योतिरसंप्लवम्। अभिधायक ओंकारस्तस्य स प्रेरकः परः।

Verse 56

तेन तत् प्रेरितं ज्योतिर् ओंकारेणाथ दीप्तिमत् दहत्य् अशेषरक्षांसि मन्देहाख्यान्य् अघानि वै

तेन प्रेरितं तत् तेजः ओंकारप्रभावदीप्तं मन्देहसंज्ञकान् अशेषान् रक्षांसि दहति, ये पापमूर्तय एव।

Verse 57

तस्मान् नोल्लङ्घनं कार्यं संध्योपासनकर्मणः स हन्ति सूर्यं संध्याया नोपास्तिं कुरुते हि यः

तस्मात् संध्योपासनकर्मणो नोल्लङ्घनं कर्तव्यम्; यः संध्यायां नोपास्तिं करोति, स सूर्यं हन्तीति कथ्यते।

Verse 58

ततः प्रयाति भगवान् ब्राह्मणैर् अभिरक्षितः वालखिल्यादिभिश् चैव जगतः पालनोद्यतः

ततः भगवान् ब्राह्मणैः वालखिल्यादिभिश्चाभिरक्षितः, जगतः पालनाय उद्यतः, प्रयाति।

Verse 59

काष्ठा निमेषा दश पञ्च चैव त्रिंशच् च काष्ठा गणयेत् कलां ताम् त्रिंशत्कलाश् चैव भवेन् मुहूर्तस् तैस् त्रिंशता रात्र्यहनी समेते

निमेषाः पञ्चदश काष्ठा; काष्ठाः त्रिंशत् कला; कलाः त्रिंशन् मुहूर्तः; मुहूर्तैस्त्रिंशता रात्र्यहनी पूर्णे भवतः।

Verse 60

ह्रासवृद्धी त्व् अहर्भागैर् दिवसानां यथाक्रमम् संध्या मुहूर्तमात्रा वै ह्रासवृद्धौ समा स्मृता

अहर्भागैः क्रमशो दिवसानां ह्रासवृद्धी भवतः; संध्या तु मुहूर्तमात्रा, ह्रासवृद्धौ अपि समा स्मृता।

Verse 61

रेखाप्रभृत्य् अथादित्ये त्रिमुहूर्तगते तु वै प्रातः स्मृतस् ततः कालो भागश् चाह्नः स पञ्चमः

रेखाप्रभृत्यथादित्ये त्रिमुहूर्तगते तु वै । प्रातः स्मृतस्ततः कालो भागश्चाह्नः स पञ्चमः ॥

Verse 62

तस्मात् प्रातस्तनात् कालात् त्रिमुहूर्तस् तु संगवः मध्याह्नस् त्रिमुहूर्तस् तु तस्मात् कालात् तु संगवात्

तस्मात् प्रातस्तनात् कालात् त्रिमुहूर्तस्तु संगवः । मध्याह्नस्त्रिमुहूर्तस्तु तस्मात्कालात्तु संगवात् ॥

Verse 63

तस्मान् माध्याह्निकात् कालाद् अपराह्ण इति स्मृतः त्रय एव मुहूर्तास् तु कालभागः स्मृतो बुधैः

तस्मान्माध्याह्निकात्कालादपराह्ण इति स्मृतः । त्रय एव मुहूर्तास्तु कालभागः स्मृतो बुधैः ॥

Verse 64

अपराह्णे व्यतीते तु कालः सायाह्न उच्यते दशपञ्चमुहूर्ताहो मुहूर्तास् त्रय एव च

अपराह्णे व्यतीते तु कालः सायाह्न उच्यते । दशपञ्चमुहूर्ताहो मुहूर्तास्त्रय एव च ॥

Verse 65

दशपञ्चमुहूर्तं वै अहर् वैषुवतं स्मृतम्

दशपञ्चमुहूर्तं वै अहर् वैषुवतं स्मृतम् ॥

Verse 66

वर्धते ऽहो ह्रसति च अयने दक्षिणोत्तरे अहस् तु ग्रसते रात्रिं रात्रिर् ग्रसति वासरम्

दक्षिणोत्तरयोः अयनेषु अहः कदाचिद् वर्धते कदाचिद् ह्रसति च। वर्धमानो दिवसः रात्रिं ग्रसतीव, वर्धमाना रात्रिः वासरं ग्रसतीव—एवं कालः जगत् सम्यक् समतां नयति।

Verse 67

शरद्वसन्तयोर् मध्ये विषुवं तु विभाव्यते तुलामेषगते भानौ समरात्रिदिनं तु तत्

शरद्वसन्तयोर्मध्ये विषुवं परिकीर्त्यते। तुलामेषगते भानौ समं रात्रिदिनं भवेत्, लोकस्य ऋतधर्मे समता प्रतिष्ठिता।

Verse 68

कर्कटावस्थिते भानौ दक्षिणायनम् उच्यते उत्तरायणम् अप्य् उक्तं मकरस्थे दिवाकरे

कर्कटे स्थिते भानौ दक्षिणायनं प्रकीर्त्यते। मकरस्थे दिवाकरे तु उत्तरायणमिति अपि निगद्यते।

Verse 69

त्रिंशन्मुहूर्तं कथितम् अहोरात्रं तु यन् मया तानि पञ्चदश ब्रह्मन् पक्ष इत्य् अभिधीयते

अहोरात्रं मया प्रोक्तं त्रिंशन्मुहूर्तसंख्यकम्। तेषां पञ्चदश, ब्रह्मन्, पक्ष इति अभिधीयते।

Verse 70

मासः पक्षद्वयेनोक्तो द्वौ मासौ चार्कजाव् ऋतुः ऋतुत्रयं चाप्य् अयनं द्वे ऽयने वर्षसंज्ञिते

पक्षद्वयेन मासः स्यात्, द्वौ मासौ सूर्यजः ऋतुः। ऋतुत्रयं तु अयनं, द्वे अयने वर्षसंज्ञिते।

Verse 71

संवत्सरादयः पञ्च चतुर्मासविकल्पिताः निश्चयः सर्वकालस्य युगम् इत्य् अभिधीयते

संवत्सरादयः पञ्च चतुर्मासविभागभेदैः परिकल्पिताः। एष एव सर्वकालपरिमाणनिश्चयः ‘युगम्’ इति कथ्यते॥

Verse 72

संवत्सरस् तु प्रथमो द्वितीयः परिवत्सरः इद्वत्सरस् तृतीयस् तु चतुर्थश् चानुवत्सरः वत्सरः पञ्चमश् चात्र कालो ऽयं युगसंज्ञितः

संवत्सरः प्रथमो नाम, द्वितीयः परिवत्सरः। इद्वत्सरस्तृतीयस्तु, चतुर्थोऽनुवत्सरः॥ वत्सरः पञ्चमश्चैव; एष कालचक्रो युगसंज्ञितः॥

Verse 73

यः श्वेतस्योत्तरे शैलः शृङ्गवान् इति विश्रुतः त्रीणि तस्य तु शृङ्गाणि यैर् असौ शृङ्गवान् स्मृतः

श्वेतशैलस्योत्तरे यः शैलः ‘शृङ्गवान्’ इति विश्रुतः। तस्य त्रीणि शृङ्गाणि, तैरेव स शृङ्गवान् स्मृतः॥

Verse 74

दक्षिणं चोत्तरं चैव मध्यं वैषुवतं तथा शरद्वसन्तयोर् मध्ये तद् भानुः प्रतिपद्यते मेषादौ च तुलादौ च मैत्रेय विषुवत्स्थितः

दक्षिणं चोत्तरं चैव मध्यं वैषुवतं तथा। शरद्वसन्तयोर्मध्ये तद्भानुः प्रतिपद्यते॥ मेषादौ च तुलादौ च, मैत्रेय, विषुवत्स्थितः॥

Verse 75

तदा तुल्यम् अहोरात्रं करोति तिमिरापहः दशपञ्चमुहूर्तं वै तद् एतद् उभयं स्मृतम्

तदा तिमिरापहः सूर्यः समं कुर्यादहर्निशम्। दशपञ्चमुहूर्तं वै तदेतदुभयं स्मृतम्॥

Verse 76

प्रथमे कृत्तिकाभागे यदा भास्वांस् तदा शशी विशाखानां चतुर्थे ऽंशे मुने तिष्ठत्य् असंशयम्

मुने, यदा भास्वान् कृत्तिकायाः प्रथमे भागे तिष्ठति, तदा शशी विशाखानां चतुर्थांशे निःसन्देहं स्थितो भवति।

Verse 77

विशाखानां यदा सूर्यश् चरत्य् अंशं तृतीयकम् तदा चन्द्रं विजानीयात् कृत्तिकाशिरसि स्थितम्

यदा सूर्यः विशाखानां तृतीयमंशं चरति, तदा चन्द्रं कृत्तिकाशिरसि स्थितं विजानीयात्।

Verse 78

तदैव विषुवाख्यो वै कालः पुण्यो ऽभिधीयते तदा दानानि देयानि देवेभ्यः प्रयतात्मभिः

तदैव विषुवाख्यः कालः पुण्यतम इति कथ्यते; तदा प्रयतात्मभिः देवेभ्यो दानानि देयानि।

Verse 79

ब्राह्मणेभ्यः पितृभ्यश् च मुखम् एतत् तु दानजम् दत्तदानस् तु विषुवे कृतकृत्यो ऽभिजायते

ब्राह्मणेभ्यः पितृभ्यश्च दानजं फलमेतन्मुख्यम्; विषुवे दत्तदानस्तु कृतकृत्यो भवति।

Verse 80

अहोरात्रार्धमासौ तु कलाः काष्ठाः क्षणास् तथा पौर्णमासी तथा ज्ञेया अमावास्या तथैव च सिनीवाली कुहूश् चैव राका चानुमतिस् तथा

अहोरात्रं अर्धमासश्च, कलाः काष्ठाः क्षणाश्च—एवं कालपरिमाणम्; तथा पौर्णमासी अमावास्या, सिनीवाली कुहू राका अनुमतिश्च ज्ञेयाः।

Verse 81

तपस्तपस्यौ मधुमाधवौ च शुक्रः शुचिश् चायनम् उत्तरं स्यात् नभो नभस्यो ऽथ इषश् च सोर्जः सहःसहस्याव् इति दक्षिणं स्यात्

तपस्तपस्यौ मधुमाधवौ च शुक्रः शुचिश्चायनम् उत्तरं स्यात् । नभो नभस्योऽथ इषश्च सोर्जः सहः सहस्याविति दक्षिणं स्यात् ॥

Verse 82

लोकालोकस् तु यः शैलः प्रागुक्तो भवतो मया लोकपालास् तु चत्वारस् तत्र तिष्ठन्ति सुव्रताः

लोकालोकस्तु यः शैलः प्रागुक्तो भवतो मया । लोकपालास्तु चत्वारस्तत्र तिष्ठन्ति सुव्रताः ॥

Verse 83

सुधामा शङ्खपाच् चैव कर्दमस्यात्मजौ द्विज हिरण्यरोमा चैवान्यश् चतुर्थः केतुमान् अपि

सुधामा शङ्खपाच्चैव कर्दमस्यात्मजौ द्विज । हिरण्यरोमा चैवान्यश्चतुर्थः केतुमानपि ॥

Verse 84

निर्द्वंद्वा निरभीमाना निस्तन्द्रा निष्परिग्रहाः लोकपालाः स्थिता ह्य् एते लोकालोके चतुर्दिशम्

निर्द्वन्द्वा निरभीमाना निस्तन्द्रा निष्परिग्रहाः । लोकपालाः स्थिता ह्येते लोकालोके चतुर्दिशम् ॥

Verse 85

उत्तरं यद् अगस्त्यस्य अजवीथ्याश् च दक्षिणम् पितृयानः स वै पन्था वैश्वानरपथाद् बहिः

उत्तरं यदगस्त्यस्य अजवीथ्याश्च दक्षिणम् । पितृयानः स वै पन्था वैश्वानरपथाद्बहिः ॥

Verse 86

तत्रासते महात्मान ऋषयो ये ऽग्निहोत्रिणः भूतारम्भकृतं ब्रह्म शंसन्त ऋत्विगुद्यताः लोकारम्भं प्रारभन्ते तेषां पन्थाः स दक्षिणः

तत्र वसन्ति महात्मानो ऋषयोऽग्निहोत्रिणः। ऋत्विजो यथाविधि भूतारम्भकृतं ब्रह्म शंसन्ति; तैः कर्मभिः लोकारम्भं प्रवर्तयन्ति, तेषां पन्थाः स दक्षिणः॥

Verse 87

चलितं ते पुनर् ब्रह्म स्थापयन्ति युगे युगे संतत्या तपसा चैव मर्यादाभिः श्रुतेन च

चलितं यदा ब्रह्म ते पुनः स्थापयन्ति युगे युगे। संतत्या तपसा चैव मर्यादाभिः श्रुतेन च॥

Verse 88

जायमानास् तु पूर्वे तु पश्चिमानां गृहेषु वै पश्चिमाश् चैव पूर्वेषां जायन्ते निधनेष्व् इह

जायमानास्तु पूर्वे तु पश्चिमानां गृहेषु वै। पश्चिमाश्चैव पूर्वेषां जायन्ते निधनेष्विह॥

Verse 89

एवम् आवर्तमानास् ते तिष्ठन्त्य् आभूतसंप्लवात् सवितुर् दक्षिणं मार्गं श्रिता ह्य् आचन्द्रतारकम्

एवमावर्तमानास्ते तिष्ठन्त्याभूतसंप्लवात्। सवितुर्दक्षिणं मार्गं श्रिता ह्याचन्द्रतारकम्॥

Verse 90

नागवीथ्युत्तरं यच् च सप्तर्षिभ्यश् च दक्षिणम् उत्तरः सवितुः पन्था देवयानस् तु स स्मृतः

नागवीथ्युत्तरं यच्च सप्तर्षिभ्यश्च दक्षिणम्। उत्तरः सवितुः पन्था देवयानस्तु स स्मृतः॥

Verse 91

तत्र ते वशिनः सिद्धा विमला ब्रह्मचारिणः संततिं ते जुगुप्सन्ति तस्मान् मृत्युर् जितश् च तैः

तत्र ते वशिनः सिद्धा विमला ब्रह्मचारिणः; संततिं ते जुगुप्सन्ति, तस्मान् मृत्युर् जितश् च तैः।

Verse 92

अष्टाशीतिसहस्राणि यतीनाम् ऊर्ध्वरेतसाम् उदक्पन्थानम् अर्यम्णः श्रिता ह्य् आभूतसंप्लवात्

अष्टाशीतिसहस्राणि यतीनाम् ऊर्ध्वरेतसाम्; उदक्पन्थानम् अर्यम्णः श्रिता ह्य् आभूतसंप्लवात्।

Verse 93

ते ऽसंप्रयोगाल् लोभस्य मैथुनस्य च वर्जनात् इच्छाद्वेषाप्रवृत्त्या च भूतारम्भविवर्जनात्

ते ऽसंप्रयोगाल् लोभस्य मैथुनस्य च वर्जनात्; इच्छाद्वेषाप्रवृत्त्या च भूतारम्भविवर्जनात्।

Verse 94

पुनश् चाकामसंयोगाच् शब्दादेर् दोषदर्शनात् इत्य् एभिः कारणैः शुद्धास् ते ऽमृतत्वं हि भेजिरे

पुनश् चाकामसंयोगाच् शब्दादेर् दोषदर्शनात्; इत्य् एभिः कारणैः शुद्धास् ते ऽमृतत्वं हि भेजिरे।

Verse 95

आभूतसंप्लवं स्थानम् अमृतत्वं विभाव्यते त्रैलोक्यस्थितिकालो ऽयम् अपुनर्मार उच्यते

आभूतसंप्लवं स्थानम् अमृतत्वं विभाव्यते; त्रैलोक्यस्थितिकालो ऽयम् अपुनर्मार उच्यते।

Verse 96

ब्रह्महत्याश्वमेधाभ्यां पापपुण्यकृतो विधिः आभूतसंप्लवान्तान्तं फलम् उक्तं तयोर् द्विज

हे द्विज, ब्रह्महत्यापापस्य अश्वमेधपुण्यस्य च उभयोरन्तयोः निर्देशेन पापपुण्यकृतकर्मणां विधिः प्रतिपादितः; तयोः फलम् आभूतसंप्लवान्तं, महाप्रलयपर्यन्तं, स्थिरम् इति चोक्तम्।

Verse 97

यावन्मात्रप्रदेशे तु मैत्रेयावस्थितो ध्रुवः क्षयम् आयाति तावत् तु भूमेर् आभूतसंप्लवे

हे मैत्रेय, यावन्मात्रप्रदेशे ध्रुवो ध्रुवतया व्यवस्थितः, तावदेव भूमिः स्थितिं लभते; आभूतसंप्लवे, महाप्रलये आगते तु तस्यापि क्षयः।

Verse 98

ऊर्ध्वोत्तरम् ऋषिभ्यस् तु ध्रुवो यत्र व्यवस्थितः एतद् विष्णुपदं दिव्यं तृतीयं व्योम्नि भास्वरम्

ऋषिलोकादपि ऊर्ध्वं ध्रुवस्य यत्र निश्चला स्थितिः; तत् दिव्यं विष्णुपदं तृतीयं व्योम्नि भास्वरं, तेजसा विराजते।

Verse 99

निर्धूतदोषपङ्कानां यतीनां संयतात्मनाम् स्थानं तत् परमं विप्र पुण्यपापपरिक्षये

हे विप्र, पुण्यपापपरिक्षये तत्र परमं स्थानं यतीनां संयतात्मनां, ये दोषपङ्कं निर्धूय शुद्धाः सन्ति।

Verse 100

अपुण्यपुण्योपरमे क्षीणाशेषाप्तिहेतवः यत्र गत्वा न शोचन्ति तद् विष्णोः परमं पदम्

यत्र अपुण्यपुण्योपरमे क्षीणाशेषाप्तिहेतवः; तद् विष्णोः परमं पदं, यत्र गत्वा न पुनः शोचन्ति।

Verse 101

धर्मध्रुवाद्यास् तिष्ठन्ति यत्र ते लोकसाक्षिणः तत्सार्ष्ट्योत्पन्नयोगेद्धास् तद् विष्णोः परमं पदम्

तदेव विष्णोः परमं पदं यत्र धर्मध्रुवादयः लोकसाक्षिणः तिष्ठन्ति; तत्र च सार्ष्ट्यसमुत्थयोगप्रबोधसिद्धा योगिनः प्रतिष्ठिताः।

Verse 102

यत्रोतम् एतत् प्रोतं च यद् भूतं सचराचरम् भाव्यं च विश्वं मैत्रेय तद् विष्णोः परमं पदम्

यत्रैतद् ओतम् एतत् प्रोतं च यद् भूतं सचराचरम्; भाव्यं च विश्वं मैत्रेय तद् विष्णोः परमं पदम्।

Verse 103

दिवीव चक्षुर् आततं विततं यन् महात्मनाम् विवेकज्ञानदृष्टं च तद् विष्णोः परमं पदम्

दिवीव चक्षुर् आततं विततं यन् महात्मनाम्; विवेकज्ञानदृष्टं च तद् विष्णोः परमं पदम्।

Verse 104

यस्मिन् प्रतिष्ठितो भास्वान् मेढीभूतः स्वयं ध्रुवः ध्रुवे च सर्वज्योतींषि ज्योतिष्व् अम्भोमुचो द्विज

यस्मिन् प्रतिष्ठितो भास्वान् मेढीभूतः स्वयं ध्रुवः; ध्रुवे च सर्वज्योतींषि ज्योतिष्व् अम्भोमुचो द्विज।

Verse 105

मेघेषु संतता वृष्टिर् वृष्टेः सृष्टेश् च पोषणम् आप्यायनं च सर्वेषां देवादीनां महामुने

मेघेषु संतता वृष्टिर् वृष्टेः सृष्टेश् च पोषणम्; आप्यायनं च सर्वेषां देवादीनां महामुने।

Verse 106

ततश् चाज्याहुतिद्वारा पोषितास् ते हविर्भुजः वृष्टेः कारणतां यान्ति भूतानां स्थितये पुनः

ततः घृताहुतिद्वारा पोषिताः हविर्भुजः देवाः पुनर्भूतानां स्थित्यर्थं वृष्टेः कारणतां यान्ति।

Verse 107

एवम् एतत् पदं विष्णोस् तृतीयम् अमलात्मकम् आधारभूतं लोकानां त्रयाणां वृष्टिकारणम्

एवं विष्णोः तृतीयं पदम् अमलात्मकं त्रैलोक्याधारभूतं वृष्टिकारणं भवति।

Verse 108

ततः प्रभवति ब्रह्मन् सर्वपापहरा सरित् गङ्गा देवाङ्गनाङ्गानाम् अनुलेपनपिञ्जरा

ततः प्रभवति ब्रह्मन् सर्वपापहरा सरित् गङ्गा देवाङ्गनाङ्गानाम् अनुलेपनपिञ्जरा।

Verse 109

वामपादाम्बुजाङ्गुष्ठनखस्रोतोविनिर्गताम् विष्णोर् बिभर्ति यां भक्त्या शिरसाहर्निशं ध्रुवः

वामपादाम्बुजाङ्गुष्ठनखस्रोतः-विनिर्गतां यां विष्णोः ध्रुवो भक्त्या शिरसा अहर्निशं बिभर्ति।

Verse 110

ततः सप्तर्षयो यस्याः प्राणायामपरायणाः तिष्ठन्ति वीचिमालाभिर् उह्यमानजटाजले

ततः सप्तर्षयः यस्याः प्राणायामपरायणाः वीचिमालाभिर् उह्यमानजटाजले तिष्ठन्ति योगस्थिरतया।

Verse 111

वार्योघैः संततैर् यस्याः प्लावितं शशिमण्डलम् भूयो ऽधिकतरां कान्तिं वहत्य् एतद् उपक्षयम्

वारिधारासन्ततैः प्रवाहैः यस्याः शशिमण्डलं प्लावितं, सा ततोऽपि भूयः अधिकतरां कान्तिं वहति—एष उपक्षय इति कथ्यते।

Verse 112

मेरुपृष्ठे पतत्य् उच्चैर् निष्क्रान्ता शशिमण्डलात् जगतः पावनार्थाय या प्रयाति चतुर्दिशम्

शशिमण्डलात् निष्क्रान्ता सा उच्चैः पतति मेरुपृष्ठे, जगतः पावनार्थं चतुर्दिशं प्रयाति।

Verse 113

सीता चालकनन्दा च चक्षुर् भद्रा च संस्थिता एकैव या चतुर्भेदा दिग्भेदगतिलक्षणा

सीता चालकनन्दा च चक्षुः भद्रा च—एकैव सा चतुर्भेदा, दिग्भेदगतिलक्षणैः प्रथिता।

Verse 114

भेदं चालकनन्दाख्यं यस्याः शर्वो ऽपि दक्षिणम् दधार शिरसा प्रीत्या वर्षाणाम् अधिकं शतम्

यस्याः चालकनन्दाख्यं भेदं शर्वोऽपि दक्षिणं शिरसा प्रीत्या दधार वर्षाणामधिकं शतम्।

Verse 115

शम्भोर् जटाकलापाच् च विनिष्क्रान्तास्थिशर्करान् प्लावयित्वा दिवं निन्ये या पापान् सगरात्मजान्

शम्भोर्जटाकलापात् विनिष्क्रान्ता सा अस्थिशर्करान् प्लावयित्वा, पापान् सगरात्मजान् दिवं निन्ये।

Verse 116

स्नातस्य सलिले यस्याः सद्यः पापं प्रणश्यति अपूर्वपुण्यप्राप्तिश् च सद्यो मैत्रेय जायते

हे मैत्रेय, तस्याः पुण्यतीर्थसलिले स्नातस्य जनस्य सद्यः पापं प्रणश्यति, अपूर्वस्य च पुण्यस्य प्राप्तिः क्षणादेव जायते।

Verse 117

दत्ताः पितृभ्यो यत्रापस् तनयैः श्रद्धयान्वितैः समात्रयं प्रयच्छन्ति तृप्तिं मैत्रेय दुर्लभाम्

हे मैत्रेय, यत्र तनयैः श्रद्धयान्वितैः पितृभ्यः आपः प्रदत्ताः, ताः समात्रयः पितॄणां दुर्लभां तृप्तिं प्रयच्छन्ति।

Verse 118

यस्याम् इष्ट्वा महायज्ञैर् यज्ञेशं पुरुषोत्तमम् द्विजभूपाः पराम् ऋद्धिम् अवापुर् दिवि चेह च

यस्यां पुण्यभूमौ महायज्ञैः यज्ञेशं पुरुषोत्तमं विष्णुम् इष्ट्वा, द्विजभूपाः इह च दिवि च पराम् ऋद्धिम् अवापुः।

Verse 119

स्नानाद् विधूतपापाश् च यज्जले यतयस् तथा केशवासक्तमनसः प्राप्ता निर्वाणम् उत्तमम्

तज्जले स्नानाद् विधूतपापाः यतयः अपि, केशवे आसक्तमनसः सन्तः, उत्तमं निर्वाणं प्राप्ताः।

Verse 120

श्रुताभिलषिता दृष्टा स्पृष्टा पीतावगाहिता या पावयति भूतानि कीर्तिता च दिने दिने

या श्रुता अभिलषिता दृष्टा स्पृष्टा पीता अवगाहिता च, तथा कीर्तिता स्मृता च दिने दिने—सा शक्तिः भूतानि पावयति, सर्वदा शुद्धिं जनयति।

Verse 121

गङ्गा गङ्गेति यन् नाम योजनानां शतेष्व् अपि स्थितैर् उच्चारितं हन्ति पापं जन्मत्रयार्जितम्

गङ्गा गङ्गेति यन्नाम योजनानां शतेष्वपि स्थितैरुच्चारितं जन्मत्रयार्जितं पापं हन्ति।

Verse 122

यतः सा पावनायालं त्रयाणां जगताम् अपि समुद्भूता परं तत् तु तृतीयं भगवत्पदम्

यतः सा पावनायालं त्रयाणां जगतामपि समुद्भूता; परं तत् तु तृतीयं भगवत्पदम्।