Adhyaya 6

Verse 1

ततश् च नरकान् विप्र भुवो ऽधः सलिलस्य च पापिनो येषु पात्यन्ते ताञ् छृणुष्व महामुने

ततः च नरकान् विप्र भुवोऽधः सलिलस्य च; पापिनो येषु पात्यन्ते ताञ्छृणुष्व महामुने।

Verse 2

रौरवः सूकरो रोधस् तालो विशसनस् तथा महाज्वालस् तप्तकुम्भो लवणो ऽथ विलोहितः

रौरवः सूकरो रोधस् तालो विशसनस् तथा । महाज्वालस् तप्तकुम्भो लवणोऽथ विलोहितः ॥ एते नरकनामानि कर्मबन्धनिबद्धानां देहिनां दारुणाः स्थितयः ।

Verse 3

रुधिराम्भो वैतरणी कृमिशः कृमिभोजनः असिपत्रवनं कृष्णो लालाभक्षश् च दारुणः

रुधिराम्भो वैतरणी कृमिशः कृमिभोजनः । असिपत्रवनं कृष्णो लालाभक्षश्च दारुणः ॥ एते कर्मकृतैरेव दुःखरूपा नरकस्थितयः ।

Verse 4

तथा पूयवहः पापो वह्निज्वालो ह्य् अधःशिराः संदंशः कृष्णसूत्रश् च तमश् चावीचिर् एव च

तथा पूयवहः पापो वह्निज्वालो ह्यधःशिराः । संदंशः कृष्णसूत्रश्च तमश्चावीचिरेव च ॥ एतेषु दुष्कृतानां फलानि विष्णोः शासनवर्त्मनि दुःखरूपेण विपच्यन्ते ।

Verse 5

श्वभोजनो ऽथाप्रतिष्ठो अवीचिश् च तथापरः इत्य् एवमादयश् चान्ये नरका भृशदारुणाः

श्वभोजनोऽथाप्रतिष्ठोऽवीचिश्च तथापरः । इत्येवमादयश्चान्ये नरका भृशदारुणाः ॥ बहवोऽन्येऽपि सन्त्येव महापातककर्मणाम् ।

Verse 6

यमस्य विषये घोराः शस्त्राग्निभयदायिनः पतन्ति येषु पुरुषाः पापकर्मरतास् तु ये

यमस्य विषये घोराः शस्त्राग्निभयदायिनः । पतन्ति येषु पुरुषाः पापकर्मरतास्तु ये ॥

Verse 7

कूटसाक्षी तथासम्यक् पक्षपातेन यो वदेत् यश् चान्यद् अनृतं वक्ति स नरो याति रौरवम्

कूटसाक्षी तथा सम्यक् पक्षपातेन यो वदेत् । यश्चान्यदनृतं वक्ति स नरो याति रौरवम् ॥

Verse 8

भ्रूणहा गुरुहन्ता च गोघ्नश् च मुनिसत्तम यान्ति ते नरकं रोधं यश् चोच्छ्वासनिरोधकः

भ्रूणहा गुरुहन्ता च गोघ्नश्च मुनिसत्तम । यान्ति ते नरकं रोधं यश्चोच्छ्वासनिरोधकः ॥

Verse 9

सुरापो ब्रह्महा हर्ता सुवर्णस्य च सूकरे प्रयाति नरके यश् च तैः संसर्गम् उपैति वै

सुरापो ब्रह्महा हर्ता सुवर्णस्य च सूकरे । प्रयाति नरके यश्च तैः संसर्गम् उपैति वै ॥

Verse 10

राजन्यवैश्यहा ताले तथैव गुरुतल्पगः तप्तकुम्भे स्वसागामी हन्ति राजभटांश् च यः

राजन्यवैश्यहा ताले तथैव गुरुतल्पगः । तप्तकुम्भे स्वसागामी हन्ति राजभटांश्च यः ॥

Verse 11

साध्वीविक्रयकृद् बन्धपालः केसरिविक्रयी तप्तलोहे पतन्त्य् एते यश् च भक्तं परित्यजेत्

साध्वीविक्रयकृद् बन्धपालः केसरिविक्रयी । तप्तलोहे पतन्त्येते यश्च भक्तं परित्यजेत् ॥

Verse 12

स्नुषां सुतां चापि गत्वा महाज्वाले निपात्यते अवमन्ता गुरूणां यो यश् चाक्रोष्टा नराधमः

यः पापवशात् स्नुषां सुतां वा गत्वा महाज्वाले निपात्यते, गुरूणामवमन्ता चाक्रोष्टा च स नराधमः।

Verse 13

वेददूषयिता यश् च वेदविक्रयकश् च यः अगम्यगामी यश् च स्यात् ते यान्ति लवणं द्विज

वेददूषयिता यश्च वेदविक्रयकश्च यः। अगम्यगामी यश्च स्यात् ते यान्ति लवणं द्विज॥

Verse 14

चौरो विमोहे पतति मर्यादादूषकस् तथा

चौरो विमोहे पतति मर्यादादूषकस्तथा।

Verse 15

देवद्विजपितृद्वेष्टा रत्नदूषयिता च यः स याति कृमिभक्षे वै कृमिशे च दुरिष्टकृत्

देवद्विजपितृद्वेष्टा रत्नदूषयिता च यः। स याति कृमिभक्षे वै कृमिशे च दुरिष्टकृत्॥

Verse 16

पितृदेवातिथीन् यस् तु पर्यश्नाति नराधमः लालाभक्षे स यात्य् उग्रे शरकर्ता च वेधके

पितृदेवातिथीन् यस्तु पर्यश्नाति नराधमः। लालाभक्षे स यात्युग्रे शरकर्ता च वेधके॥

Verse 17

करोति कर्णिनो यश् च यश् च खड्गादिकृन् नरः प्रयान्त्य् एते विशसने नरके भृशदारुणे

करोति कर्णिनो यश् च यश् च खड्गादिकृन् नरः प्रयान्त्य् एते विशसने नरके भृशदारुणे

Verse 18

असत्प्रतिग्रहीता तु नरके यात्य् अधोमुखे अयाज्ययाजकस् तत्र तथा नक्षत्रसूचकः

असत्प्रतिग्रहीता तु नरके यात्य् अधोमुखे अयाज्ययाजकस् तत्र तथा नक्षत्रसूचकः

Verse 19

वेगी पूयवहं चैको याति मिष्टान्नभुङ् नरः

वेगी पूयवहं चैको याति मिष्टान्नभुङ् नरः

Verse 20

लाक्षामांसरसानां च तिलानां लवणस्य च विक्रेता ब्राह्मणो याति तम् एव नरकं द्विज

लाक्षामांसरसानां च तिलानां लवणस्य च विक्रेता ब्राह्मणो याति तम् एव नरकं द्विज

Verse 21

मार्जारकुक्कुटच्छागश्ववराहविहंगमान् पोषयन् नरकं याति तम् एव द्विजसत्तम

मार्जारकुक्कुटच्छागश्ववराहविहंगमान् पोषयन् नरकं याति तम् एव द्विजसत्तम

Verse 22

रङ्गोपजीवी कैवर्तः कुण्डाशी गरदस् तथा सूची माहिषिकश् चैव पर्वगामी च यो द्विजः

रङ्गोपजीवी कैवर्तः कुण्डाशी गरदस्तथा । सूचीजीवी माहिषिकः पर्वगामी च यो द्विजः ॥ एते धर्ममितौ निन्द्याः ॥

Verse 23

अगारदाही मित्रघ्नः शाकुनिर् ग्रामयाजकः रुधिरान्धे पतन्त्य् एते सोमं विक्रीणते च ये

अगारदाही मित्रघ्नः शाकुनिर्ग्रामयाजकः । रुधिरान्धे पतन्त्येते सोमं विक्रीणते च ये ॥

Verse 24

मधुहा ग्रामहन्ता च याति वैतरणीं नरः

मधुहा ग्रामहन्ता च याति वैतरणीं नरः ॥

Verse 25

धनयौवनमत्तास् तु मर्यादाभेदिनो हि ये ते कृष्णे यान्त्य् अशौचाश् च कुहकाजीविनश् च ये

धनयौवनमत्तास्तु मर्यादाभेदिनो हि ये । ते कृष्णे यान्त्यशौचाश्च कुहकाजीविनश्च ये ॥

Verse 26

असिपत्रवनं याति वनच्छेदी वृथैव यः औरभ्रिको मृगव्याधो वह्निज्वाले पतन्ति वै

असिपत्रवनं याति वनच्छेदी वृथैव यः । औरभ्रिको मृगव्याधो वह्निज्वाले पतन्ति वै ॥

Verse 27

यान्त्य् एते द्विज तत्रैव यश् चापाकेषु वह्निदः

यान्त्येते द्विज तत्रैव, यश्चापाकेषु वह्निदः।

Verse 28

व्रतेषु लोपको यश् च स्वाश्रमाद् विच्युतश् च यः संदंशयातनामध्ये पततस् ताव् उभाव् अपि

व्रतेषु लोपको यश्च स्वाश्रमाद्विच्युतश्च यः। संदंशयातनामध्ये पततस्तावुभावपि॥

Verse 29

दिवा स्वप्नेषु स्कन्दन्ते ये नरा ब्रह्मचारिणः पुत्रैर् अध्यापिता ये च ते पतन्ति श्वभोजने

दिवा स्वप्नेषु स्कन्दन्ते ये नरा ब्रह्मचारिणः। पुत्रैरध्यापिता ये च ते पतन्ति श्वभोजने॥

Verse 30

एते चान्ये च नरकाः शतशो ऽथ सहस्रशः येषु दुष्कृतकर्माणः पच्यन्ते यातनागताः

एते चान्ये च नरकाः शतशोऽथ सहस्रशः। येषु दुष्कृतकर्माणः पच्यन्ते यातनागताः॥

Verse 31

तथैव पापान्य् एतानि तथान्यानि सहस्रशः भुज्यन्ते यानि पुरुषैर् नरकान्तरगोचरैः

तथैव पापान्येतानि तथान्यानि सहस्रशः। भुज्यन्ते यानि पुरुषैर्नरकान्तरगोचरैः॥

Verse 32

वर्णाश्रमविरुद्धं च कर्म कुर्वन्ति ये नराः कर्मणा मनसा वाचा निरयेषु पतन्ति ते

वर्णाश्रमविरुद्धं कर्म ये नराः कुर्वन्ति, ते कर्मणा मनसा वाचा च अधर्मपरायणाः सन्तो निरयेषु पतन्ति।

Verse 33

अधःशिरोभिर् दृश्यन्ते नारकैर् दिवि देवताः देवाश् चाधोमुखान् सर्वान् अधः पश्यन्ति नारकान्

अधःशिरोभिः नारकाः दिवि स्थितान् देवतान् पश्यन्ति; देवाश्च सर्वान् अधोमुखान् नारकान् अधः पश्यन्ति।

Verse 34

स्थावराः कृमयो ऽब्जाश् च पक्षिणः पशवो नराः धार्मिकास् त्रिदशास् तद्वन् मोक्षिणश् च यथाक्रमम्

स्थावराः, ततः कृमयः, अब्जाश्च; ततः पक्षिणः, पशवः, नराश्च—एवं यथाक्रमम्। एतेभ्यः परं धार्मिकाः, ततः त्रिदशाः; तथा तद्वत् मोक्षिणोऽपि क्रमशः।

Verse 35

सहस्रभागप्रथमा द्वितीयानुक्रमास् तथा सर्वे ह्य् एते महाभाग यावन् मुक्तिसमाश्रयाः

सहस्रभागप्रथमा, द्वितीया तदनुक्रमा तथा; एवं सर्वे ह्येते, महाभाग, यावन्मुक्तिसमाश्रयाः तावदेव प्रवर्तन्ते।

Verse 36

यावन्तो जन्तवः स्वर्गे तावन्तो नरकौकसः पापकृद् याति नरकं प्रायश्चित्तपराङ्मुखः

यावन्तो जन्तवः स्वर्गे, तावन्तो नरकौकसः। पापकृत् प्रायश्चित्तपराङ्मुखः सन् नरकं याति।

Verse 37

पापानाम् अनुरूपाणि प्रायश्चित्तानि यद् यथा तथा तथैव संस्मृत्य प्रोक्तानि परमर्षिभिः

पापानामनुरूपाणि प्रायश्चित्तानि यद्यथा तथा तथैव संस्मृत्य प्रोक्तानि परमर्षिभिः।

Verse 38

पापे गुरूणि गुरुणि स्वल्पान्य् अल्पे च तद्विदः प्रायश्चित्तानि मैत्रेय जगुः स्वायंभुवादयः

पापे गुरूणि गुरुणि स्वल्पान्यल्पे च तद्विदः। प्रायश्चित्तानि मैत्रेय जगुः स्वायंभुवादयः॥

Verse 39

प्रायश्चित्तान्य् अशेषाणि तपःकर्मात्मकानि वै यानि तेषाम् अशेषाणां कृष्णानुस्मरणं परम्

प्रायश्चित्तान्यशेषाणि तपःकर्मात्मकानि वै। यानि तेषामशेषाणां कृष्णानुस्मरणं परम्॥

Verse 40

कृते पापे ऽनुतापो वै यस्य पुंसः प्रजायते प्रायश्चित्तं तु तस्यैकं हरिसंस्मरणं परम्

कृते पापेऽनुतापो वै यस्य पुंसः प्रजायते। प्रायश्चित्तं तु तस्यैकं हरिसंस्मरणं परम्॥

Verse 41

प्रातर् निशि तथा संध्यामध्याह्नादिषु संस्मरन् नारायणम् अवाप्नोति सद्यः पापक्षयं नरः

प्रातर् निशि तथा संध्यामध्याह्नादिषु संस्मरन्। नारायणमवाप्नोति सद्यः पापक्षयं नरः॥

Verse 42

विष्णुसंस्मरणात् क्षीणसमस्तक्लेशसंचयः मुक्तिं प्रयाति स्वर्गाप्तिस् तस्य विघ्नो ऽनुमीयते

विष्णोः सततसंस्मरणेन समस्तक्लेशसंचयः क्षीयते; स मुक्तिं प्राप्नोति, स्वर्गप्राप्तिस्तु तस्य मार्गे विघ्नत्वेनानुमीयते।

Verse 43

वासुदेवे मनो यस्य जपहोमार्चनादिषु तस्यान्तरायो मैत्रेय देवेन्द्रत्वादिकं फलम्

वासुदेवे जपहोमार्चनादिभिः यस्य मनः प्रतिष्ठितं, तस्य मैत्रेय देवेन्द्रत्वादिकं फलमप्यन्तराय एव भवति।

Verse 44

क्व नाकपृष्ठगमनं पुनरावृत्तिलक्षणम् क्व जपो वासुदेवेति मुक्तिबीजम् अनुत्तमम्

क्व नाकपृष्ठगमनं पुनरावृत्तिलक्षणं, क्व च ‘वासुदेव’ इति जपः—मुक्तिबीजमनुत्तमम्।

Verse 45

तस्माद् अहर्निशं विष्णुं संस्मरन् पुरुषो मुने न याति नरकं शुद्धः संक्षीणाखिलपातकः

तस्मादहर्निशं विष्णुं संस्मरन् पुरुषो मुने न नरकं याति; शुद्धः संक्षीणाखिलपातकः पतनात् मुक्तो भवति।

Verse 46

मनःप्रीतिकरः स्वर्गो नरकस् तद्विपर्ययः नरकस्वर्गसंज्ञे वै पापपुण्ये द्विजोत्तम

मनःप्रीतिकरः स्वर्गो नरकस्तद्विपर्ययः। नरकस्वर्गसंज्ञे वै पापपुण्ये द्विजोत्तम, अनुभवलक्षणात्।

Verse 47

वस्त्व् एकम् एव दुःखाय सुखायेर्ष्योद्भवाय च कोपाय च यतस् तस्माद् वस्तु वस्त्वात्मकं कुतः

वस्त्वेकमेव यदि दुःखहेतुः सुखहेतुरपि, ईर्ष्याकोपयोश्च कारणं भवति, तर्हि तस्य वस्तुनः स्वभावनिश्चयः कथं स्यात्? मनोवृत्त्यनुसारमेव फलभेदः, न तु तत्त्वस्य परिवर्तनम्।

Verse 48

तद् एव प्रीतये भूत्वा पुनर् दुःखाय जायते तद् एव कोपाय यतः प्रसादाय च जायते

तदेव वस्तु प्रीतिहेतुर्भूत्वा पुनर्दुःखहेतुतां याति; यतस्तस्मादेव कोपश्च प्रसादश्च जायते।

Verse 49

तस्माद् दुःखात्मकं नास्ति न च किंचित् सुखात्मकम् मनसः परिणामो ऽयं सुखदुःखादिलक्षणः

तस्माद् दुःखस्वरूपं किञ्चिद् नास्ति, न च किञ्चित् सुखस्वरूपम्। सुखदुःखादिलक्षणोऽयं मनसः परिणाम एव।

Verse 50

ज्ञानम् एव परं ब्रह्म ज्ञानं बन्धाय चेष्यते ज्ञानात्मकम् इदं विश्वं न ज्ञानाद् विद्यते परम्

ज्ञानमेव परं ब्रह्म; ज्ञानमेव बन्धहेतुरपि इष्यते। ज्ञानात्मकमिदं विश्वं; ज्ञानात् परं न विद्यते।

Verse 51

विद्याविद्येति मैत्रेय ज्ञानम् एवोपधारय

विद्याविद्येति, मैत्रेय, ज्ञानमेवोपधारय—तयोः स्वरूपं ज्ञानपर्यायमेव।

Verse 52

एवम् एतन् मयाख्यातं भवतो मण्डलं भुवः पातालानि च सर्वाणि तथैव नरका द्विज

एवं मयाख्यातं भवते भुवो मण्डलं समन्तात्, पातालानि च सर्वाणि तथा नरकाः, हे द्विज।

Verse 53

समुद्राः पर्वताश् चैव द्वीपा वर्षाणि निम्नगाः संक्षेपात् सर्वम् आख्यातं किं भूयः श्रोतुम् इच्छसि

समुद्राः पर्वताश्चैव द्वीपा वर्षाणि निम्नगाः। संक्षेपात् सर्वमाख्यातं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि॥