Adhyaya 4

Verse 1

क्षारोदेन यथा द्वीपो जम्बूसंज्ञो ऽभिवेष्टितः संवेष्ट्य क्षारम् उदधिं प्लक्षद्वीपस् तथा स्थितः

यथा क्षारोदधिना जम्बूसंज्ञो द्वीपः सर्वतः परिवेष्टितः, तथा तं क्षारसमुद्रं परितः प्लक्षद्वीपो महावर्तुलरूपेण स्थितः; एवं प्रभोः परमस्य विष्णोः ऐश्वर्येण लोकव्यवस्था समवस्थितेति।

Verse 2

जम्बूद्वीपस्य विस्तारः शतसाहस्रसंमितः स एवं द्विगुणो ब्रह्मन् प्लक्षद्वीप उदाहृतः

जम्बूद्वीपस्य विस्तारः शतसाहस्रयोजनपरिमितः कथ्यते; स एव द्विगुणः, ब्रह्मन्, प्लक्षद्वीपस्य विस्तार इति निगद्यते।

Verse 3

सप्त मेधातिथेः पुत्राः प्लक्षद्वीपेश्वरस्य वै ज्येष्ठः शान्तभयो नाम शिशिरस् तदनन्तरः

मेधातिथेः पुत्राः सप्त वै प्लक्षद्वीपेश्वरस्य; ज्येष्ठः शान्तभय इति नाम, तदनन्तरं शिशिर इति।

Verse 4

सुखोदयस् तथानन्दः शिवः क्षेमक एव च ध्रुवश् च सप्तमस् तेषां प्लक्षद्वीपेश्वरा हि ते

सुखोदय आनन्दः शिवः क्षेमक एव च, ध्रुवश्च सप्तमः; एते हि प्लक्षद्वीपेश्वराः स्मृताः।

Verse 5

पूर्वं शान्तभयं वर्षं शिशिरं सुखदं तथा आनन्दं च शिवं चैव क्षेमकं ध्रुवम् एव च

पूर्वं शान्तभयं वर्षं, शिशिरं सुखदं तथा; आनन्दं च शिवं चैव, क्षेमकं ध्रुवमेव च—एवं तेषां वर्षाणां क्रमो निश्चितः।

Verse 6

मर्यादाकारकास् तेषां तथान्ये वर्षपर्वताः सप्तैव तेषां नामानि शृणुष्व मुनिसत्तम

मर्यादाकारकाः एते तेषां वर्षाणां पर्वताः; तथान्येऽपि वर्षपर्वताः विभागकारिणः। तेषां मर्यादापर्वतानां सप्त नामानि शृणुष्व, मुनिसत्तम।

Verse 7

गोमेदश् चैव चन्द्रश् च नारदो दुन्दुभिस् तथा सोमकः सुमनाः शैलो वैभ्राजश् चैव सप्तमः

गोमेदश्चैव चन्द्रश्च नारदो दुन्दुभिस्तथा। सोमकः सुमनाः शैलो वैभ्राजश्चैव सप्तमः॥

Verse 8

वर्षाचलेषु रम्येषु वर्षेष्व् एतेषु चानघाः वसन्ति देवगन्धर्वसहिताः सततं प्रजाः

वर्षाचलेषु रम्येषु वर्षेष्वेतेषु चानघाः। वसन्ति देवगन्धर्वसहिताः सततं प्रजाः॥

Verse 9

तेषु पुण्या जनपदाश् चिराच् च म्रियते जनः नाधयो व्याधयो वापि सर्वकालसुखं हि तत्

तेषु पुण्या जनपदाः चिराच्च म्रियते जनः। नाधयो व्याधयो वापि सर्वकालसुखं हि तत्॥

Verse 10

तेषां नद्यश् च सप्तैव वर्षाणां तु समुद्रगाः नामतस् ताः प्रवक्ष्यामि श्रुताः पापं हरन्ति याः

तेषां नद्यश्च सप्तैव वर्षाणां तु समुद्रगाः। नामतस्ताः प्रवक्ष्यामि श्रुताः पापं हरन्ति याः॥

Verse 11

अनुतप्ता शिखी चैव विपाशा त्रिदिवा क्रमुः अमृता सुकृता चैव सप्तैतास् तत्र निम्नगाः

तत्रापि प्रवहन्ति सप्त पुण्यनद्यः—अनुतप्ता शिखी चैव, विपाशा त्रिदिवा तथा; क्रमुः, अमृता सुकृता चैव—एताः सप्त निम्नगाः प्रदेशं तं धारयन्ति।

Verse 12

एते शैलास् तथा नद्यः प्रधानाः कथितास् तव क्षुद्रनद्यस् तथा शैलास् तत्र सन्ति सहस्रशः ताः पिबन्ति सदा हृष्टा नदीर् जनपदास् तु ते

एते शैलाः तथा नद्यः प्रधानाः कथितास्तव। क्षुद्रनद्यस्तथा शैलास्तत्र सन्ति सहस्रशः; ताः पिबन्ति सदा हृष्टा नदीर्जनपदास्तु ते॥

Verse 13

अपसर्पिणी न तेषां वै न चैवोत्सर्पिणी द्विज न त्व् एवास्ति युगावस्था तेषु स्थानेषु सप्तसु

अपसर्पिणी न तेषां वै न चैवोत्सर्पिणी द्विज। न त्वेवास्ति युगावस्था तेषु स्थानेषु सप्तसु॥

Verse 14

त्रेतायुगसमः कालः सर्वदैव महामते प्लक्षद्वीपादिषु ब्रह्मञ् शाकद्वीपान्तिकेषु वै

त्रेतायुगसमः कालः सर्वदैव महामते। प्लक्षद्वीपादिषु ब्रह्मञ् शाकद्वीपान्तिकेषु वै॥

Verse 15

पञ्चवर्षसहस्राणि जना जीवन्त्य् अनामयाः धर्मः पञ्चस्व् अथैतेषु वर्णाश्रमविभागशः

पञ्चवर्षसहस्राणि जना जीवन्त्यनामयाः। धर्मः पञ्चस्वथैतेषु वर्णाश्रमविभागशः॥

Verse 16

वर्णाश् च तत्र चत्वारस् तान् निबोध वदामि ते

वर्णाश्च तत्र चत्वारः; तान् निबोध, वदामि ते।

Verse 17

आर्यकाः कुरराश् चैव विविंशा भाविनश् च ये विप्रक्षत्रियवैश्यास् ते शूद्राश् च मुनिसत्तम

आर्यकाः कुरराश्चैव विविंशा भाविनश्च ये; विप्रक्षत्रियवैश्यास्ते शूद्राश्च मुनिसत्तम।

Verse 18

जम्बूवृक्षप्रमाणस् तु तन्मध्ये सुमहांस् तरुः प्लक्षस् तन्नामसंज्ञो ऽयं प्लक्षद्वीपो द्विजोत्तम

जम्बूवृक्षप्रमाणस्तु तन्मध्ये सुमहांस्तरुः; प्लक्षस्तन्नामसंज्ञोऽयं प्लक्षद्वीपो द्विजोत्तम।

Verse 19

इज्यते तत्र भगवांस् तैर् वर्णैर् आर्यकादिभिः सोमरूपी जगत्स्रष्टा सर्वः सर्वेश्वरो हरिः

इज्यते तत्र भगवांस्तैर् वर्णैरार्यकादिभिः; सोमरूपी जगत्स्रष्टा सर्वः सर्वेश्वरो हरिः।

Verse 20

प्लक्षद्वीपप्रमाणेन प्लक्षद्वीपः समावृतः तथैवेक्षुरसोदेन परिवेषानुकारिणा

प्लक्षद्वीपप्रमाणेन प्लक्षद्वीपः समावृतः; तथैवेक्षुरसोदेन परिवेषानुकारिणा।

Verse 21

इत्य् एष तव मैत्रेय प्लक्षद्वीप उदाहृतः संक्षेपेण मया भूयः शाल्मलं मे निशामय

इत्येष तव मैत्रेय प्लक्षद्वीपः संक्षेपेण मया निरूपितः। भूयः शृणु, यथाहं क्रमशः शाल्मलद्वीपं ते वर्णयामि॥

Verse 22

शाल्मलस्येश्वरो वीरो वपुष्मांस् तत्सुताञ् छृणु येषां तु नामसंज्ञानि सप्त वर्षाणि तानि वै

शाल्मलस्येश्वरो वीरो वपुष्मान्; तत्सुतान् शृणु। येषां नामभिर् एव तत्र सप्त वर्षाणि प्रसिद्धानि॥

Verse 23

श्वेतो ऽथ हरितश् चैव जीमूतो रोहितस् तथा वैद्युतो मानसश् चैव सुप्रभश् च महामुने

श्वेतोऽथ हरितश्चैव जीमूतो रोहितस्तथा। वैद्युतो मानसश्चैव सुप्रभश्च महामुने॥

Verse 24

शाल्मलेन समुद्रो ऽसौ द्वीपेनेक्षुरसोदकः विस्तारद्विगुणेनाथ सर्वतः संवृतः स्थितः

शाल्मलेन द्वीपेनासौ समुद्रोऽिक्षुरसोदकः। विस्तारद्विगुणेनाथ सर्वतः संवृतः स्थितः॥

Verse 25

तत्रापि पर्वताः सप्त विज्ञेया रत्नयोनयः वर्षाभिव्यञ्जकास् ते तु तथा सप्तैव निम्नगाः

तत्रापि पर्वताः सप्त विज्ञेया रत्नयोनयः। वर्षाभिव्यञ्जकास्ते तु तथा सप्तैव निम्नगाः॥

Verse 26

कुमुदश् चोन्नतश् चैव तृतीयश् च बलाहकः द्रोणो यत्र महौषध्यः स चतुर्थो महीधरः

कुमुदश्चोन्नतश्चैव तृतीयश्च बलाहकः। द्रोणो यत्र महौषध्यः स चतुर्थो महीधरः॥

Verse 27

कङ्कस् तु पञ्चमः षष्ठो महिषः सप्तमस् तथा ककुद्मान् पर्वतवरः सरिन्नामानि मे शृणु

कङ्कस्तु पञ्चमः षष्ठो महिषः सप्तमस्तथा। ककुद्मान् पर्वतवरः सरिन्नामानि मे शृणु॥

Verse 28

योनी तोया वितृष्णा च चन्द्रा शुक्ला विमोचनी निवृत्तिः सप्तमी तासां स्मृतास् ताः पापशान्तिदाः

योनी तोया वितृष्णा च चन्द्रा शुक्ला विमोचनी। निवृत्तिः सप्तमी तासां स्मृतास्ताः पापशान्तिदाः॥

Verse 29

श्वेतं च हरितं चैव जीमूतं रोहितं तथा वैद्युतं मानसं चैव सुप्रभं चातिशोभनम् सप्तैतानि तु वर्षाणि चातुर्वर्ण्ययुतानि वै

श्वेतं च हरितं चैव जीमूतं रोहितं तथा। वैद्युतं मानसं चैव सुप्रभं चातिशोभनम्॥ सप्तैतानि तु वर्षाणि चातुर्वर्ण्ययुतानि वै॥

Verse 30

शाल्मले ये तु वर्णाश् च वसन्त्य् एते महामुने कपिलाश् चारुणाः पीताः कृष्णाश् चैव पृथक् पृथक्

शाल्मले ये तु वर्णाश्च वसन्त्येते महामुने। कपिलाश्चारुणाः पीताः कृष्णाश्चैव पृथक् पृथक्॥

Verse 31

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश् चैव यजन्ति तम् भगवन्तं समस्तस्य विष्णुम् आत्मानम् अव्ययम् वायुभूतं मखश्रेष्ठैर् यज्विनो यज्ञसंस्थितम्

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्चैव समं जनाः । तं भगवन्तं विष्णुमव्ययमात्मानं समस्तस्य यजन्ति । वायुभूतः स यज्ञसंस्थितो मखश्रेष्ठैः यज्विभिः पूज्यते ॥

Verse 32

देवानाम् अत्र सांनिध्यम् अतीव सुमनोरमे शाल्मलिश् च महावृक्षो नाम निर्वृतिकारकः

देवानामत्र सान्निध्यं सुमनोरमदेशके । शाल्मलिर्नाम महावृक्षो निर्वृतिं जनयत्यसौ ॥

Verse 33

एष द्वीपः समुद्रेण सुरोदेन समावृतः विस्ताराच् छाल्मलस्यैव समेन तु समन्ततः

एष द्वीपः सुरोदेन समुद्रेण समावृतः । विस्तारतः शाल्मलद्वीपसमोऽयं समन्ततः ॥

Verse 34

सुरोदकः परिवृतः कुशद्वीपेन सर्वतः शाल्मलस्य तु विस्ताराद् द्विगुणेन समन्ततः

सुरोदकः समुद्रोऽयं कुशद्वीपेन वेष्टितः । शाल्मलस्य तु विस्ताराद् द्विगुणोऽयं समन्ततः ॥

Verse 35

ज्योतिष्मतः कुशद्वीपे सप्त पुत्रान् शृणुष्व तान्

ज्योतिष्मतः कुशद्वीपे सप्त पुत्रान् निबोध मे । तान् शृणुष्व यथाक्रमं वक्ष्यामि तव सुव्रत ॥

Verse 36

उद्भिदो वेणुमांश् चैव स्वैरथो लम्बनो धृतिः प्रभाकरो ऽथ कपिलस् तन्नामा वर्षपद्धतिः

उद्भिदो वेणुमांश्चैव स्वैरथो लम्बनो धृतिः । प्रभाकरोऽथ कपिलः—एते वर्षाणां क्रमपद्धतिनामानि ॥

Verse 37

तस्यां वसन्ति मनुजाः सह दैतेयदानवैः तथैव देवगन्धर्वयक्षकिंपुरुषादयः

तस्यां वसन्ति मनुजाः सह दैतेयदानवैः । तथैव देवगन्धर्वयक्षकिंपुरुषादयः ॥

Verse 38

वर्णास् तत्रापि चत्वारो निजानुष्ठानतत्पराः दमिनः शुष्मिणः स्नेहा मन्देहाश् च महामुने

वर्णास्तत्रापि चत्वारो निजानुष्ठानतत्पराः । दमिनः शुष्मिणः स्नेहा मन्देहाश्च महामुने ॥

Verse 39

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश् चानुक्रमोदिताः

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्चानुक्रमोदिताः ॥

Verse 40

यथोक्तकर्मकर्तृत्वात् स्वाधिकारक्षयाय ते तत्र ते तु कुशद्वीपे ब्रह्मरूपं जनार्दनम् यजन्तः क्षपयन्त्य् उग्रम् अधिकारफलप्रदम्

यथोक्तकर्मकर्तृत्वात् स्वाधिकारक्षयाय ते । तत्र ते तु कुशद्वीपे ब्रह्मरूपं जनार्दनम् । यजन्तः क्षपयन्त्युग्रमधिकारफलप्रदम् ॥

Verse 41

विद्रुमो हेमशैलश् च द्युतिमान् पुष्पवांस् तथा कुशेशयो हरिश् चैव सप्तमो मन्दराचलः

विद्रुमो हेमशैलश्च द्युतिमान् पुष्पवांस्तथा । कुशेशयो हरिश्चैव सप्तमो मन्दराचलः ॥

Verse 42

वर्षाचलास् तु सप्तैते तत्र द्वीपे महामुने नद्यश् च सप्त तासां तु शृणु नामान्य् अनुक्रमात्

वर्षाचलास्तु सप्तैते तत्र द्वीपे महामुने । नद्यश्च सप्त तासां तु शृणु नामान्यनुक्रमात् ॥

Verse 43

धूतपापा शिवा चैव पवित्रा संमतिस् तथा विद्युद् अम्भा मही चान्या सर्वपापहरास् त्व् इमाः

धूतपापा शिवा चैव पवित्रा संमतिस्तथा । विद्युदम्भा मही चान्या सर्वपापहरास्त्विमाः ॥

Verse 44

अन्याः सहस्रशस् तत्र क्षुद्रनद्यस् तथाचलाः कुशद्वीपे कुशस्तम्बः संज्ञया तस्य तत् स्मृतम्

अन्याः सहस्रशस्तत्र क्षुद्रनद्यस्तथाचलाः । कुशद्वीपे कुशस्तम्बः संज्ञया तस्य तत्स्मृतम् ॥

Verse 45

तत्प्रमाणेन स द्वीपो घृतोदेन समावृतः घृतोदश् च समुद्रो वै क्रौञ्चद्वीपेन संवृतः

तत्प्रमाणेन स द्वीपो घृतोदेन समावृतः । घृतोदश्च समुद्रो वै क्रौञ्चद्वीपेन संवृतः ॥

Verse 46

क्रौञ्चद्वीपो महाभाग श्रूयतां चापरो महान् कुशद्वीपस्य विस्ताराद् द्विगुणो यस्य विस्तरः

महाभाग, अपरं महद्द्वीपं क्रौञ्चद्वीपं शृणु; यस्य विस्तारः कुशद्वीपविस्ताराद् द्विगुणः कथ्यते।

Verse 47

क्रौञ्चद्वीपे द्युतिमतः पुत्राः सप्त महात्मनः तन्नामानि च वर्षाणि तेषां चक्रे महीपतिः

क्रौञ्चद्वीपे द्युतिमतः सप्त महात्मनः पुत्रा आसन्; तेषां नामभिर् एव वर्षाणि महीपतिना विन्यस्तानि।

Verse 48

कुशलो मनुगश् चोष्णः पीवरो ऽथान्धकारकः मुनिश् च दुन्दुभिश् चैव सप्तैते तत्सुता मुने

कुशलो मनुगश्चोष्णः पीवरश्चान्धकारकः। मुनिश्च दुन्दुभिश्चैव—सप्तैते तत्सुता मुने॥

Verse 49

तत्रापि देवगन्धर्वसेविताः सुमनोरमाः वर्षाचला महाबुद्धे तेषां नामानि मे शृणु

तत्रापि देवगन्धर्वसेविताः सुमनोरमाः वर्षाचलाः सन्ति, महाबुद्धे; तेषां नामानि मे शृणु।

Verse 50

क्रौञ्चश् च वामनश् चैव तृतीयश् चान्धकारकः चतुर्थो रत्नशैलश् च स्वाहिनी हयसंनिभः

क्रौञ्चश्च वामनश्चैव तृतीयश्चान्धकारकः। चतुर्थो रत्नशैलश्च स्वाहिनी हयसंनिभा॥

Verse 51

दिवावृत् पञ्चमश् चात्र तथान्यः पुण्डरीकवान् दुन्दुभिश् च महाशैलो द्विगुणास् ते परस्परम् द्वीपा द्वीपेषु ये शैला यथा द्वीपानि ते तथा

अत्र पञ्चमो दिवावृत् पर्वतः, अन्यश्च पुण्डरीकवान्, तथा महाशैलो दुन्दुभिरिति ख्याताः। एते परस्परं द्विगुणविस्ताराः; यथा द्वीपानां परिमाणवृद्धिः, तथा तेषु स्थितानां शैलानामपि वृद्धिः।

Verse 52

वर्षेष्व् एतेषु रम्येषु वर्षशैलवरेषु च निवसन्ति निरातङ्काः सह देवगणैः प्रजाः

एतेषु रम्येषु वर्षेषु वर्षशैलवरेषु च प्रजाः सह देवगणैर्निरातङ्काः निवसन्ति, विष्णोः प्रभुत्वव्यवस्थया दुःखभयवर्जिताः।

Verse 53

पुष्कराः पुष्कला धन्यास् तिष्याख्याश् च महामुने ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश् चानुक्रमोदिताः

पुष्कराः पुष्कलाः धन्यास्तिष्याख्याश्च, महामुने, इति गणाः कथिताः। तथा ब्राह्मण-क्षत्रिय-वैश्य-शूद्राः चतुर्वर्णाः अनुक्रमेणोदिताः, जगतः नियतक्रमे समुत्पन्नाः।

Verse 54

ते तत्र नद्यो मैत्रेय याः पिबन्ति शृणुष्व ताः सप्त प्रधानाः शतशस् तत्रान्याः क्षुद्रनिम्नगाः

तत्र या नद्यः, मैत्रेय, याः पिबन्ति, ताः शृणुष्व। सप्त प्रधानाः, तत्रान्याः शतशः क्षुद्रनिम्नगाः।

Verse 55

गौरी कुमुद्वती चैव संध्या रात्रिर् मनोजवा ख्यातिश् च पुण्डरीका च सप्तैता वर्षनिम्नगाः

गौरी कुमुद्वती चैव संध्या रात्रिर्मनोजवा। ख्यातिश्च पुण्डरीका च—सप्तैता वर्षनिम्नगाः प्रसिद्धाः।

Verse 56

अत्रापि वर्णैर् भगवान् पुष्कराद्यैर् जनार्दनः यागै रुद्रस्वरूपस्थ इज्यते यज्ञसंनिधौ

अत्रापि पुष्करादिवर्णैः स्वस्वधर्मानुसारं यज्ञैः जनार्दनः भगवान् इज्यते; यज्ञसंनिधौ स रुद्रस्वरूपस्थोऽपि सर्वकर्मव्यापी परमेेश्वरः हविर्गृह्णाति।

Verse 57

क्रौञ्चद्वीपः समुद्रेण दधिमण्डोदकेन तु आवृतः सर्वतः क्रौञ्चद्वीपतुल्येन मानतः

क्रौञ्चद्वीपः सर्वतः समुद्रेण दधिमण्डोदकेन आवृतः; स च समुद्रो मानतः क्रौञ्चद्वीपसमो भवति।

Verse 58

दधिमण्डोदकश् चापि शाकद्वीपेन संवृतः क्रौञ्चद्वीपस्य विस्ताराद् द्विगुणेन महामुने

दधिमण्डोदकसमुद्रोऽपि शाकद्वीपेन संवृतः, महामुने; शाकद्वीपस्य विस्तारः क्रौञ्चद्वीपविस्ताराद् द्विगुणः।

Verse 59

शाकद्वीपेश्वरस्यापि भव्यस्य सुमहात्मनः सप्तैव तनयास् तेषां ददौ वर्षाणि सप्त सः

शाकद्वीपेश्वरस्य भव्यस्य सुमहात्मनः सप्तैव तनयाः आसन्; स तेषां सप्त वर्षाणि ददौ, स्वस्वसीमानि प्रतिष्ठाप्य।

Verse 60

जलदश् च कुमारश् च सुकुमारो मणीचकः कुसुमोदः सुमोदाकिः सप्तमश् च महाद्रुमः

जलदः कुमारश्च सुकुमारो मणीचकः। कुसुमोदः सुमोदाकिः सप्तमो महाद्रुमः॥

Verse 61

तत्संज्ञान्य् एव तत्रापि सप्त वर्षाण्य् अनुक्रमात् तत्रापि पर्वताः सप्त वर्षविच्छेदकारिणः

तत्रापि तैरेव नामभिः क्रमशः सप्त वर्षाणि सन्ति; तत्रापि सप्त पर्वतपङ्क्तयः वर्षविभागचिह्नकारिण्यः।

Verse 62

पूर्वस् तत्रोदयगिरिर् जलधारस् तथापरः तथा रैवतकः श्यामस् तथैवाम्भोगिरिर् द्विज आम्बिकेयस् तथा रम्यः केसरी पर्वतोत्तमः

पूर्वे तत्र उदयगिरिः; तथा जलधारोऽपरश्च; रैवतकः श्यामश्च; तथा, द्विज, अम्भोगिरिः; ततः आम्बिकेयः रम्यश्च; पर्वतोत्तमः केसरी—एते प्रमुखाः पर्वताः।

Verse 63

शाकस् तत्र महावृक्षः सिद्धगन्धर्वसेवितः यत्पत्रवातसंस्पर्शाद् आह्लादो जायते परः

तत्र शाकः महावृक्षः सिद्धगन्धर्वसेवितः; यत्पत्रवातसंस्पर्शाद् अन्तःकरणे परमानन्दो जायते।

Verse 64

तत्र पुण्या जनपदाश् चातुर्वर्ण्यसमन्विताः नद्यश् चात्र महापुण्याः सर्वपापभयापहाः

तत्र पुण्याः जनपदाः चातुर्वर्ण्यसमन्विताः; नद्यश्चात्र महापुण्याः सर्वपापभयापहाः।

Verse 65

सुकुमारी कुमारी च नलिनी वेणुका च या इक्षुश् च धेनुका चैव गभस्ती सप्तमी तथा

सुकुमारी कुमारी नलिनी वेणुका तथा; इक्षुर्धेनुका चैव गभस्ती सप्तमी स्मृता।

Verse 66

अन्यास् त्व् अयुतशस् तत्र क्षुद्रनद्यो महामुने महीधरास् तथा सन्ति शतशो ऽथ सहस्रशः

अन्याश्चायुतशस्तत्र क्षुद्रनद्यः महामुने। महीधराश्च सन्त्येव शतशोऽथ सहस्रशः॥

Verse 67

ताः पिबन्ति मुदा युक्ता जलदादिषु ये स्थिताः वर्षेषु ते जनपदाः स्वर्गाद् अभ्येत्य मेदिनीम्

ताः पिबन्ति मुदा युक्ता जलदादिषु ये स्थिताः। वर्षेषु ते जनपदाः स्वर्गादभ्येत्य मेदिनीम्॥

Verse 68

धर्महानिर् न तेष्व् अस्ति न संघर्षः परस्परम् मर्यादाव्युत्क्रमो वापि तेषु देशेषु सप्तसु

धर्महानिर्न तेष्वस्ति न संघर्षः परस्परम्। मर्यादाव्युत्क्रमो वापि तेषु देशेषु सप्तसु॥

Verse 69

मगाश् च मागधाश् चैव मानसा मन्दगास् तथा मगा ब्राह्मणभूयिष्ठा मागधाः क्षत्रियास् तु ते वैश्यास् तु मानसास् तेषां शूद्रास् तेषां तु मन्दगाः

मगाश्च मागधाश्चैव मानसा मन्दगास्तथा। मगा ब्राह्मणभूयिष्ठा मागधाः क्षत्रियास्तु ते॥ वैश्यास्तु मानसास्तेषां शूद्रास्तेषां तु मन्दगाः॥

Verse 70

शाकद्वीपे तु तैर् विष्णुः सूर्यरूपधरो मुने यथोक्तैर् इज्यते सम्यक् कर्मभिर् नियतात्मभिः

शाकद्वीपे तु तैर्विष्णुः सूर्यरूपधरो मुने। यथोक्तैरिज्यते सम्यक्कर्मभिर्नियतात्मभिः॥

Verse 71

शाकद्वीपस् तु मैत्रेय क्षीरोदेन समन्ततः शाकद्वीपप्रमाणेन वलयेनेव वेष्टितः

शाकद्वीपस्तु मैत्रेय क्षीरोदेन समन्ततः शाकद्वीपप्रमाणेन वलयेनेव वेष्टितः।

Verse 72

क्षीराब्धिः सर्वतो ब्रह्मन् पुष्कराख्येन वेष्टितः द्वीपेन शाकद्वीपात् तु द्विगुणेन समन्ततः

क्षीराब्धिः सर्वतो ब्रह्मन् पुष्कराख्येन वेष्टितः द्वीपेन शाकद्वीपात् तु द्विगुणेन समन्ततः।

Verse 73

पुष्करे सवनस्यापि महावीरो ऽभवत् सुतः धातकिश् च तयोस् तत्र द्वे वर्षे नामचिह्निते महावीरं तथैवान्यद् धातकीखण्डसंज्ञितम्

पुष्करे सवनस्यापि महावीरोऽभवत् सुतः धातकिश्च तयोस्तत्र द्वे वर्षे नामचिह्निते महावीरं तथैवान्यद् धातकीखण्डसंज्ञितम्।

Verse 74

एकश् चात्र महाभाग प्रख्यातो वर्षपर्वतः मानसोत्तरसंज्ञो वै मध्यतो वलयाकृतिः

एकश्चात्र महाभाग प्रख्यातो वर्षपर्वतः मानसोत्तरसंज्ञो वै मध्यतो वलयाकृतिः।

Verse 75

योजनानां सहस्राणि ऊर्ध्वं पञ्चाशद् उच्छ्रितः तावद् एव च विस्तीर्णः सर्वतः परिमण्डलः

योजनानां सहस्राणि ऊर्ध्वं पञ्चाशदुच्छ्रितः तावदेव च विस्तीर्णः सर्वतः परिमण्डलः।

Verse 76

पुष्करद्वीपवलयं मध्येन विभजन्न् इव स्थितो ऽसौ तेन विच्छिन्नं जातं वर्षद्वयं मुने

पुष्करद्वीपस्य वलयं मध्येन विभजन्निव स महान् गिरिरुन्नतः स्थितः; तेन विच्छिन्नं जातं वर्षद्वयं, मुने।

Verse 77

वलयाकारम् एकैकं तयोर् वर्षं तथा गिरिः

तयोर्वर्षयोरेकैकं वलयाकारं स्थितं, तथा गिरिरपि; क्रमशः परस्परानुगतं वलयवत् व्यवस्थितम्।

Verse 78

दश वर्षसहस्राणि तत्र जीवन्ति मानवाः निरामया विशोकाश् च रागद्वेषविवर्जिताः

दश वर्षसहस्राणि तत्र मानवाः जीवन्ति; निरामया विशोकाश्च, रागद्वेषविवर्जिताः।

Verse 79

अधमोत्तमौ न तेष्व् आस्तां न वध्यवधकौ द्विज नेर्ष्यासूया भयं रोषो दोषो लोभादिको न च

अधमोत्तमौ न तेष्वास्तां, न वध्यवधकौ द्विज; नेर्ष्यासूया भयं रोषो दोषो लोभादिको न च।

Verse 80

महावीरं बहिर् वर्षं धातकीखण्डम् अन्ततः मानसोत्तरशैलस्य देवदैत्यादिसेवितम्

बहिर्वर्षं धातकीखण्डं नाम द्वीपः; अन्ततः पुनर्महावीरं वर्षं, मानसोत्तरशैलस्य परतः, देवदैत्यादिसेवितम्।

Verse 81

सत्यानृते न तत्रास्तां द्वीपे पुष्करसंज्ञिते न तत्र नद्यः शैला वा द्वीपे वर्षद्वयान्विते

पुष्करसंज्ञिते द्वीपे सत्यानृते न विभाव्ये; न तत्र नद्यः शैला वा, द्वीपोऽयं वर्षद्वयान्वितः।

Verse 82

तुल्यवेषास् तु मनुजा देवैस् तत्रैकरूपिणः

तत्र मनुजाः देवतुल्यवेषाः, देवैः सहैकरूपिणो दृश्यन्ते।

Verse 83

वर्णाश्रमाचारहीनं धर्माचरणवर्जितम् त्रयीवार्तादण्डनीतिशुश्रूषारहितं च यत्

यत्र वर्णाश्रमाचारो नास्ति, धर्माचरणं च वर्जितम्; त्रयीवार्तादण्डनीतिशुश्रूषा च न विद्यते, तत् हीनमेव।

Verse 84

वर्षद्वयं तु मैत्रेय भौमः स्वर्गो ऽयम् उत्तमः सर्वस्य सुखदः कालो जरारोगादिवर्जितः पुष्करे धातकीषण्डे महावीरे च वै मुने

वर्षद्वयं तु मैत्रेय भौमः स्वर्गोऽयमुत्तमः। सर्वस्य सुखदः कालो जरारोगादिवर्जितः—पुष्करे धातकीषण्डे महावीरे च वै मुने।

Verse 85

न्यग्रोधः पुष्करद्वीपे ब्रह्मणः स्थानम् उत्तमम् तस्मिन् निवसति ब्रह्मा पूज्यमानः सुरासुरैः

पुष्करद्वीपे न्यग्रोधो ब्रह्मणः स्थानमुत्तमम्। तस्मिन् निवसति ब्रह्मा पूज्यमानः सुरासुरैः।

Verse 86

स्वादूदकेनोदधिना पुष्करः परिवेष्टितः समेन पुष्करस्यैव विस्तारान् मण्डलात् तथा

ततः पुष्करद्वीपः स्वादूदकेन समुद्रेण परिवेष्टितः; स च समुद्रः मण्डलाकारपट्टवद् विस्तारतः पुष्करस्यैव समः।

Verse 87

एवं द्वीपाः समुद्रैस् तु सप्त सप्तभिर् आवृताः द्वीपश् चैव समुद्रश् च समानौ द्विगुणौ परौ

एवं सप्त द्वीपाः सप्तभिः समुद्रैः परिवृताः; द्वीपः समुद्रश्च परस्परं समप्रमाणौ, परतः परं तु द्विगुणप्रमाणौ भवतः।

Verse 88

पयांसि सर्वदा सर्वसमुद्रेषु समानि वै न्यूनातिरिक्तता तेषां कदाचिन् नैव जायते

सर्वेषु समुद्रेषु पयांसि सर्वदा समानानि; तेषां न्यूनता नातिरिक्तता वा कदाचिदपि न जायते।

Verse 89

स्थालीस्थम् अग्निसंयोगाद् उद्रेकि सलिलं यथा तथेन्दुवृद्धौ सलिलम् अम्भोधौ मुनिसत्तम

मुनिसत्तम, यथा स्थालीस्थं सलिलम् अग्निसंयोगाद् उद्रेकि भवति, तथा इन्दोर्वृद्धौ अम्भोधौ सलिलं वर्धते।

Verse 90

अन्यूनानतिरिक्ताश् च वर्धन्त्य् आपो ह्रसन्ति च उदयास्तमयेष्व् इन्दोः पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः

इन्दोः शुक्लकृष्णपक्षयोः उदयास्तमयेषु आपः अन्यूनानतिरिक्ताः सन्तः कदाचिद् वर्धन्ते कदाचिद् ह्रसन्ति च।

Verse 91

दशोत्तराणि पञ्चैव अङ्गुलानां शतानि वै अपां वृद्धिक्षयौ दृष्टौ सामुद्रीणां महामुने

महामुने, सामुद्रीणामपां वृद्धिक्षयौ दशोत्तराणि पञ्चैव अङ्गुलानां शतानि वै—एवं दृष्टौ प्रमाणतः।

Verse 92

भोजनं पुष्करद्वीपे तत्र स्वयम् उपस्थितम् षड्रसं भुञ्जते विप्र प्रजाः सर्वाः सदैव हि

पुष्करद्वीपे, विप्र, भोजनं तत्र स्वयमेव उपस्थितं; षड्रसं तद् भुञ्जते प्रजाः सर्वाः सदैव हि।

Verse 93

स्वादूदकस्य पुरतो दृश्यते ऽलोकसंस्थितिः द्विगुणा काञ्चनी भूमिः सर्वजन्तुविवर्जिता

स्वादूदकस्य पुरतः लोकसंस्थितिरन्या दृश्यते; द्विगुणा काञ्चनी भूमिः सर्वजन्तुविवर्जिता।

Verse 94

लोकालोकस् ततः शैलो योजनायुतविस्तृतः उच्छ्रायेणापि तावन्ति सहस्राण्य् अचलो हि सः

ततः परं लोकालोकः शैलो योजनायुतविस्तृतः; उच्छ्रायेणापि तावन्ति सहस्राण्य् अचलो हि सः।

Verse 95

ततस् तमः समावृत्य तं शैलं सर्वतः स्थितम् तमश् चाण्डकटाहेन समन्तात् परिवेष्टितम्

ततः तमः समावृत्य तं शैलं सर्वतः स्थितम्; तमश् चाण्डकटाहेन समन्तात् परिवेष्टितम्।

Verse 96

पञ्चाशत्कोटिविस्तारा सेयम् उर्वी महामुने सहैवाण्डकटाहेन सद्वीपाब्धिमहीधरा

पञ्चाशत्कोटिविस्तारा सेयम् उर्वी महामुने सहैवाण्डकटाहेन सद्वीपाब्धिमहीधरा।

Verse 97

सेयं धात्री विधात्री च सर्वभूतगुणाधिका आधारभूता सर्वेषां मैत्रेय जगताम् इति

सेयं धात्री विधात्री च सर्वभूतगुणाधिका आधारभूता सर्वेषां मैत्रेय जगताम् इति।