Adhyaya 10
सूर्यरथः, सप्तगणाः, मासाधिकारिणः (The Sun’s Chariot and the Sevenfold Monthly Governors)
पराशरः मैत्रेयाय कालमानं सूर्यस्य वार्षिकगतिं च उपदिश्य, सूर्यरथं नियतवर्गैः सेवितं वर्णयति—आदित्यैः ऋषिभिः गन्धर्वैः अप्सरसाभिः ग्रामणीभिः नागैः राक्षसैश्च, येषां स्वस्वकार्यनियोजनम्। स चैत्रादिमासानुक्रमेण मासाधिकारिणां सप्तगणान् निर्दिशति, सूर्यबिम्बं न एकाकि, किन्तु बहुदैवतानां नियतासनमिति स्थापयन्। अन्ते ऋषयः स्तुवन्ति, गन्धर्वा गायन्ति, अप्सरसः नृत्यन्ति, नागा भारं वहन्ति, यक्षा रश्मीन् संयोजयन्ति, वालखिल्या सूर्यं परितः परिभ्रमन्ति—एते सर्वे विष्णोः आज्ञया ऋतुषु शीतोष्णवृष्टिहेतवः भवन्ति।
Shlokas
Verse 1
अशीतिमण्डलशतं काष्ठयोर् अन्तरं द्वयोः आरोहणावरोहाभ्यां भानोर् अब्देन या गतिः
द्वयोः काष्ठयोर्मध्ये यद् अशीतिमण्डलशतं कालमानं प्रकीर्तितम्। भानोः आरोहणावरोहाभ्यां सा अब्दगतिः परिज्ञायते॥
Verse 2
स रथो ऽधिष्ठितो देवैर् आदित्यै ऋषिभिस् तथा गन्धर्वैर् अप्सरोभिश् च ग्रामणीसर्पराक्षसैः
सूर्यस्य स रथो देवैरादित्यैः ऋषिभिस्तथा। गन्धर्वैरप्सरोभिश्च ग्रामणीसर्पराक्षसैः॥ अधिष्ठितः सेवितश्च स्वस्वकार्यपरायणैः॥
Verse 3
धाता कृतस्थला चैव पुलस्त्यो वासुकिस् तथा रथकृद् ग्रामणीर् हेतिस् तुम्बुरुश् चैव सप्तमः
धाता कृतस्थला चैव पुलस्त्यो वासुकिस्तथा। रथकृद् ग्रामणी हेतिस्तुम्बुरुश्चैव सप्तमः॥
Verse 4
एते वसन्ति वै चैत्रे मधुमासे सदैव हि मैत्रेय स्यन्दने भानोः सप्त मासाधिकारिणः
एते हि चैत्रमासे वै मधुमासे सदैव हि। मैत्रेय भानुस्यन्दने वसन्ति सप्त मासाधिकारिणः॥
Verse 5
अर्यमा पुलहश् चैव रथौजाः पुञ्जिकस्थला प्रहेतिः कच्छनीरश् च नारदश् च रथे रवेः
अर्यमा पुलहश्चैव रथौजाः पुञ्जिकस्थला। प्रहेतिः कच्छनीरश्च नारदश्च रथे रवेः॥
Verse 6
माधवे निवसन्त्य् एते शुचिसंज्ञे निबोध मे
शुचिसंज्ञे मे निबोध—एते सर्वे माधवे निवसन्ति, भगवति विष्णौ एवाश्रयभूताः स्वस्थितिस्थानं लभन्ते।
Verse 7
मित्रो ऽत्रिस् तक्षको रक्षः पौरुषेयो ऽथ मेनका हाहा रथस्वनश् चैव मैत्रेयैते वसन्ति वै
मैत्रेय, मित्रोऽत्रिः तक्षकः रक्षः पौरुषेयो मेनका च, तथा गन्धर्वौ हाहा रथस्वनश्च—एते वै तत्र निवसन्ति।
Verse 8
वरुणो वसिष्ठो रम्भा सहजन्या हुहू रथः रथचित्रस् तथा शुक्रे वसन्त्य् आषाढसंज्ञिते
आषाढसंज्ञिते मासि वसन्तर्तौ वरुणो वसिष्ठश्चाधिष्ठातारौ; रम्भा अप्सरा, सहजन्या प्रेरिका, हुहू गन्धर्वः, रथो यक्षः; तथा शुक्रसम्बद्धो रथचित्रोऽपि वसति।
Verse 9
इन्द्रो विश्वावसुः स्रोत एलापत्रस् तथाङ्गिराः प्रम्लोचा च नभस्य् एते सर्पश् चार्के वसन्ति वै
नभस्ये मासि अर्के सह एते वसन्ति—इन्द्रो विश्वावसुः स्रोत यक्षः, एलापत्रः नागः, अङ्गिराः ऋषिः, प्रम्लोचा अप्सरा; सर्वे सूर्यस्य नियतगतिं धारयन्ति।
Verse 10
विवस्वान् उग्रसेनश् च भृगुर् आपूरणस् तथा उम्लोचा शङ्खपालश् च व्याघ्रो भाद्रपदे तथा
भाद्रपदे मासि विवस्वान् उग्रसेनश्च भृगुरापूरणस्तथा; उम्लोचा अप्सरा, शङ्खपालो नागः, व्याघ्रो रक्षश्च—एते नियतकालक्रमे नियुक्ताः।
Verse 11
पूषा च सुरुचिर् वातो गौतमो ऽथ धनंजयः सुषेणो ऽन्यो घृताची च वसन्त्य् आश्वयुजे रवौ
आश्वयुजे रवौ स्थिते वसन्त्यां ऋतौ क्रमशः पूषा सुरुचिर्वातो गौतमो धनञ्जयः सुषेणोऽन्यश्च घृताची चाप्सरा इति तस्य परिचारकाः।
Verse 12
विश्वावसुर् भरद्वाजः पर्जन्यैरावतौ तथा विश्वाची सेनजिच् चापि कार्त्तिके चाधिकारिणः
कार्त्तिकेऽधिकारिणोऽमी विश्वावसुः भरद्वाजः पर्जन्यैरावतौ तथा विश्वाची सेनजिच्चेति नियतं तस्य कर्मसु।
Verse 13
अंशुकाश्यपतार्क्ष्यास् तु महापद्मस् तथोर्वशी चित्रसेनस् तथा विद्युन् मार्गशीर्षाधिकारिणः
मार्गशीर्षेऽधिकारिणोऽमी अंशुकाश्यपतार्क्ष्यौ महापद्मस्तथोर्वशी चित्रसेनस्तथा विद्युन् इति मासस्य नियामकाः।
Verse 14
क्रतुर् भगस् तथोर्णायुः स्फूर्जः कर्कोटकस् तथा अरिष्टनेमिश् चैवान्या पूर्वचित्तिर् वराप्सराः
क्रतुः भगस्तथोर्णायुः स्फूर्जः कर्कोटकस्तथा अरिष्टनेमिश्चैवान्ये; पूर्वचित्तिर्वराप्सराः ख्याता।
Verse 15
पौषमासे वसन्त्य् एते सप्त भास्करमण्डले लोकप्रकाशनार्थाय विप्रवर्याधिकारिणः
पौषमासे वसन्त्येते सप्त भास्करमण्डले लोकप्रकाशनार्थाय विप्रवर्याधिकारिणः।
Verse 16
त्वष्टा च जमदग्निश् च कम्बलो ऽथ तिलोत्तमा ब्रह्मापेतो ऽथ ऋतजिद् धृतराष्ट्रश् च सप्तमः
ततः त्वष्टा च जमदग्निश्च कम्बलोऽथ तिलोत्तमा । ब्रह्मापेतोऽथ ऋतजिद्धृतराष्ट्रश्च सप्तमः—एते क्रमशः कीर्तिताः ॥
Verse 17
माघमासे वसन्त्य् एते सप्त मैत्रेय भास्करे श्रूयतां चापरे सूर्ये फाल्गुने निवसन्ति ये
माघमासे वसन्त्येते सप्त मैत्रेय भास्करे । श्रूयतां चापरे सूर्ये फाल्गुने निवसन्ति ये ॥
Verse 18
विष्णुर् अश्वतरो रम्भा सूर्यवर्चाश् च सत्यजित् विश्वामित्रस् तथा रक्षो यज्ञोपेतो महामुने
विष्णुरश्वतरो रम्भा सूर्यवर्चाश्च सत्यजित् । विश्वामित्रस्तथा रक्षो रक्षो यज्ञोपेतो महामुने ॥
Verse 19
मासेष्व् एतेषु मैत्रेय वसन्त्य् एते तु सप्तकाः सवितुर् मण्डले ब्रह्मन् विष्णुशक्त्युपबृंहिताः
मासेष्वेतेषु मैत्रेय वसन्त्येते तु सप्तकाः । सवितुर्मण्डले ब्रह्मन् विष्णुशक्त्युपबृंहिताः ॥
Verse 20
स्तुवन्ति मुनयः सूर्यं गन्धर्वैर् गीयते पुरः नृत्यन्त्य् अप्सरसो यान्ति सूर्यस्यानु निशाचराः
स्तुवन्ति मुनयः सूर्यं गन्धर्वैर्गीयते पुरः । नृत्यन्त्यप्सरसो यान्ति सूर्यस्यानु निशाचराः ॥
Verse 21
वहन्ति पन्नगा यक्षैः क्रियते ऽभीषुसंग्रहः
नागा वहन्ति तद् भारं यक्षैश्चाभीषुसंग्रहः क्रियते।
Verse 22
वालखिल्यास् तथैवैनं परिवार्य समासते
वालखिल्या अपि तं तथा परिवृत्योपविशन्ति परिचर्यायाम्।
Verse 23
सो ऽयं सप्तगणः सूर्यमण्डले मुनिसत्तम हिमोष्णवारिवृष्टीनां हेतुः स्वसमयं गतः
एष एव सप्तगणः सूर्यमण्डले स्थितो, मुनिसत्तम, हिमोष्णवारिवृष्टीनां हेतुः; स्वस्वकाले स्वकार्यं करोति।
Frequently Asked Questions
It catalogues the Sun’s chariot attendants and the sevenfold monthly groups (māsādhikāriṇaḥ) who govern the solar orb’s functioning across the year, linking their roles to seasonal effects like heat, cold, and rain.
The chapter portrays cosmic order as distributed governance: distinct classes execute specialized functions (bearing, ray-marshalling, singing, praising), while the Sun’s procession remains a coordinated system ultimately established by Viṣṇu’s sovereignty.
Read Vishnu Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.