Adhyaya 93: The Battle of Mahiṣa Daitya and the Gods
Mahīṣadaitya-devāsura-yuddhaḥ
Mythic-Historiography (Devāsura Warfare Narrative)
वराह–पृथिवीसंवादेऽस्मिन्नध्याये महिषदैत्यस्य देवासुरयुद्धं वर्ण्यते। रूपपरिवर्तने समर्थः स महिषः उन्मत्तगजमारुह्य मेरुं प्रति प्रधावन् इन्द्रपुरीं समाक्रम्य आक्रमति। देवाः स्वस्वायुधयानैः सज्जाः सन्तो घोरं संग्रामं कुर्वन्ति; दैत्यगणाः क्रमशः वसून् आदित्यान् रुद्रांश्च आक्रमितुं नियोज्यन्ते। ब्रह्मदत्तवरबलात् प्रायोऽजयः सन् महिषः स्वयम् इन्द्रं प्रति धावति। देवैः असुरेषु महती क्षतिः कृता, तथापि देवाः अपि पीडिताः सन्तः संकटे ब्रह्मलोकं प्रतिनिवर्तन्ते; तेन रक्षणसन्तुलनस्य क्षणिकभङ्गः पृथिव्याः स्थैर्यं च संकटयति इति उपदेशरूपेण कथ्यते।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 93
Verse 1
श्रीवराह उवाच । ततो महिषदैत्यस्तु कामरूपी महाबलः । मत्तहस्तिनमारुह्य यियासुर्मेरुपर्वतम् ॥
श्रीवराह उवाच—ततः कामरूपी महाबलो महिषदैत्यः मत्तहस्तिनमारुह्य मेरुपर्वतं गन्तुमैच्छत्।
Verse 2
कालः कृतान्तो रक्ताक्षो हरणो मित्रहाऽनिलः । यज्ञहा ब्रह्महा गोग्घ्नः स्त्रीघ्नः संवर्त्तकस्तथा ॥
कालः कृतान्तो रक्ताक्षो हरणो मित्रहाऽनिलः । यज्ञहा ब्रह्महा गोग्घ्नः स्त्रीघ्नः संवर्त्तकस्तथा ॥
Verse 3
इत्येते दश चैकाश्च दैत्येन्द्रा युद्धदुर्मदाः । यथासंख्येन रुद्रांस्तु दुद्रुवुर्भीमविक्रमाः ॥
इति एते दश चैकाश्च दैत्येन्द्रा युद्धदुर्मदाः । यथासंख्येन रुद्रान् तु दुद्रुवुर्भीमविक्रमाः ॥
Verse 4
शेषान् देवान् शेषदैत्या यथायोगमुपाद्रवन् । स्वयं महिषदैत्यस्तु इन्द्रं दुद्राव वेगितः ॥
शेषान् देवान् शेषदैत्या यथायोगमुपाद्रवन् । स्वयं महिषदैत्यस्तु इन्द्रं दुद्राव वेगितः ॥
Verse 5
स चापि बलवान् दैत्यो ब्रह्मणो वरदर्पितः । अवध्यः पुरुषेणाजौ यद्यपि स्यात् पिनाकधृक् ॥
स चापि बलवान् दैत्यो ब्रह्मणो वरदर्पितः । अवध्यः पुरुषेणाजौ यद्यपि स्यात् पिनाकधृक् ॥
Verse 6
आदित्यैर्वसुभिः साध्यै रुद्रैश्च निहता भृशम् । असुरा यातुधानाश्च संख्यापूरणकेवलाः ॥
आदित्यैर्वसुभिः साध्यै रुद्रैश्च भृशं निहताः। असुरा यातुधानाश्च संख्यापूरणकेवलाः॥
Verse 7
देवानामपि सैन्यानि निहतान्यसुरैर्युधि । एवं भूते तदा भग्ने देवेन्द्रे विद्रुताः सुराः ॥
देवानामपि सैन्यानि निहतान्यसुरैर्युधि। एवं भूते तदा भग्ने देवेन्द्रे विद्रुताः सुराः॥
Verse 8
अर्दिता विविधैः शस्त्रैः शूलपट्टिशमुद्गरैः । गतवन्तो ब्रह्मलोकमसुरैरर्दिताः सुराः ॥
अर्दिता विविधैः शस्त्रैः शूलपट्टिशमुद्गरैः। गतवन्तो ब्रह्मलोकमसुरैरर्दिताः सुराः॥
Verse 9
तत्रेन्द्रं पुरमासाद्य देवैः सह शतक्रतुम् । अभिदुद्राव दैत्येन्द्रस्ततो देवाः क्रुधान्विताः ॥
तत्रेन्द्रं पुरमासाद्य देवैः सह शतक्रतुम्। अभिदुद्राव दैत्येन्द्रस्ततो देवाः क्रुधान्विताः॥
Verse 10
आदाय स्वानि शस्त्राणि वाहनानि विशेषतः । अधिष्ठायासुरानाजौ दुद्रुवुर्मुदिता भृशम् ॥
आदाय स्वानि शस्त्राणि वाहनानि विशेषतः। अधिष्ठायासुरानाजौ दुद्रुवुर्मुदिता भृशम्॥
Verse 11
तेषां प्रववृत्ते युद्धं तुमुलं लोमहर्षणम् । घोरं प्रचण्डयोधानामन्योन्यमभिगर्जताम् ॥
तेषां परस्परं प्रवृत्ते युद्धे तुमुलं लोमहर्षणं घोरं चाभवत्; प्रचण्डयोधा अन्योन्यमभिगर्जन्ति स्म।
Verse 12
तत्राञ्जनो नीलकुक्षिर्मेघवर्णो बलाहकः । उदराक्षो ललाटाक्षः सुभीमो भीमविक्रमः । स्वर्भानुश्चेति दैत्याष्टौ वसून् दुद्रुवुराहवे ॥
तत्राञ्जनो नीलकुक्षिर्मेघवर्णो बलाहकः। उदराक्षो ललाटाक्षः सुभीमो भीमविक्रमः। स्वर्भानुश्चेति दैत्याष्टौ वसून् दुद्रुवुराहवे॥
Verse 13
यथासंख्येन तद्वच्च दैत्याः द्वादश चापरे । आदित्यान् दैत्यवर्यास्तु तेषां प्राधान्यतः शृणु ॥
यथासंख्येन तद्वच्च द्वादशापरे दैत्याः सन्ति; दैत्यवर्यास्तु आदित्यान् प्रति समराय प्राधान्यतः शृणु।
Verse 14
भीमो ध्वङ्क्षो ध्वस्तकर्णः शङ्कुकर्णस्तथैव च । वज्रकायोऽतिवीर्यश्च विद्युन्माली तथैव च ॥
भीमो ध्वङ्क्षो ध्वस्तकर्णः शङ्कुकर्णस्तथैव च। वज्रकायोऽतिवीर्यश्च विद्युन्माली तथैव च॥
Verse 15
रक्ताक्षो भीमदंष्ट्रस्तु विद्युज्जिह्वस्तथैव च । अतिकायो महाकायो दीर्घबाहुः कृतान्तकः ॥
रक्ताक्षो भीमदंष्ट्रस्तु विद्युज्जिह्वस्तथैव च। अतिकायो महाकायो दीर्घबाहुः कृतान्तकः॥
Verse 16
एते द्वादश दैत्येन्द्रा आदित्यान् युधि दुद्रुवुः । स्वकं सैन्यमुपादाय तद्वदन्येऽपि दानवाः । रुद्रान् दुद्रुवुरव्यग्रा यथासंख्येन कोपिताः ॥
एते द्वादश दैत्येन्द्रा युधि आदित्यान् प्रति दुद्रुवुः। स्वस्वसैन्यमुपादाय अन्येऽपि दानवाः अव्यग्राः क्रुद्धाः यथासंख्यं रुद्रान् प्रति दुद्रुवुः॥
Frequently Asked Questions
The narrative frames how power amplified by boons (vara) can produce destabilizing violence, requiring restoration of order; the episode implicitly treats unchecked martial aggression as a threat to the sustaining equilibrium that protects Pṛthivī.
No explicit tithi, lunar calendrics, or seasonal markers are stated in the provided verses; the chapter is structured by battle sequence and troop assignments rather than ritual timing.
Although not a direct ecological instruction, the text uses a cosmic-war scenario—Indra’s city threatened, devas driven to Brahmaloka—to signal disruption of the protective governance of the world, indirectly foregrounding Pṛthivī’s vulnerability when cosmic order is militarily destabilized.
The chapter references cosmological offices rather than human lineages: Indra (Śatakratu), Brahmā (as grantor of the boon), and the divine collectives (Vasus, Ādityas, Rudras), alongside named daityas and dānavas; no royal or sage genealogies appear in the provided passage.