Adhyaya 80: Cosmographic Ordering of the Southern and Western Quarters: Valleys, Forest-Plateaus, and Sacred Sites
Dakṣiṇa–Paścima-digvyavasthā: Giridroṇī–vanasthalī–tīrtha-varṇanam
Ancient-Geography (Purāṇic cosmography) / Sacred Ecology
अस्मिन्नध्याये वराह–पृथिव्युपदेशप्रसङ्गे (रुद्रेणोक्ते) दक्षिणदिग्व्यवस्था निरूप्यते। तत्र गिरिद्रोण्यः, फलपक्षिसम्पन्ना वनस्थलीः, मधुरजलनद्यः, कर्दमप्रजापतेराश्रमश्च वर्ण्यते। ततः पद्मपूरितं महाह्रदं, मणिमार्गयुक्तः शिखरः, पुलोम्ना शासिता विद्याधरपुरी, देवगन्धर्वसेविताः आम्रकाननानि च कथ्यन्ते। बिल्वस्थलीप्रभृतयः स्थलयः, सुगन्धिवनानि, कालानुक्रमेणावतरणसूचकैरादित्यायतनैश्च सह परिगण्यन्ते। अनन्तरं पश्चिमदिग्व्यवस्था—इन्धनरहितः नित्यः वैश्वानरप्रदेशः, अगम्यफलभूमयः, सरांसि गिरिद्रोण्यश्च, विष्णोः शिवस्य (उमापतेः) इन्द्रस्य च दिव्यनिवासाः; अन्ते बहवः पठाराः, उपवनानि, भयङ्करपर्वतप्रदेशाश्च निर्दिश्यन्ते, येन रक्षितेषु दिव्येषु भूभागेषु पृथिव्याः समता प्रदर्श्यते।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 80
Verse 1
रुद्र उवाच । अथ दक्षिणदिग्व्यवस्थिताः पर्वतद्रोण्यः सिद्धाचारिताः कीर्त्यन्ते । शिशिरपतङ्गयोर्मध्ये शुक्लभूमिस्त्रिया मुक्तलतागलितपादपम् । इक्षुक्षेपे च शिखरे पादपैरुपशोभितम् । उदुम्बरवनं रम्यं पक्षिसङ्घनिषेवितम् ॥ ८०.१ ॥
रुद्र उवाच । अथ दक्षिणदिग्व्यवस्थिताः पर्वतद्रोण्यः सिद्धाचारिताः कीर्त्यन्ते । शिशिरपतङ्गयोर्मध्ये शुक्लभूमिस्त्रिया मुक्तलतागलितपादपम् । इक्षुक्षेपे च शिखरे पादपैरुपशोभितम् । उदुम्बरवनं रम्यं पक्षिसङ्घनिषेवितम् ॥
Verse 2
फलितं तद्वनं भाति महाकूर्मोपमैः फलैः ॥ तद्वनं देवयोन्योऽष्टौ सेवन्ते सर्वदैव ॥ ८०.२ ॥
तद्वनं फलभारनतं शोभते, महाकूर्मोपमानि फलानि यस्मिन्। तद्वनं देवयोन्यः अष्टौ सर्वदा सेवन्ते॥
Verse 3
तत्र प्रसन्नस्वादुसलिला बहूदका नद्यः वहन्ति । तत्राश्रमो भगवतः कर्दमस्य प्रजापतेः । नानामुनिजनाकीर्णस् तच्च शतयोजनम् एकं परिमण्डलं वनं च । तथा च ताम्राभस्य शैलस्य पतङ्गस्य चान्तरे शतयोजनविस्तीर्णं द्विगुणायतं बालार्कसदृशराजीवपुण्डरीकैः समन्ततः सहस्रपत्रैरविरलैरलङ्कृतं महत्सरः । अनेकसिद्धगन्धर्वाध्युषितम् ॥ ८०.३ ॥
तत्र प्रसन्नस्वादुसलिला बहूदका नद्यः प्रवहन्ति। तत्र भगवतः प्रजापतेः कर्दमस्याश्रमो नानामुनिजनाकीर्णः। तच्च शतयोजनपरिमण्डलं वनम्। तथा ताम्राभशैलपतङ्गशैलयोर्मध्ये शतयोजनविस्तीर्णं द्विगुणायतं महत्सरः, बालार्कसदृशराजीवपुण्डरीकैरविरलैः सहस्रपत्रैः समन्ततोऽलङ्कृतम्, अनेकसिद्धगन्धर्वाध्युषितम्॥
Verse 4
तस्य च मध्ये महाशिखरः शतयोजनायामस्त्रिंशद्योजनविस्तीर्णोऽनेकधातुरत्नभूषितः तस्य चोपरि महती रथ्या रत्नप्राकारतोरणा । तस्यां महद् विद्याधरपुरम् । तत्र पुलोमानामा विद्याधरराजः शतसहस्रपरिवारः । तथा च विखाखाचलेन्द्रस्य श्वेतस्य चान्तरे सरः । तस्य च पूर्वतीरे महदाम्रवनं कनकसंकाशैः फलैरतिसुगन्धिभिर्महाकुम्भमात्रैः सर्वतश्चितम् । देवगन्धर्वादयश्च तत्र निवसन्ति ॥४॥
तस्य मध्ये महाशिखरः शतयोजनायामस्त्रिंशद्योजनविस्तीर्णोऽनेकधातुरत्नभूषितः। तस्योपरि महती रथ्या रत्नप्राकारतोरणा, तस्यां महद्विद्याधरपुरम्। तत्र पुलोमा नाम विद्याधरराजः शतसहस्रपरिवारः। तथा विखाखाचलेन्द्रस्य श्वेतस्य चान्तरे सरः। तस्य पूर्वतीरे महदाम्रवनं कनकसंकाशैः महाकुम्भमात्रैः अतिसुगन्धिभिः फलैः सर्वतः चितम्। देवगन्धर्वादयश्च तत्र निवसन्ति॥
Verse 5
सुमूलस्याचलेन्द्रस्य वसुधारस्य चान्तरे । त्रिंशद्योजनविस्तीर्णे पञ्चाशद्योजनायते ॥५॥
सुमूलस्याचलेन्द्रस्य वसुधारस्य चान्तरे तद्विस्तारः त्रिंशद्योजनः, आयामः पञ्चाशद्योजनः॥
Verse 6
बिल्वस्थली नाम । तत्र फलानि विद्रुमसंकाशानि तैश्च पतद्भिः स्थलमृत्तिका क्लिन्ना । तां च स्थलीं सुगुह्यकादयः सेवन्ते बिल्वफलाशिनः । तथा च वसुधारारत्नधारयोरन्तरे त्रिंशद्योजनविस्तीर्णं शतयोजनमायतं सुगन्धिकिंशुकवनं सदाकुसुमं यस्य गन्धेन वास्यते योजनशतम् । तत्र सिद्धाध्युषितं जलोपेतं च ॥६॥
बिल्वस्थली नाम स्थली। तत्र फलानि विद्रुमसंकाशानि; तैः पतद्भिः स्थलमृत्तिका क्लिन्ना भवति। तां स्थलीं सुगुह्यकादयः बिल्वफलाशिनः सेवन्ते। तथा वसुधारारत्नधारयोरन्तरे त्रिंशद्योजनविस्तीर्णं शतयोजनमायतं सुगन्धिकिंशुकवनं सदाकुसुमं, यस्य गन्धेन योजनशतं वास्यते। तत्र सिद्धाध्युषितं जलोपेतं च॥
Verse 7
तत्र चादित्यस्य देवस्य महदायतनम् । समासे मासे च भगवानवतारति सूर्यः प्रजापतिः । कालजनकं देवाऽऽदयो नमस्यन्ति । तथा च पञ्चकूटस्य कैलासस्य चान्तरे सहस्रयोजनायामं विस्तीर्णं शतयोजनं हंसपाण्डुरं क्षुद्रसत्त्वैरनाधृष्यं स्वर्गसोपानमिव भूमण्डलम् ॥७॥
तत्रादित्यदेवस्य महदायतनं विद्यते। ऋतुसन्धौ मासे मासे च भगवान् सूर्यः प्रजापतिरवतारति इति श्रूयते। तं कालजनकं देवादयः नमस्यन्ति। तथा पञ्चकूटकैलासयोर्मध्ये सहस्रयोजनायामं शतयोजनविस्तीर्णं हंसपाण्डुरं क्षुद्रसत्त्वैरनाधृष्यं स्वर्गसोपानमिव भूमण्डलप्रदेशं विद्यते॥
Verse 8
अथ पश्चिमदिग्भागे व्यवस्थिताः गिरिद्रोण्यः कीर्त्यन्ते । सुपार्श्वशिखिशैलयोर्मध्ये समन्ताद् योजनशतमेकेन भौमशिलातलं नित्यतप्तं दुःस्पर्शम् । तस्य मध्ये त्रिंशद् योजनविस्तीर्णं मण्डलं वह्निस्थानम् । स च सर्वकालमनिन्धनो भगवान् लोकक्षयकारी संवर्तको ज्वलते । अन्तरे च शैलवरयोः कुमुदाञ्जनयोः शतयोजनविस्तीर्णामातुलुङ्गस्थली सर्वसत्त्वानामगम्या । पीतवर्णैः फलैरावृताऽसती सा स्थली शोभते । तत्र च पुण्यो ह्रदः सिद्धैरुपेतः । बृहस्पतेस्तद्वनम् । तथा च शैलयोः पिञ्जरगौरयोरन्तरेण सरोद्रोणी ह्यनेकशतयोजनायता महद्भिश्च षट्पदोद्घुष्टैः कुमुदैरुपशोभिता ॥८॥
अथ पश्चिमदिग्भागे स्थिताः गिरिद्रोण्यः कीर्त्यन्ते। सुपार्श्वशिखिशैलयोर्मध्ये समन्ताद् योजनशतेन नित्यतप्तं दुःस्पर्शं भौमशिलातलं विद्यते। तन्मध्ये त्रिंशद्योजनविस्तीर्णं मण्डलं वह्निस्थानम्। तत्र भगवान् अनिन्धनो लोकक्षयकारी संवर्तको ज्वलति। कुमुदाञ्जनशैलयोर्मध्ये शतयोजनविस्तीर्णा आतुलुङ्गस्थली सर्वसत्त्वानामगम्या, पीतफलैरावृता शोभते। तत्र पुण्यो ह्रदः सिद्धैरुपेतः—बृहस्पतेस्तद्वनम्। तथा पिञ्जरगौरशैलयोर्मध्ये सरोद्रोणी अनेकशतयोजनायता, महद्भिः षट्पदैरुद्घुष्टैः कुमुदैरुपशोभिता॥
Verse 9
तत्र च भगवतो विष्णोः परमेश्वरस्यायतनम् । तथा च शुक्लपाण्डुरयोऽपि महागिर्योरन्तरे त्रिंशद्योजनविस्तीर्णो नवत्यायत एकः शिलोद्देशो वृक्षविवर्जितः । तत्र निष्पङ्का दीर्घिका सवृक्षा च स्थलपद्मिनी अनेकजातीयैश्च पद्मैः शोभिता । तस्याश्च मध्ये पञ्चयोजनप्रमाणो महान्यग्रोधवृक्षः । तस्मिंश्चन्द्रशेखरोमापतिर्नीलवासाश्च देवो निवसति यक्षादिभिरीड्यमानः । सहस्रशिखरस्य गिरेः कुमुदस्य चान्तरे पञ्चाशद्योजनायामं विंशद्योजनविस्तृतमिक्षुक्षेपोच्चशिखरमनेकपक्षिसेवितम् । अनेकवृक्षफलैर्मधुरस्त्रवैरुपशोभितम् । तत्र चेन्द्रस्य महानाश्रमो दिव्याभिप्रायनिर्मितः । तथा च शङ्खकूटऋषभयोर्मध्ये पुरुषस्थलीरम्या । अनेकगुणानेकयोजनायता बिल्वप्रमाणैः कङ्कोलकैः सुगन्धिभिरुपेता । तत्र पुरुषकरसोन्मत्ता नागाद्याः प्रतिवसन्ति ॥९॥
तत्र भगवतो विष्णोः परमेश्वरस्यायतनं विद्यते। शुक्लपाण्डुरमहागिर्योर्मध्ये त्रिंशद्योजनविस्तीर्णो नवत्यायतः शिलोद्देशो वृक्षविवर्जितः। तत्र निष्पङ्का दीर्घिका, स्थलपद्मिनी च अनेकजातीयपद्मैः शोभिता। तस्याश्च मध्ये पञ्चयोजनप्रमाणो महान्यग्रोधः। तत्र नीलवासाः चन्द्रशेखर उमापतिर्देवो यक्षादिभिरीड्यमानो निवसति। सहस्रशिखरकुमुदयोर्मध्ये पञ्चाशद्योजनायामं विंशद्योजनविस्तृतं इक्षुक्षेपोच्चशिखरं बहुपक्षिसेवितं, मधुरस्रवफलवृक्षैः शोभितम्। तत्रेन्द्रस्य महानाश्रमो दिव्याभिप्रायनिर्मितः। शङ्खकूटऋषभयोर्मध्ये च पुरुषस्थलीरम्या, अनेकगुणैः समन्विता, अनेकयोजनायता, बिल्वप्रमाणकङ्कोलकसुगन्धिभिरुपेता; तत्र पुरुषकरसोन्मत्ता नागादयः प्रतिवसन्ति॥
Verse 10
तथा कपिञ्जलनागशैलयोरन्तरे द्विशतयोजनमायामविस्तीर्णा शतयोजनस्थली नानावनविभूषिता द्राक्षाखर्जूरखण्डैरुपेता अनेकवृक्षवल्लीभिरनेकैश्च सरोभिरुपेता सा स्थली । तथा च पुष्करमहामेघयोरन्तरे षष्टियोजनविस्तीर्णा शतायामा पाणितलप्रख्या महती स्थली वृक्षवीरुधविवर्जिता । तस्याश्च पार्श्वे चत्वारि महावनानि सरांसि चानेकयोजनानाम् । दश पञ्च सप्त तथाष्टौ त्रिंशद्विंशति योजनानां स्थल्यो द्रोण्यश्च । तत्र काश्चिन्महाघोराः पर्वतक्षयाः ॥१०॥
तथा कपिञ्जलनागशैलयोरन्तरे द्विशतयोजनायामविस्तीर्णा शतयोजनस्थली नानावनविभूषिता, द्राक्षाखर्जूरखण्डैरुपेता, अनेकवृक्षवल्लीभिरनेकैश्च सरोभिरुपेता। तथा पुष्करमहामेघयोरन्तरे षष्टियोजनविस्तीर्णा शतायामा पाणितलप्रख्या महती स्थली वृक्षवीरुधविवर्जिता। तस्याश्च पार्श्वे चत्वारि महावनानि सरांसि च अनेकयोजनानाम्। दश पञ्च सप्त तथाष्टौ त्रिंशद्विंशति योजनानां स्थल्यो द्रोण्यश्च। तत्र काश्चिन्महाघोराः पर्वतक्षयाः॥
Verse 11
तस्य च मध्ये महाशिखरः शतयोजनायामस्त्रिंशद्योजनविस्तीर्णोऽनेकधातुरत्नभूषितः। तस्य चोपरि महती रथ्या रत्नप्राकारतोरणा; तस्यां महद् विद्याधरपुरम्। तत्र पुलोमा नाम विद्याधरराजः शतसहस्रपरिवारः। तथा च विखाखाचलेन्द्रस्य श्वेतस्य चान्तरे सरः। तस्य च पूर्वतीरे महदाम्रवनं कनकसंकाशैः फलैरतिसुगन्धिभिर्महाकुम्भमात्रैः सर्वतश्चितम्। देवगन्धर्वादयश्च तत्र निवसन्ति।
Verse 12
सुमुलस्याचलेन्द्रस्य वसुधारस्य चान्तरे त्रिंशद्योजनविस्तीर्णे पञ्चाशद्योजनायते।
Verse 13
बिल्वस्थली नाम। तत्र फलानि विद्रुमसंकाशानि; तैश्च पतद्भिः स्थलमृत्तिका क्लिन्ना। तां च स्थलीं सुगुह्यकादयः सेवन्ते बिल्वफलाशिनः। तथा च वसुधारारत्नधारयोरन्तरे त्रिंशद्योजनविस्तीर्णं शतयोजनमायतं सुगन्धिकिंशुकवनं सदाकुसुमं यस्य गन्धेन वास्यते योजनशतम्। तत्र सिद्धाध्युषितं जलोपेतं च।
Verse 14
तत्र चादित्यस्य देवस्य महदायतनम्। समासे मासे च भगवानवतारति सूर्यः प्रजापतिः। कालजनकं देवादयो नमस्यन्ति। तथा च पञ्चकूटस्य कैलासस्य चान्तरे सहस्रयोजनायामं विस्तीर्णं शतयोजनं हंसपाण्डुरं क्षुद्रसत्त्वैरनाधृष्यं स्वर्गसोपानमिव भूमण्डलम्।
Verse 15
atha paścimadigbhāge vyavasthitā giridroṇyaḥ kīrtyante | supārśvaśikhīśailayormadhye samantād yojanaśatamekaṃ bhaumaśilātalaṃ nityataptaṃ duḥsparśam | tasya madhye triṃśadyojanavistīrṇaṃ maṇḍalaṃ vahnisthānam | sa ca sarvakālamanindhano bhagavān lokakṣayakārī saṃvartako jvalate | antare ca śailavarayoḥ kumudāñjanayoḥ śatayojanavistīrṇāmātuluṅgasthalī sarvasattvānāmagamyā | pītavarṇaiḥ phalairāvṛtā satī sā sthalī śobhate | tatra ca puṇyo hradaḥ siddhairupetaḥ | bṛhaspatestadvanam || tathā ca śailayoḥ piñjaragaurayorantareṇa sarodroṇī hyanekśatayojanāyatā mahadbhisca ṣaṭpadodghuṣṭaiḥ kumudairupaśobhitā |
Verse 16
tatra ca bhagavato viṣṇoḥ parameśvarasyāyatanam | tathā ca śuklapāṇḍurayorapi mahāgiryorantare triṃśadyojanavistīrṇo navatyāyata ekaḥ śiloddeśo vṛkṣavivarjitaḥ | tatra niṣpaṅkā dīrghikā savṛkṣā ca sthalapadminī anekajātīyaiśca padmaiḥ śobhitā | tasyāśca madhye pañcayojanapramāṇo mahānyagrodhavṛkṣaḥ | tasmiṃścandraśekharomāpatirnīlavāsāśca devo nivasati yakṣādibhirīḍyamānaḥ | sahasraśikharasya gireḥ kumudasya cāntare pañcāśadyojanāyāmaṃ viṃśadyojanavistṛtam ikṣukṣepocchaśikharamanekapakṣisevitam | anekavṛkṣaphalairmadhurastravairupaśobhitam | tatra cendrasya mahānāśramo divyābhiprāyanirmitaḥ | tathā ca śaṅkhakūṭaṛṣabhayormadhye puruṣasthalī ramyā anekaguṇānekayojanāyatā bilvapramāṇaiḥ kaṅkolakaiḥ sugandhibhirupetā | tatra puruṣakarasonmattā nāgādyāḥ prativasanti |
Verse 17
tathā kapiñjalanāgaśailayorantare dviśatayojanamāyāmavistīrṇā śatayojanasthalī nānāvana-vibhūṣitā drākṣākharjūrakhaṇḍairupetā anekavṛkṣavallībhiranekaiśca sarobhirupetā sā sthalī | tathā ca puṣkaramahāmeghayorantare ṣaṣṭiyojanavistīrṇā śatāyāmā pāṇitalaprakhyā mahatī sthalī vṛkṣavīrudhavivarjitā | tasyāśca pārśve catvāri mahāvanāni sarāṃsi cānekayojanānām | daśa pañca sapta tathāṣṭau triṃśad viṃśati yojanānāṃ sthalyo droṇyaśca | tatra kāścinmahāghorāḥ parvatakṣayāḥ |
Frequently Asked Questions
The text’s instruction is conveyed through cosmographic description: Earth (Pṛthivī) is presented as an ordered system of protected landscapes—forests, waters, and mountain-valleys—whose sacralization (āyatanas, āśramas, divine/ṛṣi habitation) implicitly regulates human approach, access, and restraint. The chapter frames environmental abundance and danger-zones alike as parts of a balanced terrestrial design.
A calendrical marker appears in connection with the Āditya shrine: the Sun (Sūrya/Āditya Prajāpati) is said to ‘descend’ in specific months—samāsa and māsa—indicating ritual or observance timing tied to monthly cycles rather than explicit tithi lists in this excerpt.
Balance is articulated through spatial partitioning (digvyavasthā) and ecological diversification: sweet-water rivers, fertile fruit forests, fragrant groves, lotus lakes, and restricted/inaccessible zones (agamyā sthalīs; vṛkṣa-vivarjita heated stone; perpetual fire region) together form a managed Earthscape. The narrative implies stewardship by marking certain regions as sanctified, inhabited by siddhas/devas, or hazardous—thereby limiting exploitation.
The excerpt references Kardama Prajāpati (as an āśrama-holder), Puloman (as Vidyādhara-rāja with a large retinue), and divine figures whose residences structure the landscape—Viṣṇu (parama-īśvara), Śiva as Umāpati/Candraśekhara, Bṛhaspati (associated with a forest), Indra (with an āśrama), and Āditya/Sūrya (with an āyatana).