Adhyaya 58: The Procedure for the Saubhāgyakaraṇa Vow (Rite for Auspicious Fortune)
Saubhāgyakaraṇa-vrata-vidhiḥ
Ritual-Manual (Vrata and Dāna Prescriptions)
अस्मिन्नध्याये स्त्रीपुरुषयोः सौभाग्यजनकं सौभाग्यकरण-व्रतं उपदिश्यते। फाल्गुनशुक्लतृतीयायां नक्तव्रतेन शौचसत्यादि-नियमैः प्रवृत्तिः, हरिं श्रीसहितं वा रुद्रं उमागौरीसहितं वा समाराधयेत्; शास्त्रदृष्ट्या तयोः अविभागः प्रतिपाद्यते। अङ्गन्याससदृशं नामक्रमं, गन्धपुष्पार्चनं, मधुघृततिलैः होमः च निर्दिश्यते। मासानुसारं आहारनियमाः, अन्ते माघशुक्लतृतीयायां सुवर्णप्रतिमादानं तथा पात्रषट्कं योग्यब्राह्मणाय दत्त्वा बहुजन्मसौभाग्यसमृद्धिफलप्राप्तिः कथ्यते।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 58
Verse 1
अगस्त्य उवाच । अतः परं महाराज सौभाग्यकरणं व्रतम् । शृणु येनाशु सौभाग्यं स्त्रीपुंसामुपजायते ॥ ५८.१ ॥
अगस्त्य उवाच—अतः परं महाराज सौभाग्यकरणं व्रतं शृणु; येन स्त्रीपुंसयोः शीघ्रं सौभाग्यं समुपजायते।
Verse 2
फाल्गुनस्य तु मासस्य तृतीया शुक्लपक्षतः । उपासितव्या नक्तेन शुचिना सत्यवादिना ॥ ५८.२ ॥
फाल्गुनमासे शुक्लपक्षस्य तृतीया नक्तेन उपासितव्या; शुचिना सत्यवादिना च।
Verse 3
सश्रीकं च हरिं पूज्य रुद्रं वा चोमया सह । या श्रीः सा गिरिजा प्रोक्ता यो हरिः स त्रिलोचनः ॥ ५८.३ ॥
श्रीसहितं हरिं पूजयित्वा, अथवा उमासहितं रुद्रं पूजयित्वा—यां श्रीमिति कथ्यते सा गिरिजा, यश्च हरिरिति कथ्यते स त्रिलोचनः (शिवः) इति बोध्यम्।
Verse 4
एवं सर्वेषु शास्त्रेषु पुराणेषु च पठ्यते । एतस्मादन्यथा यस्तु ब्रूते शास्त्रं पृथक्तया ॥ ५८.४ ॥
एवं सर्वेषु शास्त्रेषु पुराणेषु च पठ्यते। एतस्माद् अन्यथा यस्तु शास्त्रं पृथक्तया ब्रूते, स विपरीतव्याख्याता भवति।
Verse 5
रुद्रो जनानां मर्त्यानां काव्यं शास्त्रं न तद्भवेत् । विष्णुं रुद्रकृतं ब्रूयात् श्रीर्गौरी न तु पार्थिव । तन्नास्तिकानां मर्त्यानां काव्यं ज्ञेयं विचक्षणैः ॥ ५८.५ ॥
रुद्रकृतं काव्यं जनानां मर्त्यानां शास्त्रं न भवेत्। यो विष्णुं रुद्रकृतं ब्रूयात्, श्रीं गौरीमिति च (न तु पार्थिवि), तद् नास्तिकमर्त्यानां काव्यं ज्ञेयं विचक्षणैः।
Verse 6
एवं ज्ञात्वा सलक्ष्मीकं हरिं सम्पूज्य भक्तितः । मन्त्रेणानेन राजेन्द्र ततस्तं परमेश्वरम् ॥ ५८.६ ॥
एवं ज्ञात्वा सलक्ष्मीकं हरिं भक्तितः सम्पूज्य, राजेन्द्र, ततः अनेन मन्त्रेण तं परमेश्वरं पूजयेत्।
Verse 7
गम्भीरायेति पादौ तु सुभगायेति वै कटिम् । उदरं देवदेवेति त्रिनेत्रायेति वै मुखम् । वाचस्पतये च शिरो रुद्रायेति च सर्वतः ॥ ५८.७ ॥
‘गम्भीराय’ इति पादौ, ‘सुभगाय’ इति कटिं, ‘देवदेवाय’ इति उदरं, ‘त्रिनेत्राय’ इति मुखम्, ‘वाचस्पतये’ इति शिरः, ‘रुद्राय’ इति सर्वतः (परितः) विन्यसेत्।
Verse 8
एवमभ्यर्च्य मेधावी विष्णुं लक्ष्म्या समन्वितम् । हरं वा गौरीसंयुक्तं गन्धपुष्पादिभिः क्रमात् ॥ ५८.८ ॥
एवं मेधावी क्रमात् गन्धपुष्पादिभिः लक्ष्म्यासमन्वितं विष्णुं वा, गौरीसंयुक्तं हरं वा सम्यगभ्यर्चयेत्।
Verse 9
ततस्तस्याग्रतो होमं कारयेन्मधुसर्पिषा । तिलैः सह महाराज सौभाग्यपतयेति च ॥ ५८.९ ॥
ततः तस्याग्रतो महाराज मधुसर्पिषा तिलैः सह होमं कारयेत्, ‘सौभाग्यपतये’ इति च मन्त्रेण।
Verse 10
ततस्त्वक्षारविरसं निस्नेहं धरणीतले । गोधूमान्नं तु भुञ्जीत कृष्णेप्येवं विधिः स्मृतः ॥ आषाढादिद्वितीयां तु पारणं तत्र भोजनम् ॥ ५८.१० ॥
ततः धरणीतलेऽक्षारविरसं निस्नेहं गोधूमान्नं भुञ्जीत; कृष्णपक्षेऽप्येष विधिः स्मृतः। आषाढादिद्वितीयायां तत्र भोजनं पारणं भवेत्।
Verse 11
यवअन्नं तु ततः पश्चात् कार्त्तिकादिषु पार्थिव । श्यामाकं तत्र भुञ्जीत त्रीन् मासान् नियतः शुचिः ॥ ५८.११ ॥
ततः पश्चात् पार्थिव कार्त्तिकादिषु यवअन्नं त्यक्त्वा तत्र श्यामाकं भुञ्जीत; नियतः शुचिः त्रीन् मासान् वसेत्।
Verse 12
ततो माघसिते पक्षे तृतीयायां नराधिप । सौवर्णां कारयेद् गौरीं रुद्रं चैक्त्र बुद्धिमान् ॥ ५८.१२ ॥
ततो नराधिप माघसिते पक्षे तृतीयायां बुद्धिमान् सौवर्णीं गौरीं रुद्रं चैकत्र स्थापयित्वा कारयेत्।
Verse 13
सलक्ष्मीकं हरिं चापि यथाशक्त्या प्रसन्नधीः । ततस्तं ब्राह्मणे दद्यात पात्रभूते विचक्षणे ॥ ५८.१३ ॥
प्रसन्नधिया यथाशक्ति सलक्ष्मीकं हरिं च समर्पयेत्। ततः पात्रभूते विचक्षणे ब्राह्मणे तं दद्यात्॥
Verse 14
अन्नेन हीने वेदानां पारगे साधुवर्तिनि । सदाचार इति वा दद्यादल्पवित्ते विशेषतः ॥ ५८.१४ ॥
अन्नाभावेऽपि वेदपारगे साधुवर्तिनि सति, अल्पवित्ते विशेषतः ‘सदाचार’ इति नाम्ना दानं दद्यात्॥
Verse 15
षड्भिः पात्रैरुपेतं तु ब्राह्मणाय निवेदयेत् । एकं मधुमयं पात्रं द्वितीयं घृतपूरितम् ॥ ५८.१५ ॥
षड्भिः पात्रैरुपेतं दानं ब्राह्मणाय निवेदयेत्। एकं मधुमयं पात्रं, द्वितीयं घृतपूरितम्॥
Verse 16
तृतीयं तिलतैलस्य चतुर्थं गुडसंयुतम् । पञ्चमं लवणैः पूर्णं षष्ठं गोक्षीरसंयुतम् ॥ ५८.१६ ॥
तृतीयं तिलतैलयुक्तं, चतुर्थं गुडसंयुतम्। पञ्चमं लवणैः पूर्णं, षष्ठं गोक्षीरसंयुतम्॥
Verse 17
एतानि दत्त्वा पात्राणि सप्तजन्मान्तरं भवेत् । सुभगो दर्शनीयश्च नारी वा पुरुषोऽपि वा ॥ ५८.१७ ॥
एतानि पात्राणि दत्त्वा सप्तजन्मान्तरं सुभगो दर्शनीयश्च भवेत्, नारी वा पुरुषोऽपि वा॥
Frequently Asked Questions
The text instructs disciplined observance (vrata) grounded in purity and truthfulness, and it advances a hermeneutic claim that worship of Hari with Śrī and Rudra with Umā/Gaurī should not be treated as mutually exclusive; it labels separationist readings as non-authoritative within its stated “śāstric” framework.
The observance begins on Phālguna śukla tṛtīyā with nakta practice. A later completion/ritual gift is specified on Māgha śukla tṛtīyā. Intermediate month markers include Āṣāḍha (for pāraṇa/breaking the regimen), and dietary notes extending through Kārttika and subsequent months.
Although Pṛthivī is not directly invoked in the verses provided, the chapter encodes a model of regulated consumption—grain choices and restrictions sequenced by months—alongside calendrical alignment. In an ecological-ethical reading, such restraint can be mapped as a Purāṇic strategy for stabilizing human behavior within seasonal cycles, indirectly supporting terrestrial balance.
The speaking authority is Agastya (agastya uvāca), addressing a royal recipient (mahārāja/narādhipa/rājendra). Deities referenced include Hari/Viṣṇu with Śrī (Lakṣmī) and Rudra/Śiva with Umā/Gaurī/Girijā, framed as an interpretive unity. A qualified brāhmaṇa recipient is described in terms of Vedic learning and conduct rather than a named lineage.