Adhyaya 51: Recollection of the Dharaṇī-vrata and the Agastya–Bhadrāśva Dialogue on Liberation
Dharaṇīvrata-smṛtiḥ, Agastya-bhadrāśva-saṃvādaḥ
Ethical-Discourse (mokṣa-dharma framed through allegorical cosmology)
दुर्वाससः परमं धरणीव्रतमिति वचनानन्तरं वराहः पुनरुपदिशति। स सत्यतपसः पुष्पभद्रानद्याः समीपे हिमवति, चित्राशिलाशिलायां, भद्रवटवटवृक्षस्य चान्तिके गमनं वर्णयति। ततः पृथिवी बहुकल्पेषु प्राचीनं व्रतमाचरितवत्यपि विस्मृतवतीति वदति; वराहानुग्रहेण सा जातिस्मरतां प्राप्य स्मृतिं लभते, अगस्त्यस्य भद्राश्वराजसमीपं प्रत्यागमनं पृच्छति। वराहः कथयति—भद्राश्वोऽगस्त्यं पूजयित्वा कर्मबन्धच्छेदं संसारोच्छेदं च, देहवत्-अदेहावस्थयोः शोकपरिहारं च पप्रच्छ। अगस्त्यः दृष्टान्तकथां आरभते—गोपपालराजा समुद्रं गत्वा सर्पपूर्णं वनं प्रविश्य त्रिवर्णैः नानाभूतैश्च परिवृतो भवति; एषा गुणतत्त्वदेहसंघातबन्धनस्य संकेतकथा, मोक्षोपदेशस्य प्रस्तावना।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 51
Verse 1
श्रीवराह उवाच । श्रुत्वा दुर्वाससो वाक्यं धरणीव्रतमुत्तमम् । ययौ सत्यतपाः सद्यो हिमवत्पार्श्वमुत्तमम् ॥ ५१.१ ॥
श्रीवराह उवाच। दुर्वाससो वाक्यं श्रुत्वा धरणीव्रतमुत्तमम्, सत्यतपाः सद्य एव हिमवत्पार्श्वं परमोत्कृष्टं ययौ॥
Verse 2
पुष्पभद्रा नदी यत्र शिला चित्रशिला तथा । वटो भद्रवटो यत्र तत्र तस्याश्रमो बभौ । तत्रोपरि महत्तस्य चरितं सम्भविष्यति ॥ ५१.२ ॥
यत्र पुष्पभद्रा नदी, तथा शिला चित्रशिला च; यत्र भद्रवटो नाम वटः, तत्र तस्याश्रमोऽभवत्। तत्रोपरि तस्य महच्चरितं सम्भविष्यति॥
Verse 3
धरण्युवाच । बहुकल्पसहस्राणि व्रतस्यास्य सनातन । मया कृतस्य तपस्तन्मया विस्मृतं प्रभो ॥ ५१.३ ॥
धरण्युवाच। बहुकल्पसहस्राणि, हे सनातन प्रभो, अस्य व्रतस्य सम्बन्धि मया कृतं तपः मया विस्मृतं जातम्॥
Verse 4
इदानीं त्वत्प्रसादेन स्मरणं प्राक्तनं मम । जातं जातिस्मरा चास्मि विषोका परमेश्वर ॥ ५१.४ ॥
इदानीं तव प्रसादेन मम प्राक्तनं स्मरणं जातम्। अहं जातिस्मरा चास्मि, हे परमेश्वर, विषोका च॥
Verse 5
यदि नाम परं देव कौतुकं हृदि वर्तते । अगस्त्यः पुनरागत्य भद्राश्वस्य निवेशनम् । यच्चकार स राजा च तन्ममाचक्ष्व भूधर ॥ ५१.५ ॥
यदि नाम परं देव कौतुकं हृदि वर्तते, तर्हि भूधर, अगस्त्यः पुनरागत्य भद्राश्वस्य निवेशनं प्रति यत्कृतवान्, तथा स राजा च यत्कृतवान्, तन्ममाचक्ष्व।
Verse 6
श्रीवराह उवाच । प्रत्यागतं ऋषिं दृष्ट्वा भद्राश्वः श्वेतवाहनः । वरासनगतं दृष्ट्वा कृत्वा पूजां विशेषतः । अपृच्छन् मोक्षधर्माख्यं प्रश्नं सकलधारिणि ॥ ५१.६ ॥
श्रीवराह उवाच—प्रत्यागतं ऋषिं दृष्ट्वा श्वेतवाहनः भद्राश्वः, वरासनगतं तं विलोक्य, विशेषतः पूजां कृत्वा, सकलधारिणि, मोक्षधर्माख्यं प्रश्नमपृच्छत्।
Verse 7
भद्राश्व उवाच । भगवन् कर्मणा केन छिद्यते भवसंसृतिः । किं वा कृत्वा न शोचन्ति मूर्तामूर्तोपपत्तिषु ॥ ५१.७ ॥
भद्राश्व उवाच—भगवन्, कर्मणा केन भवसंसृतिः छिद्यते? किं वा कृत्वा जनाः मूर्तामूर्तोपपत्तिषु न शोचन्ति?
Verse 8
अगस्त्य उवाच । शृणु राजन् कथां दिव्यां दूरासन्नव्यवस्थिताम् । दृश्यादृश्यविभागोत्थां समाहितमना नृप ॥ ५१.८ ॥
अगस्त्य उवाच—शृणु राजन्, कथां दिव्यां दूरासन्नव्यवस्थिताम्; दृश्यादृश्यविभागोत्थां, समाहितमना नृप।
Verse 9
नाहो न रात्रिर्न दिशोऽदिशश्च न द्यौर्न देवा न दिनं न सूर्यः । तस्मिन् काले पशुपालेति राजा स पालयामास पशूननेकान् ॥ ५१.९ ॥
नाहो न रात्रिर्न दिशोऽदिशश्च, न द्यौर्न देवा न दिनं न सूर्यः। तस्मिन् काले पशुपालेति राजा, स पालयामास पशूननेकान्।
Verse 10
तान् पालयन् स कदाचिद् दिदृक्षुः पूर्वं समुद्रं च जगाम तूर्णम् । अनन्तपारस्य महोदधेस्तु तीरे वनं तत्र वसन्ति सर्पाः ॥ ५१.१० ॥
तान् पालयन् स कदाचिद् पूर्वसमुद्रं दिदृक्षुः तूर्णं जगाम। अनन्तपारस्य महोदधेस्तीरे तत्र वनं, यत्र सर्पा वसन्ति॥
Verse 11
अष्टौ द्रुमाः कामवहा नदी च तुर्यक् चोर्ध्वं बभ्रमुस्तत्र चान्ये । पञ्च प्रधानाः पुरुषास्तथैकां स्त्रियं बिभ्रते तेजसा दीप्यमानाम् ॥ ५१.११ ॥
अष्टौ द्रुमाः कामवहा नदी च, तुर्यक् चोर्ध्वं च चरन्तोऽन्ये तत्र बभ्रमुः। पञ्च प्रधानाः पुरुषास्तथैकां स्त्रियं तेजसा दीप्यमानां बिभ्रति॥
Verse 12
सा अपि स्त्री स्वे वक्षसि धारयन्ती सहस्रसूर्यप्रतिमं विशालम् । तस्याधरस्त्रिर्विकारस्त्रिवर्ण-स्तं राजानं पश्य परिभ्रमन्तम् ॥ ५१.१२ ॥
सा अपि स्त्री स्ववक्षसि सहस्रसूर्यप्रतिमं विशालं धारयन्ती। तं राजानं पश्य—अधरस्त्रिर्विकारस्त्रिवर्णश्च—परिभ्रमन्तम्॥
Verse 13
तूष्णीम्भूता मृतकल्पा इवासन् नृपोऽप्यसौ तद्वनं संविवेश । तस्मिन् प्रविष्टे सर्व एते विविशु-र्भयादैक्यं गतवन्तः क्षणेन ॥ ५१.१३ ॥
तूष्णीम्भूताः मृतकल्पा इवासन्; नृपोऽपि तद्वनं संविवेश। तस्मिन् प्रविष्टे सर्व एतेऽपि विविशुर्भयादैक्यं गतवन्तः क्षणेन॥
Verse 14
तैः सर्पैः स नृपो दुर्विनीतैः संवेष्टितो दस्युभिश्चिन्तयानः । कथं चैतेन भविष्यन्ति येन कथं चैते संसृताः सम्भवेयुः ॥ ५१.१४ ॥
तैर्दुर्विनीतैः सर्पैर्दस्युभिश्च स नृपो वेष्टितश्चिन्तयानः। ‘कथं चैतेन भविष्यन्ति येन, कथं चैते संसृताः सम्भवेयुः’ इति॥
Verse 15
एवं राज्ञश्चिन्तयतस्त्रिवर्णः पुरुषः परः । श्वेतं रक्तं तथा कृष्णं त्रिवर्णं धारयन्नरः ॥ ५१.१५ ॥
एवं राज्ञः चिन्तयतः परः त्रिवर्णः पुरुषः प्रादुरभवत्—श्वेतं रक्तं तथा कृष्णं त्रिवर्णं धारयन् नरः।
Verse 16
सा संज्ञां कृतवान् मह्यमपरोऽथ क्व यास्यसि । एवं तस्य ब्रुवाणस्य महन्नाम व्यजायत ॥ ५१.१६ ॥
सा मम संज्ञां कृतवती; अपरः पुनः क्व यास्यति? इति तस्य ब्रुवाणस्य महन्नाम व्यजायत।
Verse 17
तेनापि राजा संवृतः स बुध्यस्वेति चाब्रवीत् । एवमुक्ते ततः स्त्री तु तं राजानं रुरोध ह ॥ ५१.१७ ॥
तेनापि राजा संवृतः; स ‘बुध्यस्व’ इति चाब्रवीत्। एवमुक्ते ततः स्त्री तु तं राजानं रुरोध ह।
Verse 18
मायाततं तं मा भैष्ट ततोऽन्यः पुरुषो नृपम् । संवेष्ट्य स्थितवान् वीरस्ततः सर्वेश्वरेश्वरः ॥ ५१.१८ ॥
मायाततं तं मा भैष्ट; ततोऽन्यः पुरुषो वीरः सर्वेश्वरेश्वरः नृपं संवेष्ट्य स्थितवान्।
Verse 19
ततोऽन्ये पञ्च पुरुषा आगत्य नृपसत्तमम् । संविष्ट्य संस्थिताः सर्वे ततो राजा विरोधितः ॥ ५१.१९ ॥
ततोऽन्ये पञ्च पुरुषा आगत्य नृपसत्तमं संविष्ट्य संस्थिताः सर्वे; ततो राजा विरोधितः।
Verse 20
रुद्धे राजनि ते सर्वे एकीभूतास्तु दस्यवः । मथितुं शस्त्रमादाय लीना अन्योन्यं ततो भयात् ॥ ५१.२० ॥
रुद्धे राजनि ते सर्वे दस्यवः समवायिनः । शस्त्राण्यादाय मथितुं भयादन्योन्यलीनताम् ॥
Verse 21
तैर्लीनैर्नृपतेर्वेश्म बभौ परमशोभनम् । अन्येषामपि पापानां कोटिः साग्राभवन्नृप ॥ ५१.२१ ॥
तैर्लीनैर्नृपतेर्वेश्म परमं शोभनं बभौ । अन्येषामपि पापानां कोटिः साग्रा व्यनश्यत ॥
Verse 22
गृहे भूसलिलं वह्निः सुखशीतश्च मारुतः । सावकाशानि शुभ्राणि पञ्चैकॊनगुणानि च ॥ ५१.२२ ॥
गृहे भूसलिलं वह्निः सुखशीतोऽनिलोऽपि च । शुभ्राणि चावकाशानि पञ्चैकॊनगुणानि च ॥
Verse 23
एकैव तेषां सुचिरं संवेष्ट्यासज्यसंस्थिता । एवं स पशुपालोऽसौ कृतवानञ्जसा नृप ॥ ५१.२३ ॥
एकैव सा तेषु सुचिरं संवेष्ट्यासज्य संस्थिता । एवं स पशुपालोऽसौ कृतवानञ्जसा नृप ॥
Verse 24
तस्य तल्लाघवं दृष्ट्वा रूपं च नृपतेर्मृधे । त्रिवर्णः पुरुषो राजन्नब्रवीद्राजसत्तमम् ॥ ५१.२४ ॥
तस्य तल्लाघवं दृष्ट्वा रूपं च नृपतेर्मृधे । त्रिवर्णः पुरुषो राजन्नब्रवीद्राजसत्तमम् ॥
Verse 25
त्वत्पुत्रोऽस्मि महाराज ब्रूहि किं करवाणि ते । अस्माभिर्बन्धुमिच्छद्भिर्भवन्तं निश्चयः कृतः ॥ ५१.२५ ॥
अहं तव पुत्रोऽस्मि महाराज; ब्रूहि, किं ते करवाणि? वयं बन्धुमिच्छन्तः भवन्तमेव वरणीयमिति निश्चयं कृतवन्तः॥
Verse 26
यदि नाम कृताः सर्वे वयं देव पराजिताः । एवमेव शरीरेषु लीनास्तिष्ठाम पार्थिव ॥ ५१.२६ ॥
यदि नाम वयं सर्वे देव पराजिताः कृताः, तथापि; एवमेव, हे पार्थिव, शरीरेषु लीनाः स्थितिं करिष्यामः॥
Verse 27
मर्य्येके तव पुत्रत्वं गते सर्वेषु सम्भवः । एवमुक्तस्ततो राजा तं नरं पुनरब्रवीत् ॥ ५१.२७ ॥
केचिदेव तव पुत्रत्वं प्राप्ताः; गते सर्वेषु तस्मिन् पुनः सम्भवोऽस्ति। एवमुक्तस्ततो राजा तं नरं पुनरब्रवीत्॥
Verse 28
पुत्रो भवति मे कर्त्ता अन्येषामपि सत्तम । युष्मत्सुखैर्नरैर्भावैर्नाहं लिप्ये कदाचन ॥ ५१.२८ ॥
मे पुत्रः कर्ता भवति, अन्येषामपि सत्तम; युष्मत्सुखैर्नरभावैश्च नाहं कदाचन लिप्ये॥
Verse 29
एवमुक्त्वा स नृपतिस्तमात्मजमथाकरॊत् । तैर्विमुक्तः स्वयं तेषां मध्ये स विरराम ह ॥ ५१.२९ ॥
एवमुक्त्वा स नृपतिस्तमात्मजमथाकारोत्; तैर्विमुक्तः स्वयं तेषां मध्ये स विरराम ह॥
Frequently Asked Questions
The chapter frames liberation inquiry (mokṣa-dharma) through Bhadrāśva’s questions to Agastya about how karmic action is severed and grief is avoided across states of embodiment. Agastya’s opening allegory—figures enveloping the king—functions as a model for how the person becomes bound by interrelated forces (often read as guṇas/elements and psychosomatic constituents), implying that discernment and disciplined conduct are prerequisites for release.
No explicit tithi, lunar phase, month, or seasonal timing is stated in the provided verses. Chronology is expressed instead through expansive temporal language (bahu-kalpa-sahasrāṇi) indicating repeated cycles across kalpas.
Environmental emphasis appears through the Dharaṇī-vrata frame: Pṛthivī’s vow is positioned as an ‘uttama’ practice tied to Earth (Dharaṇī) and remembered as a long-duration stewardship ethic. The narrative’s detailed placement in river, mountain, banyan, and coastal-forest ecologies foregrounds landscapes as moral-pedagogical settings, supporting a reading of terrestrial care as integral to dharma and memory of cosmic order.
The chapter references the sage Durvāsas (as prior speaker), Satyatapās (as an ascetic moving to Himavat), the sage Agastya (as instructor), and King Bhadrāśva Śvetavāhana (as royal interlocutor). No extended genealogy is supplied in the excerpt, but the king–sage instructional setting reflects a standard Purāṇic courtly pedagogy.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.