Varaha PuranaAdhyaya 2917 Shlokas

Adhyaya 29: The Birth and Marriages of the Direction-Goddesses and the Daśamī Observance

Diśā-kanyā-janma vivāhaś ca (Daśamī-vrata-prasaṅgaḥ)

Ritual-Manual (tithi-vrata) with Cosmogonic Etiology

अस्मिन्नध्याये महातपा नृपं प्रति ब्रह्मणः सृष्ट्यादौ लोकानां निवासव्यवस्थां कथयति। ब्रह्मणः कर्णाभ्यां दश दीप्तिमत्यः दिशाकन्याः प्रादुर्भवन्ति—चतस्रः प्रधानदिशः, ऊर्ध्वा-अधरा च, अपराश्च चतस्रः। ताः निवासं वरान् च याचन्ते। ब्रह्मा तासां ब्रह्माण्डे निवासं नियच्छति, लोकपालान् सृजति, विवाहान् च व्यवस्थितान् करोति—इन्द्राग्नियम-निरृतिवरुण-वायुधनद(कुबेर)-ईशानान् प्रति दिशाकन्याः विभज्य दत्ताः; ऊर्ध्वा स्वयम्भुवे, अधरा शेषाय नियोजिता। ततः तासां प्रियातिथिरिति दशमीं प्रतिष्ठाप्य दध्यन्नभक्षणं शुद्ध्यर्थं विधत्ते; श्रवणात् पापक्शयः, मृत्योः परं ब्रह्मलोके प्रतिष्ठा च फलमिति।

Primary Speakers

VarāhaPṛthivīMahātapāBrahmā

Key Concepts

diśā (spatial directions) as personified kanyāslokapāla system (cosmic governance of space)brahmāṇḍa as cosmographic containervivāha as cosmological ordering mechanismDaśamī-tithi observancedadhyanna (curd-rice) as ritual foodpāpa-kṣaya (ethical purification) via vrata and śravaṇapratiṣṭhā in Brahmaloka (soteriological reward)

Shlokas in Adhyaya 29

Verse 1

महातपा उवाच । शृणु राजन्नवहितः प्रजापाल कथामिमाम् । यदा दिशः समुत्पन्नाः श्रोत्रेभ्यः पृथिवीपते ॥ २९.१ ॥

महातपा उवाच—शृणु राजन् अवहितः, प्रजापाल, कथामिमाम्; यदा दिशः श्रोत्रेभ्यः समुत्पन्नाः, पृथिवीपते।

Verse 2

ब्रह्मणः सृजतः सृष्टिमादिसर्गे समुत्थिते । चिन्ताभून्महती को मे प्रजाः सृष्टा धरिष्यति ॥ २९.२ ॥

ब्रह्मणः सृष्टिं सृजतः, आदिसर्गे समुत्थिते, महती चिन्ता अभवत्—‘का नु मे सृष्टाः प्रजाः धरिष्यति?’

Verse 3

एवं चिन्तयतस्तस्य अवकाशं प्रजास्विह । प्रादुर्बभूवुः श्रोत्रेभ्यः दश कन्या महाप्रभाः ॥ २९.३ ॥

एवं चिन्तयतः तस्य, इह प्रजासु अवकाशं अन्विष्य, श्रोत्रेभ्यः सहसा प्रादुर्बभूवुः दश कन्याः महाप्रभाः।

Verse 4

पूर्वा च दक्षिणा चैव प्रतीची चोत्तरा तथा । ऊर्ध्वाधरा च षण्मुख्याः कन्या ह्यासंस्तदा नृप ॥ २९.४ ॥

पूर्वा च दक्षिणा चैव प्रतीची चोत्तरा तथा। ऊर्ध्वा अधरा च—एताः षण्मुख्याः कन्याः आसन् तदा, नृप।

Verse 5

अन्याश्चतस्त्रस्तेषां तु कन्याः परमशोभनाः । रूपस्विन्यो महाभागा गाम्भीर्येण समन्विताः ॥ २९.५ ॥

तासां मध्येऽन्याश्चतस्रः कन्याः परमशोभनाः। रूपस्विन्यो महाभागा गाम्भीर्येण समन्विताः॥

Verse 6

ता ऊचुः प्रणयाद्देवं प्रजापतिमकल्मषम् । अवकाशं तु नो देहि देवदेव प्रजापते ॥ २९.६ ॥

ताः प्रणयेनोचुः देवं प्रजापतिमकल्मषम्। अवकाशं नो देहि देवदेव प्रजापते॥

Verse 7

यत्र तिष्ठामहे सर्वा भर्तृभिः सहिताः सुखम् । पतयश्च महाभागा देहि नोऽव्यक्तसम्भव ॥ २९.७ ॥

यत्र तिष्ठामहे सर्वा भर्तृभिः सहिताः सुखम्। पतयश्च महाभागा देहि नोऽव्यक्तसम्भव॥

Verse 8

ब्रह्मोवाच । ब्रह्माण्डमेतत् सुश्रॊण्यः शतकोटिप्रविस्तरम् । तस्यान्ते स्वेच्छया भद्रा उष्यतां मा विलम्बत ॥ २९.८ ॥

ब्रह्मोवाच। ब्रह्माण्डमेतत् सुश्रोण्यः शतकोटिप्रविस्तरम्। तस्यान्ते स्वेच्छया भद्रा उष्यतां मा विलम्बत॥

Verse 9

भर्तॄंश्च वः प्रयच्छामि सृष्ट्वा रूपस्विनोऽनघाः । यथेष्टं गम्यतां देशो यस्या यो रोचतेऽधुना ॥ २९.९ ॥

भर्तॄंश्च वः प्रयच्छामि सृष्ट्वा रूपस्विनोऽनघाः। यथेष्टं गम्यतां देशो यस्या यो रोचतेऽधुना॥

Verse 10

एवमुक्ताश्च ताः सर्वा यथेष्टं प्रययुस्तदा । ब्रह्मापि ससृजे तूर्णं लोकपालान् महाबलान् ॥ २९.१० ॥

एवमुक्ताः सर्वास्ताः तदा यथेष्टं प्रययुः। ब्रह्मापि तूर्णं महाबलान् लोकपालान् ससृजे॥

Verse 11

सृष्ट्वा तु लोकपालांस्तु ताः कन्याः पुनराह्वयत् । विवाहं कारयामास ब्रह्मा लोकपितामहः ॥ २९.११ ॥

लोकपालान् सृष्ट्वा तु ताः कन्याः पुनराह्वयत्। ब्रह्मा लोकपितामहः विवाहान् कारयामास॥

Verse 12

एकामिन्द्राय स प्रादादग्नयेऽन्यां यमाय च । निरृताय च देवाय वरुणाय महात्मने ॥ २९.१२ ॥

एकां इन्द्राय स प्रादात् अन्याम् अग्नये यमाय च। निरृतये देवाय च महात्मने वरुणाय च॥

Verse 13

वायवे धनदेशाय ईशानाय च सुव्रत । ऊर्ध्वां स्वयमधिष्ठाय शेषायाधो व्यवस्थिताम् ॥ २९.१३ ॥

वायवे धनदाय ईशानाय च—सुव्रत। ऊर्ध्वां स्वयम् अधिष्ठाय अधः शेषाय व्यवस्थिताम्॥

Verse 14

एवं दत्त्वा पुनर्ब्रह्मा तिथिं प्रादाद्दिशां पुनः । दशमीं भर्तृनाम्नास्तु दध्यन्नं भोजनं प्रभुः ॥ २९.१४ ॥

एवं दत्त्वा पुनर्ब्रह्मा दिशां तिथिं पुनः प्रादात्। दशमीं भर्तृनाम्नीं च दध्यन्नं भोजनं प्रभुः न्ययुङ्क्त॥

Verse 15

ततः प्रभृति ता देव्यः सेन्द्राद्याः परिकीर्तिताः । दशमी च तिथिस्तासामतीव दयिताभवत् ॥ २९.१५ ॥

ततः प्रभृति सेन्द्राद्याः ता देव्यः सम्यक् परिकीर्तिताः। तासां मध्ये दशमी तिथिरतीव प्रियाभवत्॥

Verse 16

तस्यां दध्याशनो यस्तु सुव्रती भवते नरः । तस्य पापक्शयं तास्तु कुर्वन्त्यहरहर्नृप ॥ २९.१६ ॥

तस्यां दध्याशनो यः स्यात् सुव्रती नरः। तस्य पापक्शयं ता कुर्वन्त्यहरहर्नृप॥

Verse 17

यश्चैतच्छृणुयाज्जन्म दिशां नियतमानसः । स प्रतिष्ठामवाप्नोति ब्रह्मलोके न संशयः ॥ २९.१७ ॥

यश्चैतच्छृणुयाज्जन्म दिशां नियतमानसः। स प्रतिष्ठामवाप्नोति ब्रह्मलोके न संशयः॥

Frequently Asked Questions

What is the primary ethical or philosophical instruction in this Adhyaya?

The text links cosmic order (directional governance through lokapālas and personified diśās) with human ethical practice: attentive listening (śravaṇa) and observance on Daśamī, including prescribed food (dadhyanna), are presented as means for pāpa-kṣaya and attaining stable posthumous standing (pratiṣṭhā) in Brahmaloka.

Which chronological or seasonal markers are identified for the practices in this chapter?

The chapter specifies the lunar day Daśamī (the tenth tithi) as especially dear to the diśā-devīs and recommends dadhyanna consumption on that tithi as part of a suvrata-oriented observance.

How does this chapter address the concept of environmental or terrestrial balance?

Rather than naming landscapes, the narrative models ‘balance’ as spatial regulation: the diśās are assigned places within the brahmāṇḍa and paired with lokapālas, implying that ordered directions and governance stabilize the world’s habitation capacity—an abstract Purāṇic analogue to maintaining terrestrial equilibrium.

What historical lineages or cultural figures are referenced?

No royal dynasties are enumerated. The narrative references cosmological administrators and deities—Brahmā, Indra, Agni, Yama, Nirṛti, Varuṇa, Vāyu, Dhanada (Kubera), Īśāna, Śeṣa, and Svayaṃ—as the principal figures structuring space and ritual authority.