Adhyaya 216: The Sacred Account of Gokarṇa, Śṛṅgeśvara, and Related Tīrthas
Gokarṇaśṛṅgeśvarādi-māhātmya
Ancient-Geography (Tīrtha-Māhātmya) and Ritual Topography
वराह–पृथिवीसंवादे ब्रह्मणा कथितं गोकरर्ण–शृङ्गेश्वरादि-तीर्थमाहात्म्यं निरूप्यते। त्र्यम्बकः मृगरूपेण पूर्वस्थानात् निर्गत्य यदा शृङ्गत्रयस्य स्थैर्यार्थं देवाः विधिपूर्वकं प्रतिष्ठां कुर्वन्ति, तदा वज्रपाणिरिन्द्रः शिखरं स्थापयति, विष्णुश्च अधः देवतीर्थं प्रतिष्ठापयति; तस्मात् गोकरर्णं शृङ्गेश्वरं च नाम्नी भवतः। अनन्तरं रावणस्य गोकरर्णेश्वरे तपः, त्रैलोक्यजयवरलाभः, पश्चात् इन्द्रजिता सह शृङ्गोन्मूलनप्रयत्नश्च वर्ण्यते। अन्ते दक्षिणगोकरर्णं स्वयम्प्रतिष्ठितं शिवस्थानमिति भेदः, क्षेत्रस्य व्युष्ट्युत्पत्तिः तथा सम्बद्धतीर्थसमुदायश्च संक्षेपेण कथ्यते, येन पवित्रभूगोलः पृथिव्याः सुव्यवस्थितस्थैर्येण सह सम्बध्यते।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 216
Verse 1
अथ गोकर्णशृङ्गेश्वरादिमाहात्म्यम् ॥ ब्रह्मोवाच ॥ तस्मात्स्थानादपक्रान्ते त्र्यम्बके मृगरूपिणि ॥ अन्योन्यं मन्त्रयित्वा तु मया सह सुरोत्तमाः ॥
अथ गोकर्णशृङ्गेश्वरादिमाहात्म्यं प्रवर्तते। ब्रह्मोवाच—तस्मात्स्थानादपक्रान्ते त्र्यम्बके मृगरूपिणि, मया सह सुरोत्तमा अन्योन्यं मन्त्रयित्वा॥
Verse 2
त्रिधाविभक्तं तच्छृङ्गं पृथक्पृथगवस्थितम् ॥ सम्यक्स्थापयितुं देवा विधिदृष्टेन कर्मणा ॥
तत् शृङ्गं त्रिधा विभक्तं पृथक् पृथग् अवस्थितम्। तद् यथाविधि सम्यक् स्थापयितुं देवा विधिदृष्टेन कर्मणा प्रवृत्ताः॥
Verse 3
स्थापितं देवि नीत्वा वै शृङ्गाग्रं वज्रपाणिना ॥ मया तत्रैव तन्मध्यं स्थापितं विधिवत्प्रभोः ॥
देवि, वज्रपाणिना वै शृङ्गाग्रं नीत्वा स्थापितम्। मया तत्रैव तन्मध्यं प्रभोः विधिवत् स्थापितम्॥
Verse 4
देवैर्देवर्षिभिश्चैव सिद्धैर्ब्रह्मर्षिभिस्तथा ॥ गोकर्ण इति विख्यातिः कृता वैशेषिकी वरा ॥
देवैः देवर्षिभिश्चैव सिद्धैः ब्रह्मर्षिभिस्तथा। ‘गोकर्ण’ इति विख्यातिः वैशेषिकी वरा कृता॥
Verse 5
विष्णुना देवतीर्थेन तन्मूलं स्थापितं ततः ॥ तस्य शृङ्गेश्वर इति नाम तत्राभवन्महत् ॥
ततः विष्णुना देवतीर्थेन तन्मूलं स्थापितं ततः। तत्र तस्य ‘शृङ्गेश्वर’ इति महन्नामाभवत्॥
Verse 6
गोकर्ण आत्मलिङ्ग तत्र तत्रैव भगवान्स्तस्मिन्शृङ्गे त्रिधा स्थिते ॥ सान्निध्यं कल्पयामास भागेनैकेन चोन्मना ॥
गोकर्णे आत्मलिङ्गरूपे भगवान्, तस्मिन् शृङ्गे त्रिधा स्थिते, तत्र तत्रैकभागेनोन्मना सान्निध्यं कल्पयामास॥
Verse 7
शतं तेन तु भागानामात्मनो निहितं मृगे ॥ तस्माद्द्विकं तु भागानां शृङ्गाणां त्रितये न्यधात् ॥
तेन कर्मणा मृगे आत्मनो भागशतं निहितम्। ततः भागानां द्विकं शृङ्गाणां त्रितये न्यधात्॥
Verse 8
मार्गेण तच्छरीरेण निर्ययौ भगवान्विभुः ॥ शैशिरस्य गिरेः पादं प्रपेदे स्वयमात्मनः ॥
मार्गेण तेनैव शरीरेण भगवान् विभुः निर्ययौ। स्वयमेव शैशिरगिरेः पादं प्रपेदे॥
Verse 9
शतसङ्ख्या स्मृता व्युष्टिस्तस्मिञ्छैलेश्वरे विभोः ॥ त्रिधा विभक्ते शृङ्गेऽस्मिन्नेकाग्रगतिनिप्रभोः ॥
तस्मिन् शैलेश्वरे विभोः व्युष्टिः शतसङ्ख्या स्मृता। अस्मिन् त्रिधा विभक्ते शृङ्गे एकाग्रगतिनिप्रभोः॥
Verse 10
देवदानवगन्धर्वाः सिद्धयक्षमहोरगाः ॥ श्लेष्मातकवनं कृत्स्नं सर्वतः परिमण्डलम् ॥
देवदानवगन्धर्वाः सिद्धयक्षमहोरगाः। श्लेष्मातकवनं कृत्स्नं सर्वतः परिमण्डलम्॥
Verse 11
तीर्थयात्रां पुरस्कृत्य प्रदक्षिण्यं च चक्रतुः ॥ फलान्निर्दिश्य तीर्थानां तथा क्षेत्रफलṃ महत्
तीर्थयात्रां पुरस्कृत्य प्रदक्षिण्यं च चक्रतुः। तीर्थानां फलानि निर्दिश्य तथा क्षेत्रफलं महत्॥
Verse 12
यथास्थानानि ते तस्मान्निवृत्ताश्च सुरादयः ॥ एवं तस्मान्निवृत्तेषु दैवतेषु तदा ततः
तस्मात् स्थानात् सुरादयः स्वस्वस्थानानि प्रत्यगच्छन्। एवं तेषु दैवतेषु निवृत्तेषु तदा ततः परं वृत्तान्तोऽभवत्।
Verse 13
पौलस्त्यो रावणो नाम भ्रातृभिः सह राक्षसैः ॥ आगम्योग्रेण तपसा देवमाराधयद्विभुम्
पौलस्त्यो रावणो नाम भ्रातृभिः सह राक्षसैः सहागमत्। उग्रेण तपसा विभुं देवं समाराधयामास।
Verse 14
शुश्रूषया च परया गोकर्णेश्वरमव्ययम् ॥ यदा तु तस्य तुष्टो वै वरदः शंकरः स्वयम्
परया शुश्रूषया च गोकर्णेश्वरम् अव्ययम् उपासते स्म। यदा तु तस्मै वरदः शंकरः स्वयमेव तुष्टोऽभवत्।
Verse 15
तदा त्रैलोक्यविजयं वरं वव्रे स राक्षसः ॥ प्रसादात्तस्य तत्सर्वं वाञ्छितं मनसा हि यत्
तदा स राक्षसः त्रैलोक्यविजयं वरं वव्रे। तस्य प्रसादात् मनसा यद् वाञ्छितं तत् सर्वं लब्धवान्।
Verse 16
अवाप्य च दशग्रीवस्तदिष्टं परमेश्वरात् ॥ त्रैलोक्यविजयायाशु तत्क्षणादेव निर्ययौ
दशग्रीवः परमेश्वरात् तदिष्टं वरं प्राप्य। त्रैलोक्यविजयायाशु तत्क्षणादेव निर्ययौ।
Verse 17
त्रैलोक्यं स विनिर्जित्य शक्रं च त्रिदशाधिपम् ॥ तदुत्पाट्यानयामास पुत्रेणेन्द्रजिता सह
त्रैलोक्यं स विनिर्जित्य शक्रं च त्रिदशाधिपम् । तदुत्पाट्य स आनयामास पुत्रेणेन्द्रजिता सह ॥
Verse 18
शृङ्गाग्रं यत्पुरा नीत्वा स्थापितं वज्रपाणिना ॥ तदुत्पाट्यानयामास पुत्रेणेन्द्रजिता सह
शृङ्गाग्रं यत्पुरा नीत्वा स्थापितं वज्रपाणिना । तदुत्पाट्य स आनयामास पुत्रेणेन्द्रजिता सह ॥
Verse 19
न शशाक यदा रक्षस्तदुत्पाटयितुं बलात् ॥ वज्रकल्पं समुत्सृज्य तदा लङ्कां विनिर्ययौ
न शशाक यदा रक्षस्तदुत्पाटयितुं बलात् । वज्रकल्पं समुत्सृज्य तदा लङ्कां विनिर्ययौ ॥
Verse 20
स तु दक्षिणगोकर्णो विज्ञेयस्ते महामते ॥ स्वयं प्रतिष्ठितस्तत्र स्वयं भूतपतिः शिवः
स तु दक्षिणगोकर्णो विज्ञेयस्ते महामते । स्वयं प्रतिष्ठितस्तत्र स्वयं भूतपतिः शिवः ॥
Verse 21
एतत्ते कथितं सर्वं मया विस्तरतो मुने ॥ यथावदुत्तरस्तस्य गोकर्णस्य महात्मनः ॥
एतत्ते कथितं सर्वं मया विस्तरतो मुने । यथावदुत्तरस्तस्य गोकर्णस्य महात्मनः ॥
Verse 22
दक्षिणस्य च विप्रर्षे तथा शृङ्गेश्वरस्य च ॥ शैलेश्वरस्य च विभो स्थित्युत्पत्तिर्यथाक्रमम् ॥
हे विप्रर्षे, हे विभो—दक्षिणस्य तथा शृङ्गेश्वरस्य च, शैलेश्वरस्य च स्थित्युत्पत्तिः यथाक्रमं मया व्याख्याता।
Verse 23
व्यु ष्टिः क्षेत्रस्य महती तीर्थानां च समुद्भवः ॥ प्रोक्तं सर्वं मया वत्स किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥
क्षेत्रस्य महती व्युष्टिः तीर्थानां च समुद्भवः सर्वं मया प्रोक्तं, वत्स; किमन्यत् श्रोतुमिच्छसि?
Verse 24
ततः सुरासुरगुरुर्देवं भूतमहेश्वरम् ॥ तपसोऽग्रेण संसेव्य वव्रिरे विविधान्वरान् ॥
ततः सुरासुरगुरुः भूतमहेश्वरं देवं तपसोऽग्रेण संसेव्य विविधान् वरान् वव्रे।
Verse 25
तद्यावद्रावणः स्थाप्य मुहूर्त्तमुदधेस् तटे ॥ संध्यामुपासते तत्र लग्नस्तावदसौ भुवि ॥
यावद् रावणः मुहूर्त्तम् उदधेस् तटे स्थाप्य तत्र संध्याम् उपासते, तावद् असौ भुवि लग्नः स्थितः।
Frequently Asked Questions
The chapter primarily models how terrestrial spaces become ‘ordered’ through ritually defined landmarks (sthāpana) and regulated movement (tīrthayātrā, pradakṣiṇā). Power gained through tapas (as in Rāvaṇa’s boon) is narrated alongside attempts to disrupt fixed sacred structures, implying that stability—social and terrestrial—depends on respecting established boundaries and sites.
No explicit tithi or lunar calendrical markers are provided. A temporal marker appears as ‘muhūrta’ (a short time unit) and as sandhyā-upāsanā (twilight worship), indicating practice tied to daily liminal times rather than a festival calendar.
Environmental balance is treated indirectly through sacred topography: the tri-partite śṛṅga is ritually stabilized by divine agents, and later attempts to uproot it dramatize disruption versus containment. The text’s mapping of groves (śleṣmātaka-vana), seashore zones (udadhi-taṭa), and named kṣetras frames the Earth (Pṛthivī) as a landscape whose integrity is maintained by recognized, protected sites and prescribed circumambulation/pilgrimage patterns.
The narrative references Rāvaṇa (Paulastya lineage implied by the epithet ‘Paulastya’), his son Indrajit, Indra (Vajrapāṇi), Brahmā as narrator within the embedded account, Viṣṇu as installer of a devatīrtha, and Śiva/Īśvara (Tryambaka, Bhūtapati) as the central deity of the kṣetra.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.