Adhyaya 213: The Glory of Gokarṇeśvara: Nandin’s Austerities and Śiva’s Boons
Gokarṇeśvara-māhātmya (Nandīśvara-varapradāna)
Tīrtha-māhātmya / Sacred Geography and Devotional-Austerity Narrative
वराहपुराणे वराहः पृथिवीं प्रति उपदिशन् अस्मिन्नध्याये गोकार्णक्षेत्रस्य माहात्म्यं वर्णयति। अन्तःसंवादे सनत्कुमारो ब्रह्माणं पृच्छति—उत्तर-दक्षिणगोकार्णयोर्भेदः, क्षेत्रपरिमाणं, तीर्थफलम्, तथा पशुपतेर्मृगरूपेण तत्र प्रादुर्भावकारणम्। ब्रह्मा मन्दरस्योत्तरे मुञ्जवान्-शिखरं सरित्स्रोतः-समृद्धं वन-पक्षि-देवसन्निधि-युक्तं धर्मारण्यं तपःक्षेत्रं च निरूपयति, यत्र स्थाणुः पार्वत्या सह गणैश्च नित्यं तिष्ठति। ततः नन्दिनः घोरतपः, विधिवत्पूजा, शिवस्य साक्षात्कारः, स्तुतिः, वरदानं च—विशेषतः अचलभक्तिः विघ्नरहितं तपश्चर्याच—वर्ण्यते; नन्दी नन्दीश्वरत्वं प्राप्य शिवस्य प्रमुखगणो दक्षिणद्वारपालकश्च भवति।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 213
Verse 1
अथ गोकरणेश्वरमाहात्म्यम् ॥ सूत उवाच ॥ पुरा देवैर्विनिहते संग्रामे तारकामये ॥ अत्युच्छ्रिते प्रतिबले दानवानां बले तथा
अथ गोकरणेश्वरमाहात्म्यं प्रवर्तते। सूत उवाच—पुरा तारकामये संग्रामे देवैर्विनिहते, दानवानां बलं चात्युच्छ्रितं प्रतिबलं बभूव।
Verse 2
सहस्राक्षे लब्धपदे क्षीणशत्रौ गतास्पदे ॥ सम्यक्प्रसूति मापन्ने त्रैलोक्ये सचराचरे
सहस्राक्षे लब्धपदे, क्षीणशत्रौ गतास्पदे; त्रैलोक्ये सचराचरे सम्यक् प्रसूतिं स्थैर्यं च प्राप्ते।
Verse 3
शृङ्गे चैवाचलेन्द्रस्य मेरोः सर्वहिरण्यये ॥ मणिविद्रुमविद्धे च विपुले पङ्कजासने
मेरोः सर्वहिरण्यस्याचलेन्द्रस्य शृङ्गे, मणिविद्रुमविद्धे विपुले पङ्कजासने।
Verse 4
सुखोपविष्टमेकाग्रं स्थिरचित्तं कृतिक्शणम् ॥ निवृत्तकार्यं मुदितं सूर्यवैश्वानरद्युतिम्
सुखोपविष्टमेकाग्रं स्थिरचित्तं कृतिक्शणम्। निवृत्तकार्यं मुदितं सूर्यवैश्वानरद्युतिम्॥
Verse 5
प्रणम्य मूर्ध्ना चरणावुपगृह्य समाहितः ॥ ब्रह्माणं परिपप्रच्छ कुमारो नतिपूर्वकः
प्रणम्य मूर्ध्ना चरणावुपगृह्य समाहितः। ब्रह्माणं परिपप्रच्छ कुमारो नतिपूर्वकः॥
Verse 6
सनत्कुमार उवाच ॥ भगवञ्छ्रोतुमिच्छामि पुराणमृषिसंस्तुतम् ॥ पुराणं तु महाभाग त्वत्तस्तत्त्वविदां वर
सनत्कुमार उवाच। भगवञ्छ्रोतुमिच्छामि पुराणमृषिसंस्तुतम्। पुराणं तु महाभाग त्वत्तस्तत्त्वविदां वर॥
Verse 7
कथमुत्तर गोकर्णं दक्षिणं च कथं विभो ॥ शृङ्गेश्वरस्य परमं कथं सम्यक्प्रतिष्ठितम्
कथमुत्तरगोकर्णं दक्षिणं च कथं विभो। शृङ्गेश्वरस्य परमं कथं सम्यक्प्रतिष्ठितम्॥
Verse 8
क्षेत्रस्य कि प्रमाणं स्यात्किञ्च तीर्थफलं स्मृतम् ॥ कथं पशुपतिस्तत्र भगवान्मृगरूपधृक्
क्षेत्रस्य किं प्रमाणं स्यात्, किं च तीर्थफलं स्मृतम्? कथं च तत्र भगवान् पशुपतिः मृगरूपधृक्?
Verse 9
सर्वैस्त्वत्प्रमुखैर्देवैः कथमासादितं पुनः ॥ मृगरूपं कथं चास्य शरीरं क्व प्रतिष्ठितम्
सर्वैस्त्वत्प्रमुखैर्देवैः कथमासादितं पुनः? मृगरूपं कथं चास्य, शरीरं क्व प्रतिष्ठितम्?
Verse 10
एवमुक्तः स भगवान्ब्रह्मा ब्रह्मविदां वरः ॥ उवाच तस्मै पुत्राय गुह्यमेतत्पुरातनम्
एवमुक्तः स भगवान् ब्रह्मा ब्रह्मविदां वरः। उवाच तस्मै पुत्राय गुह्यमेतत् पुरातनम्॥
Verse 11
ब्रह्मोवाच ॥ शृणु वत्स महाभाग यथातत्त्वं ब्रवीमि ते ॥ पुराणमेतद्बह्मर्षे सरहस्यं यथाश्रुतम्
ब्रह्मोवाच—शृणु वत्स महाभाग यथातत्त्वं ब्रवीमि ते। पुराणमेतद् ब्रह्मर्षे सरहस्यं यथाश्रुतम्॥
Verse 12
अस्ति भूधरराजस्य मन्दरस्योत्तरे शुचौ ॥ मुञ्जवान्नाम शिखरो नन्दनोपवनद्युतिः ॥
अस्ति भूधरराजस्य मन्दरस्योत्तरे शुचौ। मुञ्जवान्नाम शिखरो नन्दनोपवनद्युतिः॥
Verse 13
वज्रस्फटिकपाषाणः प्रवालाङ्कुरशर्क्करः ॥ नीलामलशिलावर्णो गुहानिर्झरकन्दरः ॥
तत्र वज्रस्फटिकसदृशाः पाषाणाः, प्रवालाङ्कुरसदृशा शर्करा; नीलामलशिलावर्णं तद् देशं गुहाभिर्निर्झरैः कन्दरैश्च परिपूर्णम्।
Verse 14
विचित्रकुसुमोपेतैर्लतामञ्जीरधारिभिः ॥ रेजे यः प्रांशुभिः शृङ्गैरुल्लिखद्भिरिवाम्बरम् ॥
विचित्रकुसुमोपेतैर्लताभिर्मञ्जीरधारिभिरिव शोभितः; स प्रांशुभिः शृङ्गैरुल्लिखद्भिरिवाम्बरं रेजे।
Verse 15
दार्यस्तत्राधिकं रेजुर्नानाधातुपरिस्रवैः ॥ शिलीन्ध्रकुसुमोपेताश्चित्रिता इव सर्वतः ॥
तत्र दार्यः कन्दराश्च नानाधातुपरिस्रवैः अधिकं रेजुः; शिलीन्ध्रकुसुमोपेताः सर्वतः चित्रिता इवाभवन्।
Verse 16
तेऽत्र केतकि खण्डाश्च कुन्दखण्डाश्च पुष्पिताः ॥ उन्मीलिता इवाभान्ति धातकीवनराजिभिः ॥
अत्र केतकीखण्डाश्च कुन्दखण्डाश्च पुष्पिताः; धातकीवनराजिभिरुन्मीलिता इवाभान्ति।
Verse 17
भिन्नेन्द्रनीलविमलैर्धौतैः प्रस्रवणाम्बुभिः ॥ चित्रैः कुसुमसंच्छन्नैः शिलाप्रस्तरविस्तरैः ॥
भिन्नेन्द्रनीलविमलैर्धौतैः प्रस्रवणाम्बुभिः, चित्रैः कुसुमसञ्च्छन्नैः शिलाप्रस्तरविस्तरैः समन्तात् शोभितम्।
Verse 18
शक्रचापनिभै रम्यैः कुबेरभवनद्युतौ ॥ तस्मिन्नगवरे रम्ये महोरगनिषेविते ॥
शक्रचापनिभैः रम्यैः कुबेरभवनद्युतिभिः। तस्मिन्नगवरे रम्ये महोरगनिषेविते॥
Verse 19
कल्हारकुसुमोपेते हंससारससेविते ॥ प्रसन्नसलिलाकीर्णे सरोभिः फुल्लपङ्कजैः ॥
कल्हारकुसुमोपेते हंससारससेविते। प्रसन्नसलिलाकीर्णे सरोभिः फुल्लपङ्कजैः॥
Verse 20
गजयूथानुकीर्णाभिर्जुष्टाभिर्मृगपक्षिभिः ॥ सेविताभिर्मुनिगणैः सरिद्भिरुपशोभिते ॥
गजयूथानुकीर्णाभिर्जुष्टाभिर्मृगपक्षिभिः। सेविताभिर्मुनिगणैः सरिद्भिरुपशोभिते॥
Verse 21
किन्नरोद्गीतकुहरे परपुष्टनिनादिते ॥ विद्याधरशताकीर्णे देवगन्धर्वसेविते ॥
किन्नरोद्गीतकुहरे परपुष्टनिनादिते। विद्याधरशताकीर्णे देवगन्धर्वसेविते॥
Verse 22
धारापातैश्च तोयानां विस्फुलिङ्गैः सहस्रशः ।। प्रज्वालितेऽतुले शृङ्गे रम्ये हरितशाद्वले
धारापातैश्च तोयानां विस्फुलिङ्गैः सहस्रशः। प्रज्वालितेऽतुले शृङ्गे रम्ये हरितशाद्वले॥
Verse 23
सर्वर्तुकवनोद्यानें पुष्पाकरसुशोभिते ।। यज्ञकिम्पुरुषावासे गुह्यकानामथाश्रये
सर्वर्तुकवनोद्यानं पुष्पाकरैः सुशोभितं यज्ञकिम्पुरुषावासं गुह्यकानामथाश्रयम्।
Verse 24
तस्मिङ्गिरिवरे रम्ये सेवितव्ये सुशोभने ।। धर्मारण्ये तपःक्षेत्रे मुनिसिद्धनिषेविते
तस्मिन् गिरिवरे रम्ये सेवितव्ये सुशोभने धर्मारण्ये तपःक्षेत्रे मुनिसिद्धनिषेविते।
Verse 25
वरदस्तत्र भगवान्स्थाणुर्नाम महेश्वरः ।। सर्वामरगुरुर्देवो नित्यं सन्निहितः प्रभुः
वरदस्तत्र भगवान् स्थाणुर्नाम महेश्वरः सर्वामरगुरुर्देवो नित्यं सन्निहितः प्रभुः।
Verse 26
भक्तानुकम्पी स श्रीमान्गिरीन्द्रसुतया सह ।। स ह्यध्यास्ते गिरिवरं पार्षदैश्च गुहेन च
भक्तानुकम्पी स श्रीमान् गिरीन्द्रसुतया सह स ह्यध्यास्ते गिरिवरं पार्षदैश्च गुहेन च।
Verse 27
विमानयायिनः सर्वे तं देवमजमव्ययम् ।। आजग्मुः सेवितुं देवा वरेण्यमजमव्ययम्
विमानयायिनः सर्वे देवा आजग्मुः सेवितुं तम् देवं अजम् अव्ययम् वरेण्यम् अजम् अव्ययम्।
Verse 28
आरिराधयिषुः शर्वं तपस्तेपे सुदारुणम् ।। ग्रीष्मे पञ्चतपास्तिष्ठेच्छिशिरे सलिलाश्रयः
शर्वमाराधयितुमिच्छन् सुदारुणं तपस्तेपे। ग्रीष्मे पञ्चतपाः स्थित्वा, शिशिरे सलिलाश्रयः अभवत्॥
Verse 29
ऊर्ध्वबाहुर्निरालम्बस्तोया-अनिलहुताशनैः ।। व्रतैश्च विविधैरुग्रैस्तपोभिर्नियमैस्तथा
ऊर्ध्वबाहुः निरालम्बः, तोय-अनिल-हुताशनान् सहमानः। विविधैश्च उग्रैर्व्रतैः तपोभिर्नियमैस्तथा॥
Verse 30
जपपुष्पोपहारैश्च कालेकाले मुनिः सदा ।। शङ्करं विधिवद्भक्त्या सोऽर्च्चयद्द्विजपुङ्गवः
जपैः पुष्पोपहारैश्च कालेकाले सदा मुनिः। विधिवद्भक्त्या शङ्करं सोऽर्चयद्द्विजपुङ्गवः॥
Verse 31
उग्रेण तपसात्मानं योजयामास सुव्रतः ।। काष्ठभूतो यदा विप्रः कृशो धर्मसुसन्ततः
उग्रेण तपसा आत्मानं योजयामास सुव्रतः। काष्ठभूतो यदा विप्रः कृशो धर्मसुसन्ततः॥
Verse 32
क्षामोऽभूत्कृष्णवर्णश्च ततः प्रीतश्च शङ्करः ॥ सम्यगाराधितो भक्त्या नियमेन च तोषितः ॥
क्षामोऽभूत् कृष्णवर्णश्च, ततः प्रीतश्च शङ्करः। सम्यगाराधितो भक्त्या नियमेन च तोषितः॥
Verse 33
तदात्मदर्शनं प्रादात्स मुनेर्वृषभध्वजः ॥ उक्तवांश्च मुनिं शर्वश्चक्षुर्दिव्यं ददामि ते ॥
तदा वृषभध्वजः शम्भुः मुनये स्वात्मदर्शनं प्रददौ। शर्वोऽपि मुनिं प्रति उवाच—“ते दिव्यचक्षुः ददामि।”
Verse 34
अदृश्यं पश्य मे रूपं वत्स प्रीतोऽस्मि ते मुने ॥ यत्पश्यन्तीह विद्वांसो रूपमप्रतिमौजसम् ॥
“वत्स, अदृश्यं मम रूपं पश्य; हे मुने, तव प्रीतोऽस्मि। यदिह विद्वांसोऽप्रतिमौजसं रूपं पश्यन्ति।”
Verse 35
सहस्रसूर्यकिरणं ज्वालामालिनमूर्जितम् ॥ बालार्कमण्डलाकारं प्रभामण्डलमण्डितम् ॥
सहस्रसूर्यकिरणैः दीप्तं, ज्वालामालिनम् ऊर्जितम्। बालार्कमण्डलाकारं, प्रभामण्डलमण्डितम्।
Verse 36
जटाजूटतटाश्लिष्टं चन्द्रालङ्कृतशेखरम् ॥ जगदालोचनं श्रीमत्प्रदीप्तस्वत्रिलोचनम् ॥
जटाजूटतटाश्लिष्टं चन्द्रालङ्कृतशेखरम्। जगदालोचनं श्रीमत्, प्रदीप्तस्वत्रिलोचनम्।
Verse 37
अणीयसामणीयांसं बृहतां तु बृहत्तरम् ॥ अक्षामालापवित्राङ्गं कमण्डलुकरोद्यम् ॥
अणीयसामणीयांसं बृहतां तु बृहत्तरम्। अक्षामालापवित्राङ्गं कमण्डलुकरोद्यम्।
Verse 38
सिंहचर्माम्बरधरं व्यालयज्ञोपवीतिनम् ॥ दृष्ट्वा देवं महादेवं हृष्टरोमा महातपाः ॥
सिंहचर्माम्बरधरं व्यालयज्ञोपवीतिनम् । दृष्ट्वा देवं महादेवं हृष्टरोमा महातपाः ॥
Verse 39
प्राञ्जलिः प्रणतो भूत्वाऽगृणाद्ब्रह्म सनातनम् ॥ नमो धात्रे विधात्रे च संभवे वरदाय च ॥
प्राञ्जलिः प्रणतो भूत्वाऽगृणाद्ब्रह्म सनातनम् । नमो धात्रे विधात्रे च संभवे वरदाय च ॥
Verse 40
जगद्भोक्त्रे त्रिनेत्राय शङ्कराय शिवाय च ॥ भवाय भवगोप्त्रे च मुनये कृतिवाससे ॥
जगद्भोक्त्रे त्रिनेत्राय शङ्कराय शिवाय च । भवाय भवगोप्त्रे च मुनये कृतिवाससे ॥
Verse 41
नीलकण्ठाय भीमाय भूतभव्यभवाय च ॥ लम्बभ्रुवे करालाय हरिनेत्राय मीढुषे ॥
नीलकण्ठाय भीमाय भूतभव्यभवाय च । लम्बभ्रुवे करालाय हरिनेत्राय मीढुषे ॥
Verse 42
कपर्दिने विशालाय मुञ्जकेशाय धीमते ॥ शूलिने पशुपतये विभवे स्थाणवे तथा
कपर्दिने विशालाय मुञ्जकेशाय धीमते । शूलिने पशुपतये विभवे स्थाणवे तथा ॥
Verse 43
गणानां पतये स्रष्ट्रे संक्षेप्त्रे भीषणाय च ॥ सौम्याय सौम्यतपसे भीमाय त्र्यम्बकाय च
गणानां पतये नमः स्रष्ट्रे संक्षेप्त्रे भीषणाय च। सौम्याय सौम्यतपसे भीमाय त्र्यम्बकाय च॥
Verse 44
प्रेतावासनिवासाय रुद्राय वरदाय च ॥ कपालमालिने तस्मै हरिश्मश्रुधराय च
प्रेतावासनिवासाय रुद्राय वरदाय च। कपालमालिने तस्मै हरिश्मश्रुधराय च॥
Verse 45
भक्तप्रियाय सततं नमोऽस्तु परमात्मने ॥ एवं नन्दी भवं स्तुत्वा नमस्कृत्य च सर्वशः
भक्तप्रियाय सततं नमोऽस्तु परमात्मने। एवं नन्दी भवं स्तुत्वा नमस्कृत्य च सर्वशः॥
Verse 46
उवाच च वचः साक्षात्तमृषिं वरदः प्रभुः ॥ वरान्वृणीष्व विप्रेन्द्र यानिच्छसि महामुने
उवाच च वचः साक्षात्तमृषिं वरदः प्रभुः। वरान्वृणीष्व विप्रेन्द्र यानिच्छसि महामुने॥
Verse 47
तांस्ते सर्वान्प्रयच्छामि दुर्ल्लभानपि मारिष ॥ प्रभुत्वममरत्वं वा शक्रत्वमपि वा प्रभो
तांस्ते सर्वान्प्रयच्छामि दुर्लभानपि मारिष। प्रभुत्वममरत्वं वा शक्रत्वमपि वा प्रभो॥
Verse 48
ब्रह्मत्वं लोकपालत्वमपवर्गमथापि वा ॥ अथाष्टगुणमैश्वर्यं गाणपत्यामथापि वा
अथवा ब्रह्मत्वं लोकपालत्वं वा, अथवा अपवर्गोऽपि। अथाष्टगुणमैश्वर्यं वा, अथवा गाणपत्यं (गणाधिपत्वं) अपि।
Verse 49
यदिच्छसि मुने शीघ्रं तद्ब्रूहि द्विजपुङ्गव ॥ इत्युक्तोऽसौ भगवता शर्वेण मुनिपुङ्गवः
यदिच्छसि मुने शीघ्रं तद्ब्रूहि द्विजपुङ्गव। इत्युक्तोऽसौ भगवता शर्वेण मुनिपुङ्गवः।
Verse 50
प्रोवाच वरदं देवं प्रहृष्टेनान्तरात्मना ॥ न प्रभुत्वं न देवत्वं नेन्द्रत्वमपि वा प्रभो
प्रहृष्टेनान्तरात्मना स वरदं देवं प्रोवाच— न प्रभुत्वं न देवत्वं नेन्द्रत्वमपि वा प्रभो।
Verse 51
ब्रह्मत्वं लोकपालत्वं नापवर्गं वरप्रद ॥ नैवाष्टगुणमैश्वर्यं गाणपत्यं न च प्रभो
न ब्रह्मत्वं न लोकपालत्वं नापवर्गं वरप्रद। नैवाष्टगुणमैश्वर्यं गाणपत्यं न च प्रभो।
Verse 52
स्पृहये देवदेवेश प्रसन्ने त्वयि शङ्कर ॥ यदि प्रीतोऽसि भगवन्ननुक्रोशतया मम
देवदेवेश शङ्कर, प्रसन्ने त्वयि स्पृहये। यदि प्रीतोऽसि भगवन्, तदा मम अनुक्रोशतया…
Verse 53
अनुग्राह्यो ह्ययं देव त्वयावश्यं सुराधिप ॥ यथान्ये न भवेद्भक्तिस्त्वत्तो नित्यं महेश्वर
अनुग्राह्यो ह्ययं देव त्वयावश्यं सुराधिप । यथान्ये न भवेद्भक्तिस्त्वत्तो नित्यं महेश्वर ॥
Verse 54
तथाहं भक्तिमिच्छामि सर्वभूताशये त्वयि ॥ यथा च न भवेद्विघ्नं तपस्यानिरतस्य मे
तथाहं भक्तिमिच्छामि सर्वभूताशये त्वयि । यथा च न भवेद्विघ्नं तपस्यानिरतस्य मे ॥
Verse 55
प्रहस्योवाच तं प्रीत्या ततो मधुरया गिरा ॥ प्रीतोऽस्म्युत्तिष्ठ विप्रर्षे तप्यमानेन सुव्रत
प्रहस्योवाच तं प्रीत्या ततो मधुरया गिरा । प्रीतोऽस्म्युत्तिष्ठ विप्रर्षे तप्यमानेन सुव्रत ॥
Verse 56
आराधितश्च भक्त्याहं त्वया शुद्धेन चेतसा ॥ पर्याप्तं ते महाभाग तपः कर्तुं तपोधन
आराधितश्च भक्त्याहं त्वया शुद्धेन चेतसा । पर्याप्तं ते महाभाग तपः कर्तुं तपोधन ॥
Verse 57
निवर्त्तयति मां वत्स मत्पादाराधने रतः ॥ जप्ता ते त्रिगुणा कोटि रुद्राणां पुरतो मम
निवर्त्तयति मां वत्स मत्पादाराधने रतः । जप्ता ते त्रिगुणा कोटि रुद्राणां पुरतो मम ॥
Verse 58
पूर्णं वर्षसहस्रं च तपस्तीव्रं महामुने ॥ न कृतं यत्पुरा देवैर्नासुरैरृषिभिर्न च
पूर्णं वर्षसहस्रं हे महामुने त्वया तीव्रं तपः कृतम्। यत्पुरा देवैर्नासुरैरृषिभिर्वा न कृतं तत्॥
Verse 59
कृतं सुमहदाश्चर्यं त्वया कर्म सुदुष्करम् ॥ सङ्क्षोभितमिदं सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम्
त्वया सुमहदाश्चर्यं सुदुष्करं कर्म कृतम्। सङ्क्षोभितं हि सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम्॥
Verse 60
आगमिष्यन्ति ते द्रष्टुं देवाः सर्वे सवासवाः ॥ अक्षयश्चाव्ययश्च त्वमतर्क्यः ससुरासुरैः
देवाः सर्वे सवासवाः त्वां द्रष्टुमागमिष्यन्ति। अक्षयश्चाव्ययश्च त्वमतर्क्यः ससुरासुरैः॥
Verse 61
दिव्यतेजोवपुः श्रीमान्दिव्याभरणभूषितः ॥ मत्तुल्यो मत्प्रभावश्च त्वमेकः ससुरासुरैः
दिव्यतेजोवपुः श्रीमान् दिव्याभरणभूषितः। मत्तुल्यो मत्प्रभावश्च त्वमेकः ससुरासुरैः॥
Verse 62
मद्रूपधारी मत्तेजास्त्र्यक्षः सर्वगुणोत्तमः ॥ भविष्यसि न सन्देहो देवदानवपूजितः ॥
मद्रूपधारी मत्तेजाः त्र्यक्षः सर्वगुणोत्तमः। भविष्यसि न सन्देहो देवदानवपूजितः॥
Verse 63
अनेनैव शरीरेण जरामरणवर्जितः ॥ दुष्प्राप्येयमवाप्ता ते देवैर्गाणेश्वरी गतिः ॥
अनेनैव देहेन त्वं जरामरणवर्जितः सन् देवैरपि दुष्प्राप्यां गाणेश्वरीं गतिमवाप्तवान्।
Verse 64
प्राप्तमष्टगुणं सत्यमैश्वर्यं ते तपोधन ॥ द्वितीयां मे तनुं त्वां तु नमस्यन्ति च देवताः ॥
तपोधन सत्यं ते अष्टगुणमैश्वर्यं प्राप्तम्; मम द्वितीयां तनुं त्वां देवताः अपि नमस्यन्ति।
Verse 65
अद्यप्रभृति देवाग्र्य देवकार्येषु सर्वतः ॥ प्रभुस्त्वं भविता लोके मत्प्रसादान्मुनीश्वर ॥
अद्यप्रभृति देवाग्र्य देवकार्येषु सर्वतः लोके त्वं प्रभुर्भविता; मत्प्रसादान्मुनीश्वर।
Verse 66
त्वामेवाभ्यर्च्छयिष्यन्ति सर्वभूतानि सर्वतः ॥ मत्तः समभिवाञ्छन्ति प्रसादं पार्षदाधिप ॥
सर्वभूतानि सर्वतः त्वामेव अभ्यर्चयिष्यन्ति; मत्तः प्रसादं समभिवाञ्छन्ति, हे पार्षदाधिप।
Verse 67
वरान्वरार्थिनां दाता विधाता जगतः सदा ॥ भविष्यसि च धर्मज्ञ भीतानामभयप्रदः ॥
वरार्थिनां वरानां दाता सदा जगतो विधाता भविष्यसि; धर्मज्ञ भीतानामभयप्रदश्च।
Verse 68
यस्त्वां द्वेष्टि स मां द्वेष्टि यस्त्वामनु स मामनु ॥ नावयोरन्तरं किञ्चिदम्बरानिलयोरिव ॥
यस्त्वां द्वेष्टि स मां द्वेष्टि, यस्त्वामनु स मामनु। नावयोरन्तरं किञ्चिद् अम्बरानिलयोरिव॥
Verse 69
द्वारे तु दक्षिणे नित्यं त्वया स्थेयं गणाधिप ॥ वामे तु विभुना चापि महाकालेन सर्वदा ॥
द्वारे तु दक्षिणे नित्यं त्वया स्थेयं गणाधिप। वामे तु विभुना चापि महाकालेन सर्वदा॥
Verse 70
प्रतीहारो भवानद्य सर्वदा त्रिदशोत्तमः ॥ शिरो मे रक्षतु भवान्महाकालेऽपि मे गणः ॥
प्रतीहारो भवानद्य सर्वदा त्रिदशोत्तमः। शिरो मे रक्षतु भवान्, महाकालेऽपि मे गणः॥
Verse 71
न वज्रेण न दण्डेन न चक्रेण न चाग्निना ॥ काञ्चिच्छक्नोति वै बाधां कर्तुं वै भुवनत्रये ॥
न वज्रेण न दण्डेन न चक्रेण न चाग्निना। काञ्चिच्छक्नोति वै बाधां कर्तुं वै भुवनत्रये॥
Verse 72
देवदानवगन्धर्वा यक्षराक्षसपन्नगाः ॥ त्वामेव संश्रयिष्यन्ति मद्भक्ताः पुरुषाश्च ये ॥
देवदानवगन्धर्वा यक्षराक्षसपन्नगाः। त्वामेव संश्रयिष्यन्ति मद्भक्ताः पुरुषाश्च ये॥
Verse 73
एवं तस्मै वरान् दत्त्वा प्रीतः स्वयमुमापतिः ॥ उवाच भूयः स्पष्टेन स्वरेणाम्बरचारिणा ॥
एवं तस्मै वरान् दत्त्वा प्रीतः स्वयम् उमापतिः । भूयः स्पष्टेन स्वरेणाम्बरचारिणा उवाच ॥
Verse 74
आगतान् विद्धि सर्वान्वै त्रिदशान् समरुद्गणान् ॥ दिदृक्षया च भद्रं ते कृतकृत्यश्च साम्प्रतम् ॥
आगतान् विद्धि सर्वान् वै त्रिदशान् समरुद्गणान् । दिदृक्षया च भद्रं ते कृतकृत्यश्च साम्प्रतम् ॥
Verse 75
यदीरितं मया वत्स वरं प्रतिवचस्त्वयि ॥ प्रविष्टं न श्रुतिपथं दिवि सर्वदिवौकसाम् ॥
यद् ईरितं मया वत्स वरं प्रतिवचस् त्वयि । प्रविष्टं न श्रुतिपथं दिवि सर्वदिवौकसाम् ॥
Verse 76
नारायणं पुरस्कृत्य सेन्द्रास्ते समरुद्गणाः ॥ प्रेमार्थे चागमिष्यन्ति वरार्थं तपसा अमराः ॥
नारायणं पुरस्कृत्य सेन्द्रास्ते समरुद्गणाः । प्रेमार्थे चागमिष्यन्ति वरार्थं तपसा अमराः ॥
Verse 77
यक्षविद्याधरगणाः सिद्धगन्धर्वपन्नगाः ॥ मुनयश्च महात्मानस्तपोलब्धाः सहस्रशः ॥
यक्षविद्याधरगणाः सिद्धगन्धर्वपन्नगाः । मुनयश्च महात्मानस् तपोलब्धाः सहस्रशः ॥
Verse 78
ते बुद्ध्वा त्वद्गतामृद्धिं प्रतप्ताः परमर्ष्यया ॥ तपांसि विविधान्यत्र विविधान्नियमांस्तथा ॥
ते बुद्ध्वा त्वद्गतामृद्धिं प्रतप्ताः परमर्ष्यया। अत्र तपांसि विविधानि विविधान् नियमांश्च तथा अनुतिष्ठन्ति॥
Verse 79
चर्तुं समभिवाञ्छन्ति सदाभ्यासे वरार्थिनः ॥ वरदं यामभिज्ञाय गिरौ मौञ्जवति स्थितम् ॥
वरार्थिनः सदाभ्यासे चर्तुं समभिवाञ्छन्ति। वरदं यामभिज्ञाय गिरौ मौञ्जवति स्थितम्॥
Verse 80
अत्रैते यावदागम्य न मां पश्यन्ति मानवाः ॥ तावदेव त्वितः शीघ्रं गमिष्यामि महामुने ॥
अत्रैते यावदागम्य न मां पश्यन्ति मानवाः। तावदेव त्वितः शीघ्रं गमिष्यामि महामुने॥
Verse 81
अद्य ते तु मया सर्वे देवा ब्रह्मपुरोगमाः ॥ द्रष्टव्याश्चानुमन्तव्या मत्तोऽनुग्रहकाङ्क्षिणः ॥
अद्य ते तु मया सर्वे देवा ब्रह्मपुरोगमाः। द्रष्टव्याश्चानुमन्तव्या मत्तोऽनुग्रहकाङ्क्षिणः॥
Verse 82
यथा यत्र च यस्तत्र विधिः सम्यगनुष्ठितः ॥ तत्सर्वं निखिलेनाशु ब्रूहि मे वाग्विदां वर ॥
यथा यत्र च यस्तत्र विधिः सम्यगनुष्ठितः। तत्सर्वं निखिलेनाशु ब्रूहि मे वाग्विदां वर॥
Verse 83
क्रीडद्भिर्देवमिथुनैर्नृत्यद्भिश्चाप्सरोगणैः ॥ कूजद्भिः शिखिभिर्मत्तैः सेविते च नगोत्तमे ॥
तस्मिन् नगोत्तमे क्रीडद्भिर्देवमिथुनैः, नृत्यद्भिश्चाप्सरोगणैः, मत्तैः कूजद्भिः शिखिभिश्च सेवितम्।
Verse 84
अन्ये देवनिकायाश्च सेवितुं प्रपतन्ति तम् ॥ ततस्त्रेतायुगे काले नन्दी नाम महामुनिः ॥
अन्येऽपि देवनिकायाः तं सेवितुं प्रपतन्ति। ततस्त्रेतायुगे काले नन्दी नाम महामुनिरभवत्।
Verse 85
प्रादेशमात्रं रुचिरं शतशीर्षं शतोदरम् ॥ सहस्रबाहुचरणं सहस्राक्षिशिरोमुखम् ॥
प्रादेशमात्रं रुचिरं रूपं ददर्श—शतशीर्षं शतोदरं, सहस्रबाहुचरणं, सहस्राक्षिशिरोमुखम्।
Verse 86
प्रणम्य शिरसा देवं पुनः पुनरवन्दत ॥ ततस्तु भगवान्प्रीतस्तस्मै विप्राय शंकरः ॥
स शिरसा प्रणम्य देवं पुनः पुनरवन्दत। ततः प्रीतो भगवान् शंकरः तस्मै विप्राय अनुग्रहमकरोत्।
Verse 87
कोटिजप्येन रुद्राणामाराधनपरस्य च ॥ एतत्तु वचनं श्रुत्वा नन्दिनः स महेश्वरः ॥
कोटिजप्येन रुद्राणामाराधनपरस्य च। एतद्वचनं श्रुत्वा नन्दिनः स महेश्वरः प्रत्युवाच।
Verse 88
पार्षदानां वरिष्ठस्त्वं मामकानां द्विजोत्तम ॥ नन्दीश्वर इति ख्यातो भविष्यसि न संशयः ॥
पार्षदानां मध्ये त्वमेव वरिष्ठोऽसि, ममकानां द्विजोत्तम। नन्दीश्वर इति ख्यातो भविष्यसि, न संशयः॥
Verse 89
त्वयि तुष्टे ह्यहं तुष्टः कुपिते कुपितस्त्वहम् ॥ त्वत्तः प्रियतरो नास्ति ममान्यो द्विजपुंगव ॥
त्वयि तुष्टे ह्यहं तुष्टः, कुपिते कुपितस्त्वहम्। त्वत्तः प्रियतरो नास्ति ममान्यो द्विजपुङ्गव॥
Verse 90
अभिप्रायं च सर्वेषां जानामि द्विजसत्तम ॥ अनुगुह्य वरैस्तैश्च तत्रैवान्तरधीयत ॥
अभिप्रायं च सर्वेषां जानामि द्विजसत्तम। अनुगृह्य वरैस्तैश्च तत्रैवान्तरधीयत॥
Frequently Asked Questions
The chapter prioritizes devotion (bhakti) and disciplined practice (tapas/niyama) over sovereignty or supernatural attainment. Nandin explicitly refuses rulership, godhood, liberation claims, or powers, requesting instead unwavering devotion to Śiva and freedom from obstacles in ascetic life; Śiva affirms this orientation by granting status and responsibility rather than mere domination.
Seasonal markers (ṛtu) structure Nandin’s austerities: in summer (grīṣma) he performs the pañcatapa discipline; in winter (śiśira) he remains in water (salilāśraya). The text also notes sustained duration—an intense tapas extending to a thousand years (varṣa-sahasra)—and repeated japa quantified as three crores (triguṇā koṭi) of Rudra recitations.
Through sacred-geography description, the narrative frames the mountain-forest ecosystem—springs, rivers, lakes, flowering groves, birds, and animals—as a dharmic landscape (dharmāraṇya, tapo-kṣetra) that supports disciplined human conduct. This portrayal implicitly links ethical restraint and worship with the flourishing of waterscapes and biodiversity, presenting the site as an ordered, life-sustaining ecology rather than a purely abstract holy location.
The principal figures are Brahmā (teacher), Sanatkumāra (inquirer), Śiva as Sthāṇu/Paśupati (grantor of boons), Pārvatī (present with Śiva), and Nandin (ascetic who becomes Nandīśvara). The narrative also references collective groups—devas led by Indra (Śakra), gandharvas, apsarases, yakṣas, vidyādharas, siddhas, nāgas/pannagas, and munis—indicating a pan-cosmic audience rather than a single dynastic or royal lineage.