Adhyaya 196: Description of the City of Dharmarāja (Yama)

Verse 1

अथ धर्मराजपुरवर्णनम् ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ तेषां तद्वचनं श्रुत्वा ऋषीणां भावितात्मनाम् ॥ उवाच वाक्यं वाक्यज्ञः सर्वं निरवशेषतः ॥

अथ धर्मराजपुरवर्णनम्। वैशम्पायन उवाच—तेषां तद्वचनं श्रुत्वा ऋषीणां भावितात्मनाम्, वाक्यज्ञः सर्वं निरवशेषतः वाक्यम् उवाच॥

Verse 2

नाचिकेत उवाच ॥ श्रूयतां द्विजशार्दूलाः कथ्यमानं मया द्विजाः ॥ योजनानां सहस्रं तु विस्ताराद्द्विगुणायतम् ॥

नाचिकेत उवाच— शृण्वन्तु द्विजशार्दूलाः; मया कथ्यमानं द्विजाः। तस्य विस्तारः सहस्रयोजनः, आयामस्तु तद्-द्विगुणः॥

Verse 3

द्विगुणं परिवेषेण तद्वै प्रेतपतेः पुरम् ॥ भवनैरावृतं दिव्यैर्याम्बूनदमयैः शुभैः ॥

द्विगुणपरिवेषेण परिवृतं तद्वै प्रेतपतेः पुरम्। दिव्यैः शुभैः जाम्बूनदमयैः भवनैरावृतं च॥

Verse 4

हर्म्यप्रासादसंबाधमहाट्टालसमन्वितम् ॥ सौवर्णेनैव महता प्राकारॆणाभिवेष्टितम् ॥

हर्म्यप्रासादसंबाधं महाट्टालसमन्वितम्। सौवर्णेनैव महता प्राकारॆणाभिवेष्टितम्॥

Verse 5

कैलासशिखराकारैर्भवनैरुपशोभितम् ॥ तत्र वै विमला नद्यस्तोयपूर्णाः सुशोभनाः ॥

कैलासशिखराकारैर्भवनैरुपशोभितम्। तत्र वै विमला नद्यस्तोयपूर्णाः सुशोभनाः॥

Verse 6

दीर्घिकाश्च तथा कान्ता नलिन्यश्च सरांसि च ॥ तडागाश्चैव कूपाश्च वृक्षषण्डाः सुशोभनाः

दीर्घिकाश्च तथा कान्ता नलिन्यश्च सरांसि च। तडागाश्चैव कूपाश्च वृक्षषण्डाः सुशोभनाः॥

Verse 7

नरनारीसमाकीर्णा गजवाजिसमाकुलाः ॥ नानादेशसमुत्थानैर्नानाजातिभिरेव च

नरनारीसमाकीर्णा गजवाजिसमाकुला च सा पुरी । नानादेशसमुत्थानैर्नानाजातिभिरेव च जनैः परिपूर्णा बभूव ॥

Verse 8

सर्वजीवैस्तथाकीर्णं तस्य राज्ञः पुरोत्तमम् ॥ क्वचिद्युद्धं क्वचिद्द्वन्द्वं तेन बद्धो यमालये

तस्य राज्ञः पुरोत्तमं सर्वजीवैस्तथाकीर्णम् । क्वचिद्युद्धं क्वचिद्द्वन्द्वं; तेन स यमालये बद्धोऽभवत् ॥

Verse 9

क्वचिद्गायन् हसांश्चैव क्वचिद्दुःखेन दुःखितः ॥ क्वचित्क्रीडन् यथाकर्म क्वचिद्भुञ्जन् क्वचित्स्वपन्

क्वचिद्गायन् हसांश्चैव क्वचिद्दुःखेन दुःखितः । क्वचित्क्रीडन् यथाकर्म क्वचिद्भुञ्जन् क्वचित्स्वपन् ॥

Verse 10

स्वकर्मभिः प्रदृश्यन्ते स्थूलाः सूक्ष्माश्च जन्तवः ॥ मया दृष्टा द्विजश्रेष्ठास्तस्य राज्ञः पुरोत्तमे

स्वकर्मभिः प्रदृश्यन्ते स्थूलाः सूक्ष्माश्च जन्तवः । मया दृष्टा द्विजश्रेष्ठास्तस्य राज्ञः पुरोत्तमे ॥

Verse 11

अङ्गानि चैव सीदन्ति मनो विह्वलतीव मे ॥ दिव्यभावाः स्पृशन्त्येते चिन्तयानस्य तत्फलम्

अङ्गानि चैव सीदन्ति मनो विह्वलतीव मे । दिव्यभावाः स्पृशन्त्येते चिन्तयानस्य तत्फलम् ॥

Verse 12

तथापि कथयिष्यामि यथादृष्टं तथाश्रुतम् ॥ पुष्पोदका नाम तत्र नदीनाṃ प्रवरा नदी

तथापि यथादृष्टं यथाश्रुतं च कथयिष्यामि। तत्र नदीषु प्रवरा ‘पुष्पोदका’ नाम नदी अस्ति॥

Verse 13

दृश्यते न च दृश्येत नानावृक्षसमाकुला ॥ सुवर्णकृतसोपाना दिव्यकाञ्चनवालुका

दृश्यते च न दृश्येत इव—अतिविस्मयकारिणी। नानावृक्षसमाकीर्णा, सुवर्णकृतसोपाना, दिव्यकाञ्चनवालुका॥

Verse 14

प्रसन्नेन च तोयेन शीतलेन सुगन्धिना ॥ पुष्प्यत्फलवनाकीर्णा नाना पक्षिसमाकुला

प्रसन्नेन शीतलेन सुगन्धिना च तोयेन युक्ता। पुष्प्यत्फलवनाकीर्णा, नानापक्षिसमाकुला च॥

Verse 15

भ्राजते सरितां श्रेष्ठा सर्वपापप्रणाशिनी ॥ तस्यास्तीरे मया दृष्टाः पादपाश्च सहस्रशः

भ्राजते सा सरितां श्रेष्ठा सर्वपापप्रणाशिनी। तस्यास्तीरे मया दृष्टाः पादपाः सहस्रशः॥

Verse 16

अमराः क्रीडमानाश्च जलक्रीडां पुनःपुनः ॥ विशालजघना यस्यां गन्धर्वाः सामगा इव

तत्रामराः पुनःपुनर्जलक्रीडां क्रीडन्ति। यस्यां विशालजघनाः स्त्रियः सन्ति, गन्धर्वाश्च सामगा इव गायन्ति॥

Verse 17

भुजङ्गावनताङ्ग्यश्च किन्नर्यश्च सुगायनाः ॥ दिव्यभूषणसम्भोगैः क्रीडन्त्यत्र समागताः

अत्र भुजङ्गवत् सुकुमारावनताङ्ग्यः स्त्रियश्च, सुगायनाः किन्नर्यश्च, दिव्यभूषणसम्भोगैः सह समागताः क्रीडन्ति।

Verse 18

एवं नारीसहस्राणि तत्र दिव्यानि नित्यशः ॥ क्रीडन्ति सलिले तत्र प्रासादेषु शुभेषु च

एवं तत्र नित्यशः दिव्यानि नारीसहस्राणि सलिले क्रीडन्ति, शुभेषु प्रासादेषु च क्रीडन्ति।

Verse 19

प्रमदाश्च जले तत्र कामरूपाः सुमेखलाः ॥ रमयन्त्यो नरास्तत्र यथाकामं यथासुखम्

तत्र जले प्रमदाः कामरूपाः सुमेखलाः सन्ति; ताः तत्र नरान् यथाकामं यथासुखं रमयन्ति।

Verse 20

तां नदीं क्षोभयन्त्यस्ताः क्रीडन्ति सहिताः प्रियैः ॥ गायन्ति सलिले काश्चिन्मधुरं मधुविह्वलाः

ताः प्रियैः सहिताः क्रीडन्त्यः तां नदीं क्षोभयन्ति; काश्चित् मधुविह्वलाः सलिले मधुरं गायन्ति।

Verse 21

जलतूर्यनिनादेन भूषणानां स्वनेन च ॥ भाति सा निम्नगा दिव्या दिव्यरत्नैरलंकृता

जलतूर्यनिनादेन भूषणानां स्वनेन च सा दिव्या निम्नगा दिव्यरत्नैरलंकृता भाति।

Verse 22

वैवस्वती नाम महानदी सा शुभा नदीनां प्रवरा अतिरम्या ॥ प्रयाति मध्ये नगरस्य नित्यं मातेव पुत्रं परिपालयन्ती

वैवस्वती नाम महानदी सा शुभा नदीनां प्रवरा अतिरम्या। सा नगरस्य मध्ये नित्यं प्रवहति, मातेव पुत्रं परिपालयन्ती॥

Verse 23

तोयानुरूपा च मनोहरा च दिव्येन तोयेन सदैव पूर्णा ॥ यस्यास्तु हंसाः पुलिनेषु मत्ताः कुन्देन्दुवर्णाः प्रचरन्ति नित्यम्

तोयानुरूपा मनोहरा च दिव्येन तोयेन सदैव पूर्णा। यस्याः पुलिनेषु कुन्देन्दुवर्णा हंसाः मत्ताः नित्यं प्रचरन्ति॥

Verse 24

रथाङ्गसाह्वैः प्रवरैश्च पद्मैः प्रतप्तजाम्बूनद कर्णिकाभिः ॥ या दृश्यते चैव मनोज्ञरूपा सुवर्णसोपानयुता सुकान्ता

रथाङ्गसाह्वैः प्रवरैः पद्मैः प्रतप्तजाम्बूनदकर्णिकाभिः। मनोज्ञरूपा सुवर्णसोपानयुता सुकान्ता या दृश्यते॥

Verse 25

यस्यास्तु तोयं विमलं सुगन्धि स्वादु प्रसन्नं त्वमृतोपमं च ॥ वृक्षास्तु यस्या वनखण्डजाताः सदा शुभैः पुष्पफलैरुपेताः

यस्याः तोयं विमलं सुगन्धि स्वादु प्रसन्नम् अमृतोपमं च। यस्याः वनखण्डजाताः वृक्षाः सदा शुभैः पुष्पफलैरुपेताः॥

Verse 26

नार्यः सुरूपा मदविह्वलाश्च क्रीडन्ति ता यत्र मनोज्ञरूपाः ॥ यस्यां जनः क्रीडनताडनाद्यैर्विवर्णतां याति न वै कदाचित् ॥

यत्र सुरूपाः नार्यः मदविह्वलाः मनोज्ञरूपाः क्रीडन्ति। यस्यां जनः क्रीडनताडनाद्यैः कदाचिदपि विवर्णतां न याति॥

Verse 27

या देवतानामपि पूजनीया तापनिधीनां च तथा मुनीनाम् ॥ या दृश्यते तोयभरेण कान्ताकृतिः कवीनामिव निर्मलार्था ॥

या देवतानामपि पूजनीया तपोनिधीनां तथा मुनीनाम्। या तोयभरेण कान्ताकृतिः दृश्यते, कवीनामिव वाणी निर्मलार्था॥

Verse 28

वादित्रगीतस्वनतालयुक्ता गायन्ति नार्यः सहिताः सदा हि ॥ कन्याकुलानां मृदुभाषितानि मनोहराणां च वनेषु तेषु ॥

वादित्रगीतस्वनतालयुक्ता नार्यः सहिताः सदा गायन्ति। तेषु वनेषु कन्याकुलानां मृदुभाषितानि मनोहराणि॥

Verse 29

कुर्वन्ति संहर्षमिव स्वनेन मनोज्ञरूपा दिवि देवतानाम् ॥ मृदङ्गनादश्च सुतन्त्रियुक्तगीतध्वनिश्चैव सुवंशयुक्तः ॥

स्वनेन संहर्षमिव कुर्वन्ति मनोज्ञरूपा दिवि देवतानाम्। मृदङ्गनादः सुतन्त्रियुक्तगीतध्वनिश्च सुवंशयुक्तश्च॥

Verse 30

प्रासादकुञ्जेषु विहार्यमाणा न तृप्तिमेवं बहु ताः प्रयान्ति ॥ गन्धः सुगन्धोऽगुरुचन्दनानां वातः शुभो वाति सुशीतमन्दः ॥

प्रासादकुञ्जेषु विहार्यमाणाः ता बहु न तृप्तिमुपयान्ति। अगुरुचन्दनयोः सुगन्धोऽस्ति, सुशीतमन्दः शुभो वातो वाति॥

Verse 31

क्वचित् सुगन्धः प्रचचार भूयः प्रासादरोधं प्रविरूढमार्गः ॥ क्वचिज्जनाः क्रीडनकावसक्ताः क्वचिच्च नारीनरगीतशब्दाः ॥

क्वचित् सुगन्धः पुनः पुनः प्रचचार, प्रासादरोधं प्रविरूढमार्गः। क्वचिद् जनाः क्रीडनकावसक्ताः, क्वचिच्च नारीनरगीतशब्दाः॥

Verse 32

तथाऽपरे क्रीडनकाः सकान्ताः सुवर्णवेदीकृतसानुशोभाः ॥ विमानभूताः प्रचरन्ति तोये प्रमत्तनारीनरसं्कुलाश्च ॥

तथैव केचन क्रीडापराः सकान्ताः सुवर्णवेदीकृतसानुशोभाः। विमानभूताः सलिले विचरन्ति प्रमत्तनारीनरसंकीर्णाश्च॥

Verse 33

शक्यो विभागो न हि रम्यताया ह्यसौ दिनैर्वा बहुभिः प्रवक्तुम् ॥ नैषा कथा कर्मसमाधियुक्ता शक्त्या प्रवक्तुं दिवसैरनल्पैः ॥

न हि शक्यः रम्यतायाः विभागो बहुभिर्दिनैरपि वक्तुम्। एषा कथा कर्मसमाधियुक्ता न शक्या दिवसैरनल्पैः शक्त्या सम्यक् प्रवक्तुम्॥

Verse 34

क्वचिन्नृत्यन् क्वचित्तिष्ठन् क्वचिद्बन्धनसंस्थितः ॥ एवं शतसहस्राणि तस्य राज्ञः पुरोत्तमे ॥

क्वचिन्नृत्यन् क्वचित्तिष्ठन् क्वचिद्बन्धनसंस्थितः। एवं शतसहस्राणि तस्य राज्ञः पुरोत्तमे॥

Verse 35

तत्रापरे वृक्षषण्डा नित्यपुष्पफलान्विताः ॥ ते च कामप्रदा नित्यं तथा द्विजसमायुताः ॥

तत्रापरे वृक्षषण्डा नित्यपुष्पफलान्विताः। ते च कामप्रदा नित्यं तथा द्विजसमायुताः॥

Verse 36

जलं च दत्तं बहुभिर्नरैश्च तस्याः स्वरूपप्रतिमा च निष्ठा ॥ प्रासादपङ्क्तिर्ज्वलनप्रकाशा तस्यास्तु तीरे बहुभक्तिरम्याः ॥

जलं च दत्तं बहुभिर्नरैश्च तस्याः स्वरूपप्रतिमा च निष्ठा। प्रासादपङ्क्तिर्ज्वलनप्रकाशा तस्यास्तु तीरे बहुभक्तिरम्याः॥