Adhyaya 194: The Return of Naciketas from Yama’s Abode: Inquiry into Death, Karma, and Dharmic Release

Verse 1

अथ नचिकेतसो आगमनवर्णनम् ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ गतश्च परमं स्थानं यत्र राजा दुरासदः ॥ अर्चितस्तु यथान्यायं दृष्ट्वैव तु विसर्जितः

अथ नचिकेतस आगमनवर्णनम्। वैशम्पायन उवाच—स परमं स्थानं गतः यत्र राजा दुरासदः; यथान्यायम् अर्चितः, दृष्ट्वैव तु विसर्जितः।

Verse 2

ततो हृष्टमना राजन्पुत्रं दृष्ट्वा तपोनिधिः ॥ परिष्वज्य च बाहुभ्यां मूर्द्धन्याघ्राय यत्नतः

ततः, राजन्, तपोनिधिः हृष्टमना पुत्रं दृष्ट्वा; बाहुभ्यां परिष्वज्य, मूर्ध्नि यत्नतः आघ्राय च।

Verse 3

दिवं च पृथिवीं चैव नादयामास हृष्टवत् ॥ स संहृष्टमनाः प्रीतस्तानुवाच तपोधनान्

हृष्टवत् स दिवं पृथिवीं च नादयामास; ततः संहृष्टमनाः प्रीतः स तपोधनान् तान् उवाच।

Verse 4

पश्यन्तु मम पुत्रस्य प्रभावं दिव्यतेजसः ॥ यमस्य भवनं गत्वा पुनः शीघ्रमिहागतः

पश्यन्तु ते मम पुत्रस्य दिव्यतेजसः प्रभावम्; यमस्य भवनं गत्वा स पुनः शीघ्रमिहागतः।

Verse 5

पितृस्नेहानुभावेन गुरुशुश्रूषयापि च ॥ दैवेन हेतुनाचायं जीवन्दृष्टो मया सुतः

पितृस्नेहानुभावेन गुरुशुश्रूषया च; दैवेन हेतुनाप्ययं सुतो मया जीवन् दृष्टः।

Verse 6

लोके मत्सदृशो नास्ति पुमान्भाग्यसमन्वितः ॥ एष मृत्युमुखं गत्वा मम पुत्र इहागतः

लोके मत्सदृशो नास्ति पुमान् भाग्यसमन्वितः; एष मृत्युमुखं गत्वा मम पुत्र इहागतः।

Verse 7

कच्चित्त्वं न हतो वत्स नैव बद्धो यमालये ॥ कच्चित्ते स शिवः पन्था गच्छतस्तव पुत्रक

कच्चित्त्वं न हतो वत्स, नैव बद्धो यमालये? कच्चित्ते शिवः पन्था गच्छतस्तव पुत्रक?

Verse 8

कच्चित्ते व्याधयो घोरा नान्वगच्छन्यमालये ॥ किमपूर्वं त्वया दृष्टं कच्चित्तुष्टो महातपाः

कच्चित्ते व्याधयो घोराः नान्वगच्छन् यमालये? किमपूर्वं त्वया दृष्टं? कच्चित् तुष्टो महातपाः?

Verse 9

कच्चिद्राजा त्वया दृष्टः प्रेतानामधिपो बली ॥ परुषेण न कच्चित्त्वां यमः पश्यति चक्षुषा

कच्चिद्राजा त्वया दृष्टः प्रेतानामधिपो बली? परुषेण न कच्चित्त्वां यमः पश्यति चक्षुषा?

Verse 10

कच्चिद्दौवारिकास्तत्र न रौद्रास्त्वां यमालये ॥ कच्चिद्राज्ञा विसृष्टं तु न बाधन्तेतरे जनाः

कच्चिद्दौवारिकास्तत्र न रौद्रास्त्वां यमालये? कच्चिद्राज्ञा विसृष्टं तु न बाधन्तेऽतरे जनाः?

Verse 11

कच्चित्पन्थास्त्वया लब्धो निर्गमो वा यमालये ॥ अयं मम सुतः प्राप्तः प्रसन्ना मम देवताः

कच्चित्पन्थास्त्वया लब्धो निर्गमो वा यमालये? अयं मम सुतः प्राप्तः; प्रसन्ना मम देवताः।

Verse 12

ऋषयश्च महाभागा द्विजाश्च सुमहाव्रताः ॥ यन्मे वत्स पुनः प्राप्तो यमलोकाद्दुरासदात् ॥

ऋषयश्च महाभागा द्विजाश्च सुमहाव्रताः—‘यन्मे वत्सः पुनः प्राप्तो यमलोकाद्दुरासदात्’ इति।

Verse 13

एवमाभाषमाणं तु श्रुत्वा सर्वे वनौकसः ॥ त्यक्त्वा व्रतानि सर्वाणि नियमांश्च तथैव च ॥

एवमाभाषमाणं तु श्रुत्वा सर्वे वनौकसः । त्यक्त्वा व्रतानि सर्वाणि नियमांश्च तथैव च ॥

Verse 14

जपन्तश्चैव जाप्यानि पूजयन्तश्च देवताः ॥ ऊर्ध्वबाहवः केचित्तिष्ठन्तोऽन्ये सुदारुणम् ॥

जपन्तश्चैव जाप्यानि पूजयन्तश्च देवताः । ऊर्ध्वबाहवः केचित्तिष्ठन्तोऽन्ये सुदारुणम् ॥

Verse 15

एकपादेन तिष्ठन्तः पश्यन्तोऽन्ये दिवाकरम् ॥ एवमेव परित्यज्य नियमान्पूर्वसञ्चितान् ॥

एकपादेन तिष्ठन्तः पश्यन्तोऽन्ये दिवाकरम् । एवमेव परित्यज्य नियमान्पूर्वसञ्चितान् ॥

Verse 16

वैश्वानरा महाभागास्तपसा संशितव्रताः ॥ आगतास्त्वरितं द्रष्टुं नाचिकेतं सुतं तदा ॥

वैश्वानरा महाभागास्तपसा संशितव्रताः । आगतास्त्वरितं द्रष्टुं नाचिकेतं सुतं तदा ॥

Verse 17

दिग्वाससश्च ऋषयो दन्तोलूखलिनस्तथा ॥ अश्मकूटाश्च मौनाश्च शीर्णपर्णाम्बुभोजनाः ॥

दिग्वाससश्च ऋषयो दन्तोलूखलिनस्तथा । अश्मकूटाश्च मौनाश्च शीर्णपर्णाम्बुभोजनाः ॥

Verse 18

धूमदाश्च तथा चान्ये तप्यमानाश्च पावके ॥ परिवर्य तथा दृष्ट्वा तस्य पुत्रं तपोनिधिम् ॥

धूमदाश्च तथान्ये च तप्यमानाश्च पावके । परिवर्य तथा दृष्ट्वा तस्य पुत्रं तपोनिधिम् ॥

Verse 19

तं नाचिकेतसं दृष्ट्वा यमलोकादिहागतम् ॥ भीतास्तत्र स्थिताः हृष्टाः केचित्कौतूहलान्विताः ॥

तं नाचिकेतसं दृष्ट्वा यमलोकादिहागतम् । भीतास्तत्र स्थिताः हृष्टाः केचित्कौतूहलान्विताः ॥

Verse 20

केचिद्विमनसश्चैव केचित्संशयवादिनः ॥ तमूचुः सहिताः सर्वे ऋषिपुत्रं तपोधनम् ॥

केचिद्विमनसश्चैव केचित्संशयवादिनः । तमूचुः सहिताः सर्वे ऋषिपुत्रं तपोधनम् ॥

Verse 21

ऋषय ऊचुः ॥ भो भो सत्यव्रताचार गुरुशुश्रूषणे रत ॥ नाचिकेतः सुत प्राज्ञ स्वधर्मपरिपालक ॥

ऋषय ऊचुः । भो भो सत्यव्रताचार गुरुशुश्रूषणे रत । नाचिकेतः सुत प्राज्ञ स्वधर्मपरिपालक ॥

Verse 22

ब्रूहि सत्यं त्वया दृष्टं श्रुतं च सविशेषकम् ॥ ऋषीणां श्रोतुकामानां पितुश्चैव विशेषतः ॥

ब्रूहि सत्यं त्वया दृष्टं श्रुतं च सविशेषकम् । ऋषीणां श्रोतुकामानां पितुश्चैव विशेषतः ॥

Verse 23

अपि गुह्यं च वक्तव्यं पृष्टे सति विशेषतः ॥ सर्वस्यापि भयं तीव्रं यद्द्वारा प्रतिदृश्यते ॥

अपि गुह्यं च वक्तव्यं पृष्टे सति विशेषतः । सर्वस्यापि भयं तीव्रं यद्द्वारा प्रतिदृश्यते ॥

Verse 24

मृतं नैव परं तात दृश्यते कालमायया ॥ स्वकर्म भुज्यते तात प्रयत्नेन च मानवैः ॥

मृतं नैव परं तात दृश्यते कालमायया । स्वकर्म भुज्यते तात प्रयत्नेन च मानवैः ॥

Verse 25

इह चैव कृतं यत्तु तत्परत्रोपभुज्यते ॥ करोति यदि तत्कर्म शुभं वा यदि वा अशुभम् ॥

इह चैव कृतं यत्तु तत्परत्रोपभुज्यते । करोति यदि तत्कर्म शुभं वा यदि वा अशुभम् ॥

Verse 26

तथात्र दृश्यते काले कालस्यैव तु मायया ॥ म्रियते च यथा जन्तुर्यथा गर्भे च तिष्ठति ॥

तथात्र दृश्यते काले कालस्यैव तु मायया । म्रियते च यथा जन्तुर्यथा गर्भे च तिष्ठति ॥

Verse 27

तस्य पारं न गच्छन्ति बहवः पारचिन्तकाः ॥ तत्र स्थिते जगत्सर्वं लोभमोहतमोवृतम् ॥

तस्य पारं न गच्छन्ति बहवः पारचिन्तकाः । तत्र स्थिते जगत्सर्वं लोभमोहतमोवृतम् ॥

Verse 28

धर्मराजस्य किं रूपं कालो वा कीदृशो मुने ॥ किंरूपा व्याधयश्चैव विपाको वापि कीदृशः ॥

धर्मराजस्य किं रूपं कालो वा कीदृशो मुने। किंरूपा व्याधयश्चैव विपाको वापि कीदृशः॥

Verse 29

किं च कुर्वन्प्रमुच्येत किं वा कर्म समाचरेत् ॥ आस्पदं सर्वलोकस्य तत्कर्म दुरतिक्रमम् ॥

किं च कुर्वन्प्रमुच्येत किं वा कर्म समाचरेत्। आस्पदं सर्वलोकस्य तत्कर्म दुरतिक्रमम्॥

Verse 30

क्रोधबन्धनजं क्लेशं कर्षणं छेदनं तथा ॥ येन गच्छन्ति विप्रेन्द्र लोके कर्मविदो जनाः ॥

क्रोधबन्धनजं क्लेशं कर्षणं छेदनं तथा। येन गच्छन्ति विप्रेन्द्र लोके कर्मविदो जनाः॥

Verse 31

जितात्मानः कथं यान्ति कथं गच्छति पापकृत् ॥ यथाश्रुतं यथादृष्टं यथा चैवावधारितम् ॥

जितात्मानः कथं यान्ति कथं गच्छति पापकृत्। यथाश्रुतं यथादृष्टं यथा चैवावधारितम्॥

Verse 32

वैशम्पायन उवाच॥ ऋषिभिस्त्वेवमुक्तस्तु नाचिकेतो महामनाः ॥ यदुवाच महाराज शृणु तज्जनमेजय

वैशम्पायन उवाच। ऋषिभिस्त्वेवमुक्तस्तु नाचिकेतो महामनाः। यदुवाच महाराज शृणु तज्जनमेजय॥

Verse 33

प्रणयात्सौहृदात्स्नेहादस्माभिरभिपृच्छितम् ॥ वद सर्वं महाभाग याथातथ्येन विस्तरम्

प्रणयात् सौहृदात् स्नेहाच्च वयम् त्वामभिपृच्छामः। हे महाभाग, यथातथ्येन विस्तरेण सर्वं वद॥

Verse 34

कच्चिन्न तुष्टो भगवान्स्त्वां दृष्ट्वा स्वयमागतम् ॥ कच्चिच्छीघ्रं विसृष्टोऽसि धर्मराजेन पुत्रक

कच्चिद् भगवान् त्वां स्वयमागतम् दृष्ट्वा तुष्टोऽभवत्? कच्चित् पुत्रक, धर्मराजेन त्वं शीघ्रं विसृष्टोऽसि?

Verse 35

उपविष्टास्तथा चान्ये स्थिताश्चान्ये सुयन्त्रिताः ॥ ते सर्वे तं तु पृच्छन्ति ऋषयो वेदपारगाः

केचित् उपविष्टाः, केचित् स्थिताः सुयन्त्रिताः। ते सर्वे वेदपारगा ऋषयस्तं तु पृच्छन्ति॥

Verse 36

चिन्तयेत न चिन्ताऽत्र मृगयन्ति च यद्धितम् ॥ करोति चित्रगुप्तः किं किं च जल्पत्यसौ पुनः

अत्र न चिन्तयेत; ते हि हितं मृगयन्ति। चित्रगुप्तः किं करोति, असौ पुनः पुनः किं जल्पति?