Adhyaya 193: Naciketas’ Journey to Yama’s Abode and the Eulogy of Truthfulness
Nāciketasya Yamālaya-gamanaṃ satya-stutiś ca
Ethical-Discourse (Satya-dharma) with Afterlife Topography (Yamālaya inquiry)
अस्मिन् वराहपुराणे वराह–पृथिवीसंवादरूपे दृष्टान्तकथया यमालयस्य स्वरूपपरिमाणदर्शनविधिं निरूप्यते। कर्मफलभयाकुलो जनमेजयः वैशम्पायनं पृच्छति—यमालयः कीदृशः, कियान्, कथं च दृश्यते इति। स तु उद्दालकऋषेः पुत्रस्य नाचिकेतसः पूर्ववृत्तान्तं कथयति—क्रोधात् उद्दालकः पुत्रं यमं गन्तुं शशाप; नाचिकेतः धर्मिणः वाक्यस्य सत्यतां रक्षितुम् अभ्युपगम्य पुनरागमनं प्रतिजानाति। ततः सत्यमहिम्नः विस्तीर्णा स्तुतिः प्रवर्तते—सत्यं लोकव्यवस्थायाः आधारः, यज्ञकर्मणां सिद्धिहेतुः, सामाजिकनीतेः मूलं, भूमेः सीम्नां च स्थैर्यकारणमिति।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 193
Verse 1
अथ नचिकेतः प्रयाणवर्णनम् ॥ लोमहर्षण उवाच ॥ व्यासशिष्यं महाप्राज्ञं वेदवेदाङ्गपारगम् ॥ द्वारदेशे समासीनं कृतपूर्वाह्निकक्रियम्
अथ नचिकेतः प्रयाणवर्णनम्। लोमहर्षण उवाच—व्यासशिष्यं महाप्राज्ञं वेदवेदाङ्गपारगं द्वारदेशे समासीनं कृतपूर्वाह्निकक्रियम् (अपश्यम्)।
Verse 2
अश्वमेधे तथा वृत्ते राजा वै जनमेजयः ॥ ब्रह्मवध्याभिभूतस्य दीक्षां द्वादशवार्षिकीम्
अश्वमेधे तथा वृत्ते राजा वै जनमेजयः। ब्रह्मवध्याभिभूतस्य द्वादशवार्षिकीं दीक्षां (जग्राह)।
Verse 3
प्रायश्चित्तं चरित्वैवमागतो गजसाह्वयम् ॥ उपगम्य महात्मानं जाह्नवीतीरसंश्रयम् ॥
एवं प्रायश्चित्तं चरित्वा आगतो गजसाह्वयम्। उपगम्य महात्मानं जाह्नवीतीरसंश्रयम्।
Verse 4
ऋषिं परमसंपन्नं वैशम्पायनमञ्जसा ॥ कर्मणा प्रेरितस्तेन चिन्ताव्याकुललोचनः ॥
ऋषिं परमसंपन्नं वैशम्पायनमञ्जसा । कर्मणा प्रेरितस्तेन चिन्ताव्याकुललोचनः ॥
Verse 5
कुरूणां पश्चिमो राजा पश्चात्तापेन पीडितः ॥ व्यासशिष्यमुपागम्य प्रश्नमेनमपृच्छत ॥
कुरूणां पश्चिमो राजा पश्चात्तापेन पीडितः । व्यासशिष्यमुपागम्य प्रश्नमेनमपृच्छत ॥
Verse 6
जनमेजय उवाच ॥ भगवञ्जायते तीव्रं चिन्तयानस्य सुव्रत ॥ कर्मपाकफलं यस्मिन्मानुषैरुपभुज्यते ॥
जनमेजय उवाच । भगवञ्जायते तीव्रं चिन्तयानस्य सुव्रत । कर्मपाकफलं यस्मिन्मानुषैरुपभुज्यते ॥
Verse 7
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं कीदृशं तु यमालयम् ॥ किं प्रमाणं च किं रूपं कथं गत्वा स पश्यति ॥
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं कीदृशं तु यमालयम् । किं प्रमाणं च किं रूपं कथं गत्वा स पश्यति ॥
Verse 8
न गच्छेयं कथं विप्र प्रेतराज्ञो निवेशनम् ॥ धर्मराजस्य धीरस्य सर्वलोकानुशासिनः ॥
न गच्छेयं कथं विप्र प्रेतराज्ञो निवेशनम् । धर्मराजस्य धीरस्य सर्वलोकानुशासिनः ॥
Verse 9
सूत उवाच ॥ एवं पृष्टो महातेजास्तेन राज्ञा द्विजोत्तमः ॥ उवाच मधुरं वाक्यं राजानं जनमेजयम् ॥
सूत उवाच—एवं तेन राज्ञा पृष्टो महातेजा द्विजोत्तमः जनमेजयं राजानं प्रति मधुरं वचनम् उवाच।
Verse 10
पावनीं सर्वपापानां प्रवृत्तौ शुभकारिणीम् ॥ इतिहासपुराणानां कथां वै विदुषां प्रियाम् ॥
सर्वपापानां पावनीं शुभप्रवृत्तिकारिणीं विदुषां प्रियाम् इतिहासपुराणकथां स उवाच।
Verse 11
कश्चिदासीत्पुरा राजन् ऋषिः परमधार्मिकः ॥ उद्दालक इति ख्यातः सर्ववेदाङ्गतत्त्ववित् ॥
पुरा राजन् कश्चिदृषिः परमधार्मिकः आसीत्; उद्दालक इति ख्यातः सर्ववेदाङ्गतत्त्ववित्।
Verse 12
तस्य पुत्रो महातेजा योगमास्थाय बुद्धिमान् ॥ नाचिकेत इति ख्यातः सर्ववेदाङ्गतत्त्ववित् ॥
तस्य पुत्रो महातेजा बुद्धिमान् योगमास्थाय नाचिकेत इति ख्यातः सर्ववेदाङ्गतत्त्ववित्।
Verse 13
तेन रुष्टेन शप्तोऽभूत्पुत्रः परमधार्मिकः ॥ गच्छ शीघ्रं यमं पश्य मम क्रोधेन दुर्मते ॥
तेन रुष्टेन परमधार्मिकः पुत्रः शप्तोऽभूत्—“शीघ्रं गच्छ, यमं पश्य; मम क्रोधेन, दुर्मते।”
Verse 14
क्षणेनान्तरहितो जातः पितरं प्रत्युवाच ह ॥ विनयात्पृष्टतो वाक्यं भावेन च समन्वितम् ॥
क्षणेनान्तरहितो जातः, ततः पितरं प्रत्युवाच ह। विनयेन पृष्टं वाक्यं स भावेन समन्वितं प्राह॥
Verse 15
मा भूद्वाक्यं च ते मिथ्या धार्मिकस्य कदाचन ॥ गमिष्यामि पुरं रम्यं धर्मराजस्य धीमतः ॥
मा भूद्वाक्यं च ते मिथ्या धार्मिकस्य कदाचन। गमिष्यामि पुरं रम्यं धर्मराजस्य धीमतः॥
Verse 16
इह चैव पुनस्तावदागमिष्ये न संशयः ॥
इह चैव पुनस्तावदागमिष्ये न संशयः॥
Verse 17
तथेत्युक्त्वा महातेजाः पुत्रः परमधार्मिकः ॥ चिन्तयित्वा मुहूर्तं तु योगमास्थाय बुद्धिमान् ॥
तथेत्युक्त्वा महातेजाः पुत्रः परमधार्मिकः। चिन्तयित्वा मुहूर्तं तु योगमास्थाय बुद्धिमान्॥
Verse 18
पितोवाच ॥ एकस्त्वमसि वत्सश्च नान्यो बन्धुर्विधीयते ॥ अधर्मं चानृतं चास्तु त्वकीर्तिर्वापि पुत्रक ॥
पिता उवाच—एकस्त्वमसि वत्स, नान्यो बन्धुर्विधीयते। अधर्मं चानृतं चास्तु, त्वकीर्तिर्वापि पुत्रक॥
Verse 19
अप्रवृत्तस्त्वसम्भाष्यो योऽहं मिथ्या प्रयुक्तवान् ॥ त्वां वै धर्मसमाचारमभिधानॆन शप्तवान् ॥
अहं हि अप्रवृत्तोऽसम्भाष्यश्च, मिथ्याप्रयोगं कृत्वा, धर्मसमाचारं त्वां नाममात्रोच्चारणेनैव शप्तवान्।
Verse 20
अहं पुत्र न सद्वादी न क्षमे धर्मदूषितम् ॥ मम त्वं हि महाभाग नित्यं चित्तानुपालकः ॥
अहं पुत्र न सद्वादी; न च धर्मदूषितं क्षमे। त्वं तु महाभाग मम नित्यं चित्तानुपालकः।
Verse 21
धर्मज्ञश्च यशस्वी च नित्यं क्षान्तो जितेन्द्रियः ॥ शुश्रूषुरनहंवादी शक्तस्तारयितुं मम ॥
त्वं धर्मज्ञो यशस्वी च नित्यं क्षान्तो जितेन्द्रियः। शुश्रूषुरनहंवादी शक्तस्तारयितुं मम।
Verse 22
याचितस्त्वं मया पुत्र गन्तुं वै तत्र नार्हसि ॥
याचितोऽपि मया पुत्र, तत्र गन्तुं त्वं वै नार्हसि।
Verse 23
यदि वैवस्वतो राजा तत्र प्राप्तं यदृच्छया ॥ रोषेण त्वां महातेजा विसृज्येन्न कदाचन ॥
यदि वैवस्वतो राजा तत्र यदृच्छया प्राप्तः, स महातेजा रोषेण त्वां कदाचन न विसृजेत्।
Verse 24
विनश्येयमहं पश्य कुलसेतु-विनाशनः ॥ धिक्कृतः सर्वलोकेन पापकर्ता नराधमः ॥
पश्य—कुलसेतु-विनाशकत्वात् अहं विनश्येयम्; सर्वलोकेन धिक्कृतः पापकर्ता नराधमः स्याम्।
Verse 25
नरकस्य पूदिताख्या दुःखेन नरकं विदुः ॥ पुतित्राणं भवेत् पुत्रादिहेष्यति परत्र च ॥
पूदिताख्यं नरकं दुःखमयं नरकं विदुः; पुत्रात् पितुः त्राणं भवति—इह लोके परत्र च।
Verse 26
हुतं दत्तं तपस्तप्तं पितरश्चापि पोषिताः ॥ अपुत्रस्य हि तत्सर्वं मोघं भवति निश्चयः ॥
हुतं दत्तं तपस्तप्तं पितरश्चापि पोषिताः; अपुत्रस्य तु तत्सर्वं मोघं भवति—निश्चयः।
Verse 27
शुश्रूषावान्भवेच्छूद्रो वैश्यो वा कृषिजीवनः ॥ सस्यगोप्ता तु राजन्यो ब्राह्मणो वा स्वकर्मकृत् ॥
शूद्रो शुश्रूषावान् भवेत्; वैश्यो वा कृषिजीवनः। राजन्यः सस्यगोप्ता; ब्राह्मणः स्वकर्मकृत् भवेत्।
Verse 28
पुत्रेण लभते जन्म पौत्रेण तु पितामहः ॥ पुत्रस्य च प्रपौत्रेण मोदते प्रपितामहः ॥
पुत्रेण लभते जन्म; पौत्रेण तु पितामहः। पुत्रस्य च प्रपौत्रेण मोदते प्रपितामहः।
Verse 29
न हास्यामिति वत्स त्वां मम वंशविवर्धनम् ॥ याच्यमानः प्रयत्नेन तत्र गन्तुं न चार्हति ॥
वत्स, नाहं त्वां हास्यामि—त्वं मम वंशविवर्धनः। प्रयत्नेनापि याच्यमानः स तत्र गन्तुं नार्हति॥
Verse 30
वैशम्पायन उवाच ॥ एवं विलपमानं तं पितरं प्रत्युवाच ह ॥ हृष्टपुष्ट वपुर्भूत्वा पुत्रः परमधार्मिकः ॥
वैशम्पायन उवाच—एवं विलपमानं पितरं प्रति पुत्रः परमधार्मिकः हृष्टपुष्टवपुर्भूत्वा प्रत्युवाच॥
Verse 31
पुत्र उवाच ॥ न विषादस्त्वया कार्यो द्रक्ष्यसे मामिहागतम् ॥ दृष्ट्वा च तमहं देवं सर्वलोकनमस्कृतम् ॥
पुत्र उवाच—त्वया विषादो न कर्तव्यः; मामिहागतम् द्रक्ष्यसे। सर्वलोकनमस्कृतं तं देवं दृष्ट्वा च अहम्…॥
Verse 32
आगच्छामि पुनश्चात्र न भयं मेऽस्ति मृत्युतः ॥ पूजयिष्यति मां तात राजा त्वदनुकम्पया ॥
पुनश्चात्रागच्छामि; मृत्युतो मे भयं नास्ति। तात, त्वदनुकम्पया राजा मां पूजयिष्यति॥
Verse 33
सत्ये तिष्ठ महाभाग सत्यं च परिपालय ॥ सत्यं स्वर्गस्य सोपानं पारावारस्य नौरिव
सत्ये तिष्ठ महाभाग, सत्यं च परिपालय। सत्यं स्वर्गस्य सोपानं, पारावारस्य नौरिव॥
Verse 34
सूर्यस्तपति सत्येन वातः सत्येन वाति च ॥ अग्निर्दहति सत्येन सत्येन पृथिवी स्थिता
सत्येन सूर्यस्तपति, सत्येन वातो वाति च। सत्येनाग्निर्दहति, सत्येन पृथिवी स्थिता॥
Verse 35
उदधिर्ल्लङ्घयेन्नैव मर्यादां सत्यपालितः ॥ मन्त्रः प्रयुक्तः सत्येन सर्वलोकहितायते
सत्यपालितां मर्यादामुदधिर्नैव लङ्घयेत्। सत्येन प्रयुक्तो मन्त्रः सर्वलोकहितायते॥
Verse 36
सत्येन यज्ञा वर्त्तन्ते मन्त्रपूताः सुपूजिताः ॥ सत्येन वेदा गायन्ति सत्ये लोकाः प्रतिष्ठिताः
सत्येन यज्ञा वर्तन्ते मन्त्रपूताः सुपूजिताः। सत्येन वेदा गायन्ति सत्ये लोकाः प्रतिष्ठिताः॥
Verse 37
सत्येन सर्वं लभते यथा तात मया श्रुतम् ॥ न हि सत्यमतिक्रम्य विद्यते किञ्चिदुत्तमम्
सत्येन सर्वं लभते यथा तात मया श्रुतम्। न हि सत्यमतिक्रम्य विद्यते किञ्चिदुत्तमम्॥
Verse 38
देवदेवेन रुद्रेण वेदगर्भः पुरा किल ॥ सत्यस्थितेन देवानां परित्यक्तो महात्मना
देवदेवेन रुद्रेण वेदगर्भः पुरा किल। सत्यस्थितेन देवानां परित्यक्तो महात्मना॥
Verse 39
दीक्षां धारयते ब्रह्मा स तेनैव सुयन्त्रितः ॥ और्वेणाग्निस्तथा क्षिप्तः सत्येन वडवामुखे
दीक्षां धारयति ब्रह्मा तया एव सुसंयतः। तथा सत्येन और्वाग्निः वडवामुखे क्षिप्यते॥
Verse 40
संवर्तेन पुरा तात सर्वे लोकाः सदैवताः ॥ देवानामनुकम्पार्थं धृता वीर्यवता तदा
संवर्तकाले पुरा तात सर्वे लोकाः सदैवताः। देवानामनुकम्पार्थं वीर्यवता तदा धृताः॥
Verse 41
पाताले पालयन् सत्यं बद्धो वैरोचनो वसन् ॥ वर्द्धमानो महाशृङ्गैः शतशृङ्गो महागिरिः
पाताले सत्यं पालयन् बद्धो वैरोचनो वसन्। महाशृङ्गैः प्रवर्धमानः शतशृङ्गो महागिरिः॥
Verse 42
स्थितः सत्ये महाविन्ध्यो वर्द्धमानो न वर्द्धते ॥ सर्वं चराचरमिदं सत्येन श्रीयते जगत्
सत्ये स्थितो महाविन्ध्यो वर्द्धमानो न वर्द्धते। सर्वं चराचरमिदं सत्येन श्रीयते जगत्॥
Verse 43
गृहधर्माश्च ये दृष्टा वानप्रस्थाश्च शोभिताः ॥ यतीनां च गतिः शुद्धा ये चान्ये व्रतसंस्थिताः
गृहधर्मा यथा दृष्टा वानप्रस्थाश्च व्रतोज्ज्वलाः। यतीनां शुद्धगतिś्च ये चान्ये व्रतसंस्थिताः॥
Verse 44
अश्वमेधसहस्रं च सत्यं च तुलया धृतम् ॥ अश्वमेधसहस्राद्धि सत्यमेव विशिष्यते
अश्वमेधसहस्रं च सत्यं च तुलया धृतम् । अश्वमेधसहस्राद्धि सत्यमेव विशिष्यते ॥
Verse 45
सत्येन पालयते धर्मो धर्मो रक्षति रक्षितः ॥ तस्मात् सत्यं कुरुष्वाद्य रक्ष आत्मानमात्मना
सत्येन पालयते धर्मो धर्मो रक्षति रक्षितः । तस्मात् सत्यं कुरुष्वाद्य रक्ष आत्मानमात्मना ॥
Verse 46
ऋषिपुत्रो महातेजा सत्यवागनसूयकः ॥ प्राप्तश्च परमं स्थानं यत्र राज्ञो यमस्य तु
ऋषिपुत्रो महातेजा सत्यवागनसूयकः । प्राप्तश्च परमं स्थानं यत्र राज्ञो यमस्य तु ॥
Verse 47
वैशम्पायन उवाच ॥ शृणु राजन् पुरावृत्तां कथां परमशोभनाम् । धर्मवृद्धिकरीं नित्यां यशस्यां कीर्तिवर्ध्धिनीम्
वैशम्पायन उवाच । शृणु राजन् पुरावृत्तां कथां परमशोभनाम् । धर्मवृद्धिकरीं नित्यां यशस्यां कीर्तिवर्ध्धिनीम् ॥
Verse 48
मिथ्याभिशंसिनं तात यथेष्टं तारयिष्यति ॥ रोषेण हि मृषावादी निर्दयः कुलपांसनः
मिथ्याभिशंसिनं तात यथेष्टं तारयिष्यति । रोषेण हि मृषावादी निर्दयः कुलपांसनः ॥
Verse 49
तपो वा विपुलं तप्त्वा दत्त्वा दानमनुत्तमम् ॥ अपुत्रो नाप्नुयात्स्वर्गं यथा तात मया श्रुतम्
विपुलं तपोऽपि तप्त्वा, अनुत्तमं दानं दत्त्वापि, अपुत्रः स्वर्गं नाप्नुयात्—इति तात मया श्रुतम्।
Verse 50
सत्यं गाति तथा साम सर्वं सत्ये प्रतिष्ठितम् ॥ सत्यं स्वर्गश्च धर्मश्च सत्यादन्यन्न विद्यते
सत्यं गच्छति तथा साम; सर्वं सत्ये प्रतिष्ठितम्। सत्यं स्वर्गश्च धर्मश्च; सत्यादन्यन्न विद्यते।
Verse 51
एवमुक्त्वा हृष्टपुष्टः स्वेन देहेन सुव्रत ॥ तपसा प्राप्तयोगस्तु जितात्मा कृतसंयमः
एवमुक्त्वा, सुव्रत, स्वदेहेन हृष्टः पुष्टश्चाभवत्; तपसा प्राप्तयोगः, जितात्मा कृतसंयमः।
Frequently Asked Questions
The text foregrounds satya (truthfulness) as the highest sustaining principle: it presents satya as the basis for dharma, the efficacy of mantras and yajñas, and the stability of the world’s order. Nāciketas’ acceptance of the curse functions as an exemplar of preserving truthful speech and disciplined conduct even under distress.
No explicit tithi, māsa, or seasonal markers are specified in the provided passage. The narrative references a long dīkṣā of twelve years (dvādaśa-vārṣikī dīkṣā) undertaken as expiation, which is a durational (chronological) marker rather than a calendrical one.
Environmental balance is implied through cosmological ethics: satya is described as what upholds the earth’s stability (pṛthivī sthitā) and maintains boundaries (e.g., the ocean not transgressing its maryādā). This frames moral truthfulness as a principle that preserves terrestrial order and prevents destabilization—an early ecological-ethical linkage expressed through cosmic governance.
The chapter references King Janamejaya of the Kuru lineage, the sage Vaiśaṃpāyana (Vyāsa’s disciple), the sage Uddālaka, and his son Nāciketa; it also invokes Yama (Dharmarāja/Vaivasvata) as the ruler of the dead. Additional named figures appear as exempla within the satya-stuti (e.g., Rudra, Brahmā, Auruva, Saṃvarta, Virocana), functioning as cultural-mythic authorities rather than a continuous genealogy.