Adhyaya 164: The Efficacy of Circumambulating Annakūṭa (Govardhana)
Annakūṭa-parikramā-prabhāvaḥ
Ritual-Manual / Sacred Geography (Tīrtha-māhātmya)
वराहः पृथिवीं प्रति मथुरायाः पश्चिमे गोवर्धनान्नकूटप्रदेशस्य पुण्यभूगोलं कर्मफलप्रभावं च कथयति। पूर्वे ऐन्द्रं, दक्षिणे याम्यं, पश्चिमे वारुणं, उत्तरे कौबेरं—इति चतुर्दिक्-तीर्थानि निर्दिश्य, तेषु स्नानं नियमपालनं च कृत्वा दोषविशेषविनिवृत्तिं वराहलोकप्राप्तिं च प्रतिपादयति। ततः पृथिवी अन्नकूटपरिक्रमाविधिं पृच्छति; वराहो भाद्रपदशुक्लैकादश्यां उपवासपूर्वकं प्रातः मानसरङ्गायां स्नानं, गोवर्धने पूजनं, नाम्ना निर्दिष्टेषु कुण्डेषु क्रमशः स्नानं, पितृभ्यः पिण्डदानं, रात्रौ जागरणं च विधाय, एषा भूमिः आचारशुद्धिं लोकव्यवस्थास्थैर्यं च जनयतीति दर्शयति।
Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 164
Verse 1
अथाऽन्नकूटपरिक्रमप्रभावः ॥ श्रीवराह उवाच ॥ अस्ति गोवर्धनं नाम क्षेत्रं परमदुर्लभम् ॥ मथुरापश्चिमे भागे अदूराद्योजनद्वयम् ॥
अथाऽन्नकूटपरिक्रमप्रभावः। श्रीवराह उवाच—अस्ति गोवर्धनं नाम क्षेत्रं परमदुर्लभम्। मथुरापश्चिमे भागे अदूराद् योजनद्वयम्॥
Verse 2
ह्रदं तत्र महाभागे द्रुमगुल्मलतायुतम् ॥ चत्वारि तत्र तीर्थानि पुण्यानि च शुभानि च ॥
तत्र महाभागे ह्रदः द्रुमगुल्मलतायुतः। चत्वारि तत्र तीर्थानि पुण्यानि शुभानि च॥
Verse 3
ऐन्द्रं पूर्वेण पार्श्वेन यमतीर्थं तु दक्षिणे ॥ पश्चिमे वारुणं तीर्थं कौबेरं चोत्तरेण तु ॥
पूर्वेण पार्श्वेन ऐन्द्रं तीर्थम्, दक्षिणे यमतीर्थम्। पश्चिमे वारुणं तीर्थम्, उत्तरेण कौबेरं च॥
Verse 4
तेषां मध्ये स्थितो भद्रे क्रीडयिष्ये यदृच्छया ॥ तत्र वै शक्रतीर्थे तु स्नानं कुर्याद्दृढ व्रतः ॥
तेषां मध्ये स्थितो भद्रे क्रीडयिष्ये यदृच्छया। तत्र वै शक्रतीर्थे तु स्नानं कुर्याद् दृढव्रतः॥
Verse 5
मोदते शक्रलोके तु सर्वद्वन्द्वविवर्जितः॥ दक्षिणे यमतीर्थे तु स्नानं कुर्याद्यथाविधि॥
शक्रलोके तु मोदते सर्वद्वन्द्वविवर्जितः। दक्षिणे यमतीर्थे तु स्नानं कुर्याद् यथाविधि॥
Verse 6
यमस्य भवनं गत्वा मोदते कृतनिश्चयः॥ तत्राथ मुञ्चते प्राणान् लोभमोहविवर्जितः॥॥ यमलोकं परित्यज्य मम लोकं स गच्छति॥ तत्रैव वारुणं तीर्थमासाद्य स्नानमाचरेत्॥
यमस्य भवनं गत्वा कृतनिश्चयः स मोदते। तत्र लोभमोहविवर्जितः प्राणान् मुञ्चति। यमलोकं परित्यज्य मम लोकं स गच्छति। तत्रैव वारुणं तीर्थम् आसाद्य स्नानम् आचरेत्॥
Verse 7
वारुणं भवनं गत्वा मुच्यते सर्वकिल्बिषात्॥ तथात्र मुञ्चते प्राणान् कामक्रोधविवर्जितः॥
वारुणं भवनं गत्वा स सर्वकिल्बिषात् मुच्यते। तथात्र कामक्रोधविवर्जितः प्राणान् मुञ्चति॥
Verse 8
वारुणं लोकमुत्सृज्य मम लोकं स गच्छति॥ तत्र मध्ये च यः स्नाति क्रीडते स मया सह॥
वारुणं लोकम् उत्सृज्य मम लोकं स गच्छति। तत्र मध्ये यः स्नाति स मया सह क्रीडते॥
Verse 9
न तस्य पुनरावृत्तिर्देवि सत्यं ब्रवीमि ते॥ स्नात्वा मानसगङ्गायां दृष्ट्वा गोवर्धने हरिम्॥
न तस्य पुनरावृत्तिर्देवि सत्यं ब्रवीमि ते। स्नात्वा मानसगङ्गायां दृष्ट्वा गोवर्धने हरिम्॥
Verse 10
अन्नकूटं परिक्रम्य किं पुनः परिशोचति॥ सोमवारे त्वमायां वै प्राप्य गोवर्धनं गिरिम्॥
अन्नकूटं परिक्रम्य किं पुनः परिशोचति। सोमवारे त्वमायां वै प्राप्य गोवर्धनं गिरिम्॥
Verse 11
दत्त्वा पिण्डं पितृभ्यश्च राजसूयफलṃ भवेत्॥ गयायां पिण्डदानेन यत्फलं प्राप्यते नरैः॥
पितृभ्यः पिण्डं दत्त्वा राजसूयस्य फलमवाप्यते। गयायां पिण्डदानेन यत्फलं नरैः प्राप्यते…
Verse 12
तत्फलं प्राप्यते तत्र नात्र कार्या विचारणा॥ गोवर्धनं परिक्रम्य दृष्ट्वा देवं परं हरिम्॥
तत्फलं तत्रैव प्राप्यते; अत्र विचारणा न कार्या। गोवर्धनं परिक्रम्य परं देवं हरिं दृष्ट्वा…
Verse 13
राजसूयाश्वमेधानां फलं प्राप्नोत्यसंशयम्॥
राजसूयाश्वमेधयोः फलं निःसन्देहं प्राप्नोति।
Verse 14
पृथिव्युवाच॥ परिक्रमोऽन्नकूटस्य विधिना क्रियते कथम्॥ प्रभावगुणमाहात्म्यं तद्भवान्वक्तुमर्हति॥
पृथिव्युवाच—अन्नकूटस्य परिक्रमः विधिना कथं क्रियते? तस्य प्रभावगुणमाहात्म्यं भवान् वक्तुमर्हति।
Verse 15
श्रीवराह उवाच ॥ मासि भाद्रपदे या तु शुक्ला चैकादशी शुभा ॥ गोवर्धने सोपवासः कुर्यात्तत्र प्रदक्षिणाम् ॥
श्रीवराह उवाच—भाद्रपदमासि शुक्लैकादश्यां शुभायां गोवर्धने सोपवासः सन् तत्र प्रदक्षिणां कुर्यात्।
Verse 16
स्नात्वा मानसगङ्गायां प्रभाते उदिते रवौ ॥ गोवर्धनं प्रसाद्यैवं हरिं चाचलमूर्द्धनि ॥
मानसगङ्गायां प्रभाते उदिते रवौ स्नात्वा, एवं गोवर्धनं प्रसाद्य, अचलमूर्द्धनि हरिं च समर्चयेत्।
Verse 17
पुण्डरीकं ततो गच्छेत्कुण्डे स्नात्वा विधानतः ॥ देवान्पितॄन्समभ्यर्च्य पुण्डरीकमथार्च्य च ॥
ततो पुण्डरीकं गच्छेत्; कुण्डे विधानतः स्नात्वा देवान् पितॄंश्च समभ्यर्च्य, अथ पुण्डरीकमपि समर्चयेत्।
Verse 18
तत्र स्नानं तर्पणं च कृत्वा फलमवाप्नुयात् ॥ राजसूयाश्वमेधानां धूतपाप्मा न संशयः ॥
तत्र स्नानं तर्पणं च कृत्वा फलमवाप्नुयात्; धूतपाप्मा राजसूयाश्वमेधयोः फलमिव न संशयः।
Verse 19
तीर्थं संकर्षणं नाम्ना बलभद्रेण रक्षितम् ॥ गोहत्या पूर्वसंलग्ना उत्तीर्णा तत्र दूरतः ॥
तीर्थं संकर्षणं नाम्ना बलभद्रेण रक्षितम्; पूर्वसंलग्ना गोहत्यादोषा तत्रोत्तीर्णा दूरतः प्रणश्यति।
Verse 20
स्नानाद्गच्छति सा क्षिप्रं नात्र कार्या विचारणा ॥ अन्नकूटस्य सान्निध्ये तीर्थं शक्रविनिर्मितम् ॥
स्नानादेव सा क्षिप्रं गच्छति, नात्र विचारणा कार्या; अन्नकूटसान्निध्ये शक्रविनिर्मितं तीर्थं विद्यते।
Verse 21
तत्र कृष्णेन पूजार्थमिन्द्रस्य विहतो मखः ॥ महदिन्द्रस्य चोत्थानं भक्ष्यभोज्यसमन्वितम् ॥
तत्र पूजार्थं कृष्णेनेन्द्रस्य मखो विहतः। इन्द्रस्य च महदुत्थानं भक्ष्यभोज्यसमन्वितम्॥
Verse 22
कृत्वा तुष्टिकरान्साक्षादिन्द्रेण सह संकथा ॥ इन्द्रस्य वर्षतोऽत्यन्तं तासां पीडाकरं जलम् ॥
इन्द्रेण सह साक्षात् तुष्टिकरीं संकथां कृत्वा। इन्द्रः अत्यन्तं ववर्ष, तज्जलं तासां पीडाकरम्॥
Verse 23
तासां गवां रक्षणाय धृतो गिरिवरस्तदा ॥ सोऽन्नकूट इति ख्यातः सर्वतः शक्रपूजितः ॥
तासां गवां रक्षणाय तदा गिरिवरो धृतः। सऽन्नकूट इति ख्यातः सर्वतः शक्रपूजितः॥
Verse 24
देवा देव्यस्तथा गावो ऋषिभिश्च समन्विताः ॥ पूजितास्तर्पिताः श्रेष्ठाः श्रमतो विष्णुना पुरा ॥
देवा देव्यस्तथा गावो ऋषिभिश्च समन्विताः। पूजितास्तर्पिताः श्रेष्ठाः श्रमतो विष्णुना पुरा॥
Verse 25
तस्मिन्स्थाने तर्पणेन शतक्रतुफलं लभेत् ॥ ततः कदम्बखण्डाख्यं कुण्डं तु विमलोदकम् ॥
तस्मिन्स्थाने तर्पणेन शतक्रतुफलं लभेत्। ततः कदम्बखण्डाख्यं कुण्डं तु विमलोदकम्॥
Verse 26
स्नात्वा पितॄन्समभ्यर्च्य ब्रह्मलोकमवाप्नुयात् ॥ ततो गच्छेद्देवगिरिं शतबाहुसमुच्छ्रितम् ॥
स्नात्वा पितॄन् समभ्यर्च्य ब्रह्मलोकमवाप्नुयात्। ततः देवगिरिं गच्छेत् शतबाहुसमुच्छ्रितम्॥
Verse 27
कुण्डे स्नात्वा पितॄँस्तर्प्य कृतकृत्यो दिवं व्रजेत् ॥ गङ्गायाश्चोत्तरं यावद्देवदेवस्य चक्रिणः ॥
कुण्डे स्नात्वा पितॄँस्तर्प्य कृतकृत्यो दिवं व्रजेत्। गङ्गायाश्चोत्तरं यावद्देवदेवस्य चक्रिणः॥
Verse 28
अरिष्टेन समं यत्र महद्युद्धं प्रवर्तितम् ॥ घातयित्वा ततश्चेममरिष्टं वृषरूपिणम् ॥
अरिष्टेन समं यत्र महद्युद्धं प्रवर्तितम्। घातयित्वा ततश्चेममरिष्टं वृषरूपिणम्॥
Verse 29
कोपेन पार्ष्णिघातेन मह्यां तीर्थं प्रवर्तितम् ॥ वृषभस्य वधाज्ज्ञेयं तीर्थं सुमहदद्भुतम् ॥
कोपेन पार्ष्णिघातेन मह्यां तीर्थं प्रवर्तितम्। वृषभस्य वधाज्ज्ञेयं तीर्थं सुमहदद्भुतम्॥
Verse 30
वृषो हतो मया चायमरिष्टः पापपूरुषः ॥ तत्र राधा समाश्लिष्य कृष्णमक्लिष्टकारिणम् ॥
वृषो हतो मया चायमरिष्टः पापपूरुषः। तत्र राधा समाश्लिष्य कृष्णमक्लिष्टकारिणम्॥
Verse 31
स्वनाम्ना विदितं कुण्डं कृतं तीर्थमदूरतः ॥ राधाकुण्डमिति ख्यातं सर्वपापहरं शुभम् ॥
स्वनाम्ना प्रसिद्धं कुण्डं समीपे तीर्थरूपेण निर्मितम्। तत् ‘राधाकुण्डम्’ इति ख्यातं शुभं सर्वपापहरं च॥
Verse 32
अरिष्टराधाकुण्डाभ्यां स्नानात्फलमवाप्नुयात् ॥ राजसूयाश्वमेधानां नात्र कार्या विचारणा ॥
अरिष्टकुण्डे राधाकुण्डे च स्नानात् फलमवाप्नुयात्। राजसूयाश्वमेधयोः तुलनाविचारोऽत्र न कर्तव्यः॥
Verse 33
गोनरब्रह्महत्यायाः पापं क्षिप्रं विनश्यति ॥ तीर्थं हि मोक्षराजाख्यं नृणां मुक्तिप्रदायकम् ॥
गोनरब्रह्महत्याजन्यं पापं शीघ्रं विनश्यति। ‘मोक्षराज’ इति ख्यातं तीर्थं हि नृणां मुक्तिप्रदायकम्॥
Verse 34
यस्य दर्शनमात्रेण सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ इन्द्रध्वजोच्छ्रयं यत्र पूर्वस्यां दिशि वै कृतम् ॥
यस्य दर्शनमात्रेण सर्वपापैः प्रमुच्यते। यत्र पूर्वदिशि वै इन्द्रध्वजोच्छ्रयः कृतः॥
Verse 35
ततो हरो निवेद्याशु यात्राफलमनुत्तमम् ॥ चक्रतीर्थे नरः स्नात्वा पञ्चतीर्थाख्यकुण्डके ॥
ततो हरः शीघ्रं यात्राफलमनुत्तमं निवेदयति। चक्रतीर्थे पञ्चतीर्थाख्यकुण्डके च स्नात्वा नरः तत्पुण्यं प्राप्नोति॥
Verse 36
समाप्य तीर्थयात्रां च रात्रौ जागरणं तथा ॥ गोवर्धने च कर्तव्यं महापातकनाशनम् ॥
तीर्थयात्रां समाप्य च रात्रौ जागरणं तथा। गोवर्धनेऽपि कर्तव्यं महापातकनाशनम्॥
Verse 37
एकादश्यां तदा रात्रौ कृत्वा जागरणं शुभम् ॥ द्वादश्यामुषसि स्नात्वा पिण्डं निर्वाप्य शक्तितः ॥
एकादश्यां तदा रात्रौ कृत्वा जागरणं शुभम्। द्वादश्यामुषसि स्नात्वा पिण्डं निर्वाप्य शक्तितः॥
Verse 38
पितॄणां मुक्तिदं तेषां य एवṃ कुरुते नरः ॥ सर्वपापविनिर्मुक्तः परं ब्रह्माधिगच्छति ॥
पितॄणां मुक्तिदं तेषां य एवं कुरुते नरः। सर्वपापविनिर्मुक्तः परं ब्रह्माधिगच्छति॥
Verse 39
य एतच्छृणुयाद्भक्त्या तीर्थानुक्रमणं हरेः ॥ गोवर्धनस्य माहात्म्यं गङ्गास्नानफलं भवेत् ॥
य एतच्छृणुयाद्भक्त्या तीर्थानुक्रमणं हरेः। गोवर्धनस्य माहात्म्यं गङ्गास्नानफलं भवेत्॥
Verse 40
एतत्ते कथितं भद्रे अन्नकूटपरिक्रमम् ॥ यथानुक्रमयोगेन तथाषाढेपि चोच्यते ॥
एतत्ते कथितं भद्रे अन्नकूटपरिक्रमम्। यथानुक्रमयोगेन तथाषाढेपि चोच्यते॥
Verse 41
स्नातस्तत्र तदा कृष्णो वृषं हत्वा महासुरम् ॥ वृषहत्यासमायुक्तः कृष्णश्चिन्तान्वितोऽभवत् ।
तत्र स्नात्वा तदा कृष्णो महासुरं वृषं हत्वा वृषहत्यादोषसमायुक्तः सन् चिन्ताकुलोऽभवत्।
Verse 42
अथात्र मुञ्चते प्राणान्मम लोके स गच्छति ॥ अन्नकूटं ततः प्राप्य तस्य कुर्यात्प्रदक्षिणम् ॥
अथात्र यः प्राणान् मुञ्चति स मम लोके गच्छति। ततः अन्नकूटं प्राप्य तस्य प्रदक्षिणां कुर्यात्।
Verse 43
सर्वपापविनिर्मुक्तः प्रयाति भवनं हरेः ॥ कुण्डं चाप्सरसं नाम प्रसन्नसलिलाशयम् ॥
सर्वपापविनिर्मुक्तः हरेर्भवनं प्रयाति। कुण्डं च ‘आप्सरसं’ नाम प्रसन्नसलिलाशयम् अस्ति।
Verse 44
यत्र स्नानाद्दर्शनाच्च वाजपेयफलं लभेत् ॥ महादेवं ततो दृष्ट्वा गत्वा ध्यात्वा फलं लभेत् ॥
यत्र स्नानाद् दर्शनाच्च वाजपेयफलं लभेत्। ततः महादेवं दृष्ट्वा गत्वा ध्यात्वा यथाफलं लभेत्।
Verse 45
इन्द्रध्वजमिति ख्यातं तीर्थं चैवातिमुक्तिदम् ॥ तत्र स्नाता दिवं यान्ति ये मृतास्तेऽपुनर्भवाः ॥
‘इन्द्रध्वज’ इति ख्यातं तीर्थं च अतिमुक्तिदम्। तत्र स्नाताः दिवं यान्ति; ये तत्र मृताः तेऽपुनर्भवाः।
Inside Adhyaya 164
How it unfolds
- Where it opens
Pṛthivī questions Varāha about the sacred topography west of Mathurā—Govardhana/Annakūṭa—and how movement through that landscape functions as a purifier of conduct and a stabilizer of terrestrial order.
- Central event
Varāha maps the region through four directional tīrthas (Aindra-east, Yama-south, Vāruṇa-west, Kaubera-north), assigning each a specific ethical-soteriological efficacy (release from particular vices and postmortem ascent), then outlines the Annakūṭa/Govardhana circumambulation as a timed, rule-bound itinerary.
- Climax resolution
The procedural core is fixed on Bhādrapada śukla ekādaśī: fasting, dawn bath at Mānasagaṅgā, worship on Govardhana, sequential bathing at named kuṇḍas/tīrthas, tarpaṇa and piṇḍadāna for ancestors, and ekādaśī night vigil—culminating in the promise of purification and transition to “Varāha’s realm.”
- Closing phalashruti
A strong phala logic is implied: disciplined parikramā with snāna, śrāddha-acts, and jāgaraṇa yields freedom from kāma-krodha-lobha-moha, accrues tīrtha-merit surpassing benchmark sites (Gaṅgā/Gayā comparisons), and grants postmortem access to Varāha’s loka.
Geographical context
Govardhana/Annakūṭa near Mathurā (west); Mānasagaṅgā; Aindra-tīrtha; Yama-tīrtha; Vāruṇa-tīrtha; Kaubera-tīrtha; Puṇḍarīka-kuṇḍa; Apsarasa-kuṇḍa; Saṃkarṣaṇa-tīrtha; Kadambakhaṇḍa-kuṇḍa; Devagiri; Rādhākuṇḍa; Ariṣṭa-kuṇḍa (implied by Ariṣṭa episode); Mokṣarāja-tīrtha; Indradhvaja-tīrtha; Cakra-tīrtha; Pañcatīrtha-kuṇḍaka; Gaṅgā (as comparative merit-site); Gayā (as comparative piṇḍadāna-site).
Tirtha focus
- Primary TirthaGovardhana/Annakūṭa (Govardhana-parikramā landscape anchored by Mānasagaṅgā and multiple kuṇḍas)
- Associated RegionMathurā–Vraja (Govardhana area, west of Mathurā)
- Pilgrimage MeritBathing and regulated behavior at the four directional tīrthas is presented as a graded moral therapy (abandoning desire, anger, greed, delusion) with explicit postmortem reward—movement toward Varāha’s realm; the parikramā integrates snāna, worship, and ancestral rites to yield comprehensive purification and high tīrtha-phala.
Ritual instructions
- Primary RitualAnnakūṭa/Govardhana-parikramā with Ekādaśī-vrata (Bhādrapada śukla ekādaśī)
- BenefitRitual movement through the Govardhana landscape is framed as ethical training and soteriology: it purifies vices, strengthens social responsibility via ancestral rites, and culminates in the promise of elevated postmortem destiny—arrival in Varāha’s loka.
The narrative frame
- VarāhaPṛthivī · Didactic tīrtha-māhātmya with ritual-manual precision; moralizing and protective toward Earth’s order
The emotional journey
- Dominant RasaŚānta (tranquil devotion) with Bhakti undertone
- Emotional ProgressionInquiry and concern for Earth’s well-being → awe at the mapped sacred geography → resolve through rule-bound vrata → quiet confidence in purification and protection.
Planning a pilgrimage
- Visit FeasibilityHighly feasible: the Govardhana parikramā route and major kuṇḍas are part of an active living pilgrimage circuit; the chapter’s sequence can be adapted to modern access and time constraints while retaining ekādaśī focus.
- Best SeasonBhādrapada (Aug–Sep) for textual alignment; otherwise cooler months (Oct–Mar) for walking comfort
- Modern Location NameGovardhan (near Mathura, Uttar Pradesh, India) / Govardhan Hill parikrama, Mānasī Gaṅgā, Rādhākuṇḍa area
- Related FestivalGovardhan Pūjā/Annakūṭa (widely observed in Vraja); Ekādaśī observances (esp. Bhādrapada śukla ekādaśī per this chapter)
Frequently Asked Questions
The chapter links ritual movement through a sacralized landscape with ethical self-regulation: bathers are repeatedly described as abandoning kāma (desire), krodha (anger), lobha (greed), and moha (delusion). The internal logic presents tīrtha practice as a pedagogy of conduct, where disciplined actions (fasting, orderly pilgrimage, ancestral offerings, night vigil) produce moral purification and social responsibility within a protected terrestrial space (Pṛthivī’s domain).
Varāha specifies Bhādrapada māsa, śukla ekādaśī as the auspicious time for the main observance, including upavāsa (fasting), prātaḥ-snānā at sunrise (udite ravau), and jāgaraṇa during the ekādaśī night, followed by dvādaśī morning bathing and piṇḍa offerings.
Through Pṛthivī’s inquiry and Varāha’s response, the narrative frames Earth as a morally responsive environment: specific water bodies (kuṇḍas/tīrthas), groves, and hills are treated as regulated ecological nodes where human behavior is disciplined (vrata, cleanliness, controlled emotions). The implied stewardship model is that preserving and ritually maintaining terrestrial features sustains social-ethical order and reduces harmful conduct.
The chapter references Varāha and Hari/Viṣṇu/Kṛṣṇa in relation to Govardhana; Indra (Śakra) and the Indra-yajña disruption motif; Yama and Varuṇa as directional tīrtha-lords; Kubera by the Kaubera tīrtha; Saṃkarṣaṇa/Balabhadra as guardian of a tīrtha; Rādhā in the Rādhākuṇḍa etiological passage; and the Ariṣṭa (vṛṣa-form) episode used to explain a tīrtha’s origin.
Ask anything about Adhyaya 164 of the Varaha Purana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.