Adhyaya 15: Gauramukha’s Recollection and the Hymn to Hari at Prabhāsa
Gauramukhasya Smṛtiḥ Prabhāsa-tīrthe Hari-stavaś ca
Ritual-Manual and Devotional-Theology (Śrāddha continuation; avatāra-stotra; liberation motif)
पृथिव्या सह संवादे वराहः श्राद्धकथां प्रवर्तयन् मार्कण्डेयेनोपदिष्टे विधौ अनन्तरं यदभवत् तत् कथयति। पृथिवी पृच्छति—गौरमुखः पूर्वजन्मनि कः, कथं स्मृतिं प्राप, ततः किं चकार इति। वराह उवाच—स ब्रह्मकल्पान्तरें भृगुरासीत्; मार्कण्डेयप्रेरितः स बहुजन्मस्मृतिं प्रत्यभिज्ञाय। द्वादशवर्षाणि पितृभ्यः पिण्डोदकादीनि दत्त्वा प्रसिद्धं प्रभासतीर्थं गत्वा हरिं क्रमबद्धेन स्तोत्रेण स्तौति, यत्र मत्स्यकूर्मवराहनरसिंहवामनपरशुरामरामरूपाणि वासुदेवः कल्किश्च अवताराः परिगण्यन्ते। अन्ते हरिः साक्षात् प्रादुर्भूय तं मुनिं अनादिब्रह्मणि लीनं करोति; पुनर्जन्मविमोक्षरूपा कथा कर्मधर्मस्य लोकस्थैर्यनैतिकपरम्परया च सम्बन्धं सूचयति।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 15
Verse 1
श्रीवराह उवाच । एवं श्राद्धविधिं श्रुत्वा मार्कण्डेयान्महामुनिः । तदा गौरमुखो देव किमूर्ध्वं कृतवान्विभो ॥ १५.१ ॥
श्रीवराह उवाच। एवं श्राद्धविधिं श्रुत्वा महर्षिर्मार्कण्डेयात् पप्रच्छ—तदा गौरमुखो देव, किमूर्ध्वं कृतवान् विभो?॥
Verse 2
एतच्छ्रुत्वा तदा धात्री पितृऋतन्त्रं महामुनिः । संस्मारितो जन्मशतं मार्कण्डेयेन धीमता ॥ १५.२ ॥
एतच्छ्रुत्वा तदा पितृऋतन्त्रे महामुनिः, धीमता मार्कण्डेयेन जन्मशतं संस्मारितः॥
Verse 3
धरण्युवाच । भगवन् गौरमुखः कोऽसौ अन्यजन्मनि कः स्मृतः । कथं च स्मृतवान् स्मृत्वा किं चकार च सत्तमः ॥ १५.३ ॥
धरण्युवाच। भगवन्, गौरमुखः कोऽसौ? अन्यजन्मनि कः स्मृतः? कथं च स्मृतवान्; स्मृत्वा किं चकार सत्तमः?॥
Verse 4
श्रीवराह उवाच । भृगुरासीत् स्वयं साक्षाद् अन्यस्मिन् ब्रह्मजन्मनि । तदन्वयात्मजस्त्वेष मार्कण्डेयो महामुनिः ॥ १५.४ ॥
श्रीवराह उवाच। अन्यस्मिन् ब्रह्मजन्मनि भृगुः स्वयं साक्षादासीत्। तदन्वयात्मज एषः मार्कण्डेयो महामुनिः॥
Verse 5
पुत्रैस्तु बोधिताः यूयं सुगतिं प्राप्स्यथेति यत् । प्रागुक्तं ब्रह्मणा तेन मार्कण्डेयेन बोधितः ॥ १५.५ ॥
ब्रह्मणा पूर्वमुक्तं वचनं—“पुत्रैः बोधिताः यूयं सुगतिं प्राप्स्यथ” इति—तदेव मार्कण्डेयेन बोधितः सन् अत्र स प्रकाशयति।
Verse 6
सस्मार सर्वजन्मानि स्मृत्वा चैव तु यत्कृतम् । तच्छृणुष्व वरारोहे कथयामि समासतः ॥ १५.६ ॥
स सर्वजन्मानि सस्मार; स्मृत्वा च यत् पूर्वं कृतं तद् उवाच—“वरारोहे, तत् शृणु; समासतः कथयामि।”
Verse 7
एवं श्राद्धविधानॆन द्वादशाब्दं ततः पितॄन् । इष्ट्वा पश्चाद्धरेः स्तोत्रं स मुनिस्तूपचक्रमे ॥ १५.७ ॥
एवं श्राद्धविधानेन द्वादशाब्दं पितॄन् इष्ट्वा, पश्चात् स मुनिः हरेः स्तोत्रं आरब्धवान्।
Verse 8
प्रभासं नाम यत्तीर्थं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् । तत्र दैत्यान्तकं देवं स्तोतुं गौरमुखः स्थितः ॥ १५.८ ॥
प्रभासं नाम तीर्थं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्; तत्र दैत्यान्तकं देवं स्तोतुं गौरमुखः स्थितः।
Verse 9
गौरमुख उवाच । स्तोष्ये महेन्द्रं रिपुदर्पहं शिवं नारायणं ब्रह्मविदां प्रतिष्ठितम् । आदित्यचन्द्राश्वियुगस्थमाद्यं पुरातनं दैत्यहरं सदा हरिम् ॥ १५.९ ॥
गौरमुख उवाच—अहं महेन्द्रं रिपुदर्पहं शिवं नारायणं ब्रह्मविदां प्रतिष्ठितम्। आदित्यचन्द्राश्वियुगस्थितमाद्यं पुरातनं दैत्यहरं सदा हरिं स्तोष्ये।
Verse 10
चकार मात्स्यं वपुरात्मनो यः पुराकृतं वेदविनाशकाले । महामहीधृग्वपुरग्रपुच्छ-छटाहवार्च्छिः सुरशत्रुहाद्यः ॥ १५.१० ॥
यः पुरा वेदविनाशकाले स्वात्मनः मात्स्यं वपुरचकार, स एव सुरशत्रुहन्ता इदानीं महामहीधृग्वराहवपुः धारयति, प्रग्रपुच्छ-छटाहव-रोमावर्च्छिः प्रभासमानः।
Verse 11
तथाब्धिमन्थानकृते गिरिन्द्रं दधार यः कूर्म्मवपुः पुराणम् । हितेच्छया यः पुरुषः पुराणः प्रपातु मां दैत्यहरः सुरेशः ॥ १५.११ ॥
यः पुराणः कूर्म्मवपुः धृत्वा अब्धिमन्थानार्थं गिरिन्द्रं दधार, यः हितेच्छया आद्यः पुरुषः, स दैत्यहरः सुरेशः मां प्रपातु।
Verse 12
महावराहः सततं पृथिव्यास्तलातलं प्राविशद्यो महात्मा । यज्ञाङ्गसंज्ञः सुरसिद्धवन्द्यः स पातु मां दैत्यहरः पुराणः ॥ १५.१२ ॥
महात्मा महावराहः सततं पृथिव्याः अधस्तलातलं प्राविशत्; यज्ञाङ्गसंज्ञः सुरसिद्धवन्द्यः स पुराणो दैत्यहरः मां पातु।
Verse 13
नृसिंहरूपी च भवत्यजस्त्रं युगे युगे योगिवरोग्रभीमः । करालवक्त्रः कनकाग्रवर्चा रत्नाशयोऽस्मानसुरान्तकोऽव्यात् ॥ १५.१३ ॥
युगे युगे योगिवरः उग्रभीमः करालवक्त्रः कनकाग्रवर्चाः रत्नाशयः नृसिंहरूपी असुरान्तकः अजानस्त्रं अस्मान् अव्यात्।
Verse 14
बलिर्मखध्वंसकृते महात्मा स्वां गूढतां योगवपुःस्वरूपः । स दण्डकाश्ठाजिनलक्षणः पुनः क्षितिं च पदाक्रान्तवान् यः स पातु ॥ १५.१४ ॥
बलिमखध्वंसकृते महात्मा योगवपुःस्वरूपं स्वां गूढतां धृत्वा, दण्डकाश्ठाजिनलक्षणः सन् यः पुनः क्षितिं पदाक्रान्तवान्, स पातु।
Verse 15
त्रिःसप्तकृत्वो जगतीं जिगाय जित्वा ददौ कश्यपाय प्रचण्डः । स जामदग्न्योऽभिजनस्य गोप्ता हिरण्यगर्भोऽसुरहा प्रपातु ॥ १५.१५ ॥
त्रिःसप्तकृत्वो जगतीं जिगाय, जित्वा च तां कश्यपाय प्रचण्डः ददौ। स जामदग्न्योऽभिजनस्य गोप्ता, हिरण्यगर्भोऽसुरहा प्रपातु॥
Verse 16
चतुःप्रकारं च वपुर्य आद्यं हैरण्यगर्भप्रतिमानलक्ष्यम् । रामादिरूपैर्बहुरूपभेदश्चकार सोऽस्मानसुरान्तकोऽव्यात् ॥ १५.१६ ॥
चतुःप्रकारं च वपुर्य आद्यं, हैरण्यगर्भप्रतिमानलक्ष्यम्। रामादिरूपैर्बहुरूपभेदं चकार; सोऽस्मानसुरान्तकोऽव्यात्॥
Verse 17
चाणूरकंसासुरदर्पभीतेर्भीतामराणामभयाय देवः । युगे युगे वासुदेवो बभूव कल्पे भवत्यद्भुतरूपकारी ॥ युगे युगे कल्किनाम्ना महात्मा वर्णस्थितिं कर्त्तुमनेकमूर्त्तिः ॥ १५.१७ ॥
चाणूरकंसासुरदर्पभीतेर्भीतामराणामभयाय देवः। युगे युगे वासुदेवो बभूव, कल्पे भवत्यद्भुतरूपकारी। युगे युगे कल्किनाम्ना महात्मा, वर्णस्थितिं कर्त्तुमनेकमूर्त्तिः॥
Verse 18
सनातनो ब्रह्ममयः पुराणो न यस्य रूपं सुरसिद्धदैत्याः । पश्यन्ति विज्ञानगतिं विहाय अथोप्यनेकानि समर्च्वयन्ति । मत्स्यादिरूपाणि चरणि सोऽव्यात् ॥ १५.१८ ॥
सनातनो ब्रह्ममयः पुराणो, न यस्य रूपं सुरसिद्धदैत्याः। पश्यन्ति विज्ञानगतिं विहाय, अथोप्यनेकानि समर्च्वयन्ति। मत्स्यादिरूपाणि चरणि सोऽव्यात्॥
Verse 19
नमो नमस्ते पुरुषोत्तमाय पुनश्च भूयोऽपि नमो नमस्ते । नमः पुरस्तादथ पृष्ठतस्ते नयस्व मां मुक्तिपदं नमस्ते ॥ १५.१९ ॥
नमो नमस्ते पुरुषोत्तमाय, पुनश्च भूयोऽपि नमो नमस्ते। नमः पुरस्तादथ पृष्ठतस्ते, नयस्व मां मुक्तिपदं नमस्ते॥
Verse 20
एवं नमस्यतस्तस्य महर्षेर्भावितात्मनः । प्रत्यक्षतां गतो देवः स्वयं चक्रगदाधरः ॥ १५.२० ॥
एवं तस्य भावितात्मनो महर्षेः नमस्यतः सति, स्वयं चक्रगदाधरः देवः प्रत्यक्षतां जगाम।
Verse 21
तं दृष्ट्वा तस्य विज्ञानं निस्तरङ्गं स्वदेहतः । उत्तस्थौ सोऽपि तं लब्ध्वा तस्मिन् ब्रह्मणि शाश्वते । लयं जगाम देवात्मा त्वपुनर्भवसंज्ञिते ॥ १५.२१ ॥
तं दृष्ट्वा स्वदेहात् उदितं निस्तरङ्गं तस्य विज्ञानं, सोऽपि उत्तस्थौ; तं लब्ध्वा देवात्मा शाश्वते ब्रह्मणि, अपुनर्भवसंज्ञिते, लयं जगाम।
Frequently Asked Questions
The chapter links disciplined ancestral ritual (śrāddha and pitṛ observance) with moral continuity across generations and lifetimes, culminating in a theological claim that sustained duty and focused praise (stotra) can orient the practitioner toward liberation (apunarbhava) and integration with brahman.
A clear duration marker appears: Gauramukha performs rites for the Pitṛs for twelve years (dvādaśābda). No specific tithi, pakṣa, or māsa is stated in these verses.
Environmental stewardship is implicit through the tīrtha framework: Prabhāsa is presented as a renowned landscape where correct ritual action and remembrance occur. The avatāra sequence—especially Varāha’s descent to lift and stabilize the earth—functions as a narrative ecology, portraying terrestrial preservation as a cosmic responsibility mirrored by human ritual order.
The text identifies Gauramukha with Bhṛgu in another Brahmā-era and situates Mārkaṇḍeya as his descendant (anvayātmaja). It also references Kaśyapa (recipient of the earth in the Paraśurāma episode) and figures embedded in avatāra narratives such as Bali, Cāṇūra, and Kaṃsa.