Adhyaya 132: Expiatory Rites for Contact with a Corpse and with a Menstruating Woman
Mṛtakasparśa-rajovalāsaṃsparśa-prāyaścitta
Ritual-Manual (Prāyaścitta) with Ethical-Discourse on Social Purity Norms
अध्यायः १३२ वराह–पृथिव्योः उपदेशरूपसंवादेन प्रवर्तते। वराहः मृत्तकस्पर्शे रजस्वलासंस्पर्शे च जातानां दोषाणां प्रायश्चित्तानि निरूपयति। पृथिवी तीव्रफलश्रुतेः युक्तिं पृच्छति—कथं तादृशस्पर्शः महापातकफलप्रदः, कथं च भक्ताः शुद्धिं यान्ति इति। वराहः रागमोहमयकामादिदोषैः सह संकल्पितदुष्कृतं मलिनतां जनयति इति दर्शयन् क्रमशः शमनविधानानि वदति—एकाहारनियमः, त्रिरात्रोपवासः, पञ्चगव्यपानम्, आकाशशयनादितपः। पुनश्च भयप्रदं फलवर्णनं—पुनर्जन्मपरम्परा, सामाजिकावमाननं च—धर्मव्यवस्थायाः पृथिव्यां पुनः प्रतिष्ठापनाय निरूप्यते।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 132
Verse 1
अथ मृतकस्पर्शप्रायश्चित्तम् ॥ श्रीवराह उवाच ॥ गत्वा तु मैथुनं भद्रे अस्नातो यः शवं स्पृशेत् ॥ रेतः पिबति दुर्बुद्धिः सहस्रं नव पञ्च च ॥
अथ मृतकस्पर्शप्रायश्चित्तम्। श्रीवराह उवाच—गत्वा तु मैथुनं भद्रे, अस्नातो यः शवं स्पृशेत्; स दुर्बुद्धिः रेतः पिबति सहस्रं नव पञ्च च।
Verse 2
वर्षं नारायणाच्छ्रुत्वा सा मही संशितव्रता ॥ ततो दीनमना भूत्वा प्रोवाच मधुसूदनम् ॥
वर्षं नारायणाच्छ्रुत्वा सा मही संशितव्रता; ततो दीनमना भूत्वा प्रोवाच मधुसूदनम्।
Verse 3
धरण्युवाच ॥ किमिदं भाषसे देव धर्मं भीषणसङ्कटम् ॥ कथमेवं पुमान्वै स रेतःपानपरो भवेत् ॥
धरण्युवाच—देव, किमिदं त्वं भाषसे? धर्मोऽयं भीषणसङ्कटः। कथमेवं पुमान् स रेतःपानपरः भवेत्?
Verse 4
एतनमे परमं दुःखं तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥ श्रीवराह उवाच ॥ शृणु तत्त्वेन मे देवि इदं गुह्यमनुत्तमम् ॥
एतन्मे परमं दुःखं; तद्भवान् वक्तुमर्हति। श्रीवराह उवाच—शृणु तत्त्वेन मे देवि; इदं गुह्यमनुत्तमम्।
Verse 5
चिह्नमैतद्वरारोहे आधिचारविनिश्चयः ॥ पुरुषः स्त्रीषु कर्माणि यो विकुर्वीत निर्घृणः ॥
चिह्नमेतद्वरारोहे, आधिचारविनिश्चयः। पुरुषः स्त्रीषु कर्माणि यो विकुर्वीत निर्घृणः।
Verse 6
दृष्टं तस्यापराधस्य फलं प्राप्नोति मानवः ॥ एवमेतद्वरारोहे यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥
दृष्टं तस्यापराधस्य फलं प्राप्नोति मानवः। एवमेतद्वरारोहे, यन्मां त्वं परिपृच्छसि।
Verse 7
अपराधस्य दोषेण विशुद्धिश्च न जायते ॥ प्रायश्चित्तं प्रवक्ष्यामि रागदोषेण दोषितम् ॥
अपराधस्य दोषेण विशुद्धिश्च न जायते। प्रायश्चित्तं प्रवक्ष्यामि रागदोषेण दोषितम्।
Verse 8
गृहस्थाः पुरुषा भद्रे मम कर्मपरायणाः ॥ यावकेन त्रयं क्षिप्त्वा पिण्याकेन दिनत्रयम् ॥
भद्रे, मम कर्मपरायणाः गृहस्थाः पुरुषाः—यावकेन त्र्यहं कृत्वा, ततः पिण्याकेन त्र्यहं (चरन्ति)।
Verse 9
वायुभक्षं दिनं त्वेकं ततो मुच्येत किल्बिषात् ॥ य एवम् कुरुते भूमे विधिदृष्टेन कर्मणा ॥
एकं दिनं वायुभक्षं कृत्वा ततः किल्बिषात् मुच्यते; हे भूमे, यः एवं विधिदृष्टेन कर्मणा करोति।
Verse 10
प्रायश्चित्तं महाभागे मम लोकसुखावहम् ॥ स्पृष्ट्वा तु मृतकं भद्रे नरं पञ्चत्वमागतम् ॥
महाभागे, मया उक्तं प्रायश्चित्तं मम लोके सुखावहम्; भद्रे, मृतकं नरं पञ्चत्वमागतम् स्पृष्ट्वा तु…
Verse 11
मम शास्त्रं बहिष्कृत्य यः श्मशानं प्रपद्यते ॥ पितरस्तस्य सुश्रोणि आत्मनश्च पितामहाः ॥
यः मम शास्त्रं बहिष्कृत्य श्मशानं प्रपद्यते, सुश्रोणि, तस्य पितरः आत्मनश्च पितामहाः (दुःखं प्राप्नुवन्ति)।
Verse 12
श्मशाने जम्बुका भूत्वा भक्षयन्ति शवांस्तथा ॥ ततो हरेर्वर्चः श्रुत्वा धर्मकामा वसुन्धरा ॥
श्मशाने जम्बुका भूत्वा शवांश्च भक्षयन्ति; ततः हरेर्वर्चः श्रुत्वा धर्मकामा वसुन्धरा (प्रवृत्ता)।
Verse 13
उवाच मधुरं वाक्यं सर्वलोकहिताय वै ॥ धरण्युवाच ॥ तव नाथ प्रपन्नानां क्व पापं विद्यते प्रभो ॥
सर्वलोकहिताय मधुरं वचनं प्रोवाच। धरण्युवाच—हे नाथ, त्वत्प्रपन्नानां प्रभो, कुत्र पापं विद्यते?
Verse 14
प्रायश्चित्तं च मे ब्रूहि येन मुच्यन्ति किल्बिषात् ॥ श्रीवराह उवाच ॥ शृणु सुन्दरि तत्त्वेन यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥
प्रायश्चित्तं च मे ब्रूहि येन किल्बिषात् मुच्यन्ते। श्रीवराह उवाच—शृणु सुन्दरि, तत्त्वेन यन्मां त्वं परिपृच्छसि।
Verse 15
कथयिष्यामि ते हीदं शोभनं पापनाशनम् ॥ एकाहारो दिनान्सप्त त्रिरात्रं चाप्युपोषितः ॥
कथयिष्यामि ते ह्येतत् शोभनं पापनाशनम्। एकाहारः सप्तदिनानि, त्रिरात्रं चाप्युपोषितः।
Verse 16
पञ्चगव्यं ततः पीत्वा ततो मुच्येत किल्बिषात् ॥ शवॆ स्पृष्टेऽपराधस्य एष ते कथितो विधिः ॥
ततः पञ्चगव्यं पीत्वा किल्बिषात् मुच्यते। शवस्पर्शापराधस्य एष ते कथितो विधिः।
Verse 17
सर्वथा वर्जनीयं वै सर्वभागवतेन तु ॥ य एतेन विधानॆन प्रायश्चित्तं समाचरेत् ॥
सर्वथा वर्जनीयं वै सर्वभागवतेन तु। य एतेन विधानेन प्रायश्चित्तं समाचरेत्…
Verse 18
विमुक्तः सर्वपापेभ्यो नापराधोऽस्ति तस्य वै ॥ नारीं रजस्वलां स्पृष्ट्वा यो मां स्पृशति निर्भयः ॥
सर्वपापेभ्यो विमुक्तो भवति; तस्य वै न कश्चिदपि अपराधः शिष्यते। रजस्वलां नारीं स्पृष्ट्वा यः निर्भयः सन् मां (पवित्रं स्थानं/वस्तुं) स्पृशति…
Verse 19
अन्धश्च जायते देवि दरिद्रो ज्ञानमूर्खवान् ॥ न च विन्दति चात्मानं पतितो नरके यथा ॥
अन्धश्च जायते देवि, दरिद्रो ज्ञानमूर्खवान्। न चात्मानं विन्दति, नरके पतित इव॥
Verse 20
अपराधमिमं कृत्वा तत्रैवं नास्ति संशयः ॥ धरण्युवाच ॥ तव देव प्रपन्नानां मोक्षं संसारसागरात् ॥
अपराधमिमं कृत्वा तत्रैवं भवति, नास्ति संशयः। धरण्युवाच—तव देव प्रपन्नानां संसारसागरात् मोक्षं (कथय)।
Verse 21
अपराधसमायुक्तस्तव कर्मपरायणः ॥ कर्मणा येन शुध्येत तन्मे ब्रूहि जनार्दन ॥
अपराधसमायुक्तोऽपि तव कर्मपरायणः। कर्मणा येन शुध्येत तन्मे ब्रूहि जनार्दन॥
Verse 22
श्रीवराह उवाच ॥ स्पृष्ट्वा रजस्वलां नारीं नरो मद्भक्तितत्परः ॥ तपः कृत्वा त्रिरात्रं तु आकाशशयने वसेत् ॥
श्रीवराह उवाच—रजस्वलां नारीं स्पृष्ट्वा नरो मद्भक्तितत्परः। तपः कृत्वा त्रिरात्रं तु आकाशशयने वसेत्॥
Verse 23
शुद्धो भागवतो भूत्वा मम कर्मपरायणः ॥ एवं कृत्वा महाभागे प्रायश्चित्तं मम प्रियम् ॥
शुद्धो भूत्वा भागवतो मम कर्मसु परायणः। एवं कृत्वा महाभागे प्रायश्चित्तं मम प्रियम्॥
Verse 24
मुच्यते किल्बिषाद्देवि आचारेण बहिष्कृतः ॥ एतत्ते कथितं भद्रे यत्स्पृष्ट्वा तु रजस्वलाम् ॥
देवि, आचारबहिष्कृतो जनः आचारेणैव किल्बिषात् मुच्यते। भद्रे, रजस्वलां स्पृष्ट्वा यत्कर्तव्यं तत् ते कथितम्॥
Verse 25
स्पृष्ट्वा तु मृतकं देवि यो मत्क्षेत्रेषु तिष्ठति ॥ शतवर्षसहस्राणि गर्भेषु परिवर्तते ॥
देवि, मृतकं स्पृष्ट्वा यो मत्क्षेत्रेषु तिष्ठति। स शतवर्षसहस्राणि गर्भेषु परिवर्तते॥
Verse 26
दशवर्षसहस्राणि चाण्डालश्चैव जायते ॥ अन्धः सप्तसहस्राणि मण्डूकश्च शतं समाः ॥
दशवर्षसहस्राणि चाण्डालत्वं प्रपद्यते। सप्तवर्षसहस्राण्यन्धत्वं, मण्डूकत्वं शतं समाः॥
Verse 27
मक्षिका त्रीणि वर्षाणि टिट्टिभैकादशं समाः ॥ दंशो वै सप्त चान्यानि कृकलासो भवेत्समाः ॥
मक्षिकात्वं त्रीणि वर्षाणि, टिट्टिभत्वमेकादश समाः। दंशत्वं सप्त वर्षाणि, अन्येषु वर्षेषु कृकलासो भवेत्॥
Verse 28
एवं स चात्मदोषेण मम कर्मपरायणः ॥ प्राप्नोति सुमहद्दुःखं देवि चैवं न संशयः ॥
एवं स चात्मदोषेण मम कर्मपरायणः । प्राप्नोति सुमहद्दुःखं देवि चैवं न संशयः ॥
Verse 29
ततो हरेर्वचः श्रुत्वा दुःखेन परिपृच्छति ॥ सर्वसंसारमोक्षाय प्रत्युवाच वसुन्धरा ॥
ततो हरेर्वचः श्रुत्वा दुःखेन परिपृच्छति । सर्वसंसारमोक्षाय प्रत्युवाच वसुन्धरा ॥
Verse 30
धरण्युवाच ॥ किमिदं भाषसे देव मानुषाणां दुरासदम् ॥ वाक्यं भीषणमत्यन्तं मम मर्मप्रभेदकम् ॥
धरण्युवाच । किमिदं भाषसे देव मानुषाणां दुरासदम् । वाक्यं भीषणमत्यन्तं मम मर्मप्रभेदकम् ॥
Verse 31
आचाराच्च परिभ्रष्टस्तवकर्मपरायणः ॥ यथा तरति दुर्गाणि प्रायश्चित्तं तथा वद ॥
आचाराच्च परिभ्रष्टस्तवकर्मपरायणः । यथा तरति दुर्गाणि प्रायश्चित्तं तथा वद ॥
Verse 32
श्रुत्वा पृथ्व्यास्तथा वाक्यं लोकनाथो जनार्दनः ॥ धर्मसंरक्षणार्थाय प्रत्युवाच वसुन्धराम् ॥
श्रुत्वा पृथ्व्यास्तथा वाक्यं लोकनाथो जनार्दनः । धर्मसंरक्षणार्थाय प्रत्युवाच वसुन्धराम् ॥
Verse 33
श्रीवराह उवाच ॥ स्पृष्ट्वा तु मृतकं भूमे मम कर्मपरायणः ॥ एकाहारं ततस्तिष्ठेद्दिनानि दश पञ्च च ॥
श्रीवराह उवाच—हे भूमे, मृतकं स्पृष्ट्वा मम कर्मपरायणः। ततः पञ्चदशदिनानि एकाहारं कृत्वा तिष्ठेत्॥
Verse 34
तत एवं विधिं कृत्वा पञ्चगव्यं तु प्राशयेत् ॥ शुद्धभावं विशुद्धात्मा कर्मणा च न लिप्यते ॥
एवं विधिं कृत्वा पञ्चगव्यं तु प्राशयेत्। शुद्धभावो विशुद्धात्मा कर्मणा न लिप्यते॥
Verse 35
एतत्ते कथितं देवि स्पृष्ट्वा मृतकमेव च ॥ दोषं चैव विशुद्ध्यर्थं यत्त्वया पूर्वपृच्छितम् ॥
देवि, मृतकस्पर्शजन्यं दोषं विशुद्ध्यर्थं च यत् त्वया पूर्वं पृष्टं, एतत् ते कथितम्॥
Verse 36
य एतेन विधानेंन प्रायश्चित्तं समाचरेत् ॥ अपराधविमुक्तो वै मम लोकं स गच्छति ॥
यः एतेन विधानेन प्रायश्चित्तं समाचरेत्, स अपराधविमुक्तो वै मम लोकं गच्छति॥
Verse 37
ज्ञात्वा कर्मापराधं तु न स पापेन लिप्यते ॥ एतत्ते कथितं भद्रे मिथुनं योऽभिगच्छति ॥
कर्मापराधं ज्ञात्वा स पापेन न लिप्यते। भद्रे, एतत् ते कथितं—मिथुनं योऽभिगच्छति॥
Verse 38
रागमोहेन संयुक्तः कामेन च वशीकृतः ॥ वर्षाणां तु सहस्रैकं रजः पिबति निर्घृणः ॥
रागमोहेन संयुक्तः कामेन च वशीकृतः । निर्घृणः स वर्षाणां सहस्रैकं रजः पिबति ॥
Verse 39
हस्ती वर्षशतं चैव खरो द्वात्रिंशकं भवेत् ॥ मार्जारो नववर्षाणि वानरो दशपञ्च च ॥
हस्ती वर्षशतं चैव खरो द्वात्रिंशकं भवेत् । मार्जारो नववर्षाणि वानरो दशपञ्च च ॥
Frequently Asked Questions
The chapter frames bodily-contact transgressions as ethically consequential when driven by rāga (attachment), moha (delusion), and kāma (desire), and it teaches that disciplined remedial practice (prāyaścitta)—dietary restraint, fasting, and prescribed purificatory acts—restores ritual-social order (ācāra) and prevents continued karmic entanglement.
No lunar tithi, month, or seasonal markers are specified. Timing is expressed through counted observances: dinatraya (three days), eka-dina (one day), sapta-dina (seven days), trirātra (three nights), daśa-pañca-dina (fifteen days), and varṣa/sahasra-varṣa durations in karmaphala statements.
Pṛthivī’s questioning positions Earth as a moral witness concerned with the destabilizing effects of harmful ācāra. The prescriptions can be read as a social-ecological stabilizing program: regulating interaction with liminal spaces (śmaśāna), enforcing hygienic-ritual boundaries, and promoting self-restraint to reduce disorder that symbolically burdens the terrestrial realm.
No royal dynasties or sage lineages are named. The chapter references culturally significant categories and relations—gṛhastha (householder), bhāgavata (devotional identity), pitṛ (ancestors), and pitāmaha (forefathers)—to situate expiation within household society and ancestral continuity.