Adhyaya 100: Ritual Procedure for the Donation of the ‘Water-Cow’ (Jaladhenu)
Jaladhenu-dāna-vidhi
Ritual-Manual (Dāna-vidhi) with soteriological merit claims
वराह–पृथिवीसंवादेऽस्मिन्नध्याये जलधेनुदानविधिः प्रतिपाद्यते। गोचर्मपरिमिते स्थले गोमयलेपनपूर्वकं मण्डलं कृत्वा सुगन्धितोदकपूर्णं कुम्भं स्थापयेत्। तस्य परितः निर्दिष्टद्रव्यैः भूषणैश्च धेनुं वत्सं च निर्माय, घृत-दधि-मधु-शर्करायुक्तेषु चतुर्षु पात्रेषु पूजोपहारान् विन्यसेत्; पञ्चरत्नानि गन्धद्रव्याणि च कुम्भे निक्षिपेत्। दानग्राही श्रोत्रियोऽहिताग्निर्वेदपारगश्च भवेत्; दाता-कारयिता-ग्राहीणां त्रयाणामपि पुण्यभागः कथ्यते। एष विधिः पावनः, महापातकविमोचकः, विष्णुलोकप्रदश्च; पृथिवीधारणाय जलस्य महत्त्वं सूचयति।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 100
Verse 1
अथ जलधेनुदानविधिः ॥ होतोवाच ॥ जलधेनुं प्रवक्ष्यामि पुण्येऽह्नि विधिपूर्वकम् ॥ गोचर्ममात्रं भूभागं गोमयेनोपलेपयेत्
अथ जलधेनुदानविधिः। होतोवाच। जलधेनुं प्रवक्ष्यामि पुण्येऽह्नि विधिपूर्वकम्। गोचर्ममात्रं भूभागं गोमयेनोपलेपयेत्॥
Verse 2
तत्र मध्ये तु राजेन्द्र पूर्णं कुम्भं च विन्यसेत् ॥ जलपूर्णं सुगन्धाढ्यं कर्पूरागुरुचन्दनैः
तत्र मध्ये तु राजेन्द्र पूर्णं कुम्भं च विन्यसेत्। जलपूर्णं सुगन्धाढ्यं कर्पूरागुरुचन्दनैः॥
Verse 3
वासितं गन्धतोयेन तां धेनुं परिकल्पयेत् ॥ वत्सं तथापरं कल्प्य जलेन परिपूरितम् ॥
वासितं गन्धतोयेन तां धेनुं परिकल्पयेत्। वत्सं तथापरं कल्प्य जलेन परिपूरितम्॥
Verse 4
वर्द्धनीकं महाराज यन्त्रपुष्पैः समन्वितम् ॥ दूर्वाङ्कुरैरुपस्तीऱ्य स्रग्भिश्चैव विभूषितम् ॥
महाराज, यन्त्रपुष्पैः समन्वितं वर्द्धनीकं पात्रं प्रकल्प्य, दूर्वाङ्कुरैः उपस्तीर्णं कृत्वा, स्रग्भिश्चैव सम्यग्विभूषयेत्॥
Verse 5
पञ्चरत्नानि निक्षिप्य तस्मिन् कुम्भे नराधिप ॥ मांसीमुशीरं कुष्ठं च तथा शैलेयबालुकम् ॥
नराधिप, तस्मिन् कुम्भे पञ्चरत्नानि निक्षिप्य, मांसीम् उशीरं कुष्ठं च तथा शैलेयं बालुकां च प्रक्षिपेत्॥
Verse 6
धात्रीफलṃ सर्षपाश्च सर्वधान्यानि पार्थिव ॥ चतुर्दिक्ष्वपि पात्राणि चत्वार्येव प्रकल्पयेत् ॥
पार्थिव, धात्रीफलं सर्षपांश्च सर्वधान्यानि च निक्षिप्य; चतुर्दिक्ष्वपि पात्राणि चत्वार्येव प्रकल्पयेत्॥
Verse 7
एकं घृतमयं पात्रं द्वितीयं दधिपूरितम् ॥ तृतीयं मधुनश्चैव चतुर्थं शर्करावृतम् ॥
एकं पात्रं घृतमयं स्यात्, द्वितीयं दधिपूरितम्; तृतीयं मधुना युक्तं, चतुर्थं शर्करावृतम्॥
Verse 8
सुवर्णमुखचक्षूंषि शृङ्गं कृष्णाङ्गरेषु च ॥ प्रशस्तपत्रश्रवणां मुक्ताफलमयेक्षणाम् ॥
सुवर्णमुखचक्षूंषि कृष्णाङ्गरेषु शृङ्गयुक्ताम्; प्रशस्तपत्रश्रवणां मुक्ताफलमयेक्षणां (गां) प्रकल्पयेत्॥
Verse 9
ताम्रपृष्ठां कांस्यदोहां दर्भरोमसमन्विताम् ॥ पुच्छं सूत्रमयं कृत्वा कृष्णाभरणघण्टिकाम् ॥
ताम्रपृष्ठां कांस्यदोहां दर्भरोमसमन्विताम्। पुच्छं सूत्रमयं कृत्वा कृष्णाभरणघण्टिकां योजयेत्॥
Verse 10
इक्षुपादां तु राजेन्द्र गन्धपुष्पोपशोभिताम् ॥ कृष्णाजिनोपरि स्थाप्य वस्त्रेणाच्छादितां तु ताम् ॥
इक्षुपादां तु राजेन्द्र गन्धपुष्पोपशोभिताम्। कृष्णाजिनोपरि स्थाप्य वस्त्रेणाच्छादयेत् ताम्॥
Verse 11
गन्धपुष्पैः समभ्यर्च्य विप्राय विनिवेदयेत् ॥ एवं धेनुं तदा दत्त्वा ब्राह्मणे वेदपारगे ॥
गन्धपुष्पैः समभ्यर्च्य विप्राय विनिवेदयेत्। एवं धेनुं तदा दत्त्वा ब्राह्मणे वेदपारगे॥
Verse 12
साधुविप्राय राजेन्द्र श्रोत्रियायाहिताग्नये ॥ तपोवृद्धाय पात्राय दातव्या च कुटुम्बिने ॥
साधुविप्राय राजेन्द्र श्रोत्रियायाहिताग्नये। तपोवृद्धाय पात्राय दातव्या च कुटुम्बिने॥
Verse 13
यो ददाति नरो राजन् यः पश्यति शृणोति च ॥ प्रतिगृह्णाति यो विप्रः सर्वे मुच्यन्ति पातकात्
यो ददाति नरो राजन् यः पश्यति शृणोति च। प्रतिगृह्णाति यो विप्रः सर्वे मुच्यन्ति पातकात्॥
Verse 14
ब्रह्महा पितृहागोघ्नः सुरापो गुरुतल्पगः ॥ मुक्ताः सर्वपापैस्तु गन्तारो विष्णुमन्दिरे
ब्रह्महापितृहागोघ्नः सुरापो गुरुतल्पगश्च—एतेऽपि सर्वपापैः प्रमुच्यन्ते, विष्णोर्मन्दिरं गन्तार इति कथ्यते।
Verse 15
विमुक्तः सर्वपापैस्तु विष्णुलोकं स गच्छति ॥ योऽश्वमेधेन यजते समाप्तवरदक्षिणः
सर्वपापैर्विमुक्तः स विष्णुलोकं गच्छति—योऽश्वमेधयज्ञं कृत्वा, समाप्तवरदक्षिणः स्यात्।
Verse 16
जलधेनुं च यो दद्यात्सममेतन्नराधिप ॥ जलाहारस्त्वेकदिनं तिष्ठेच्च जलधेनुदः
नराधिप, यो जलधेनुं दद्यात्, स एतदपि समं कुर्यात्—एकदिनं जलाहारः स्थित्वा जलधेनुदः।
Verse 17
ग्राहकोऽपि त्रिरात्रं वै तिष्ठेदेवं न संशयः ॥ यत्र क्षीरवहा नद्यो मधुपायसकर्दमाः
प्रतिग्राहीऽपि त्रिरात्रं तथा तिष्ठेत्, न संशयः—यत्र क्षीरवहा नद्यः, मधुपायसकर्दमाश्च।
Verse 18
यत्र चाप्सरसां गीतं तत्र यान्ति जलप्रदाः ॥ दाता च दापकश्चैव प्रतिग्राही च यो द्विजः
यत्राप्सरसां गीतं श्रूयते, तत्र जलप्रदाः यान्ति; दाता दापकश्चैव, प्रतिग्राही च यो द्विजः।
Verse 19
सर्वपापविनिर्मुक्तः स्वर्गमेति जितेन्द्रियः
सर्वपापविनिर्मुक्तः जितेन्द्रियः स्वर्गं गच्छति।
Verse 20
कम्बले पुष्पमालां च गुडास्यां शुक्तिदन्तिकाम् ॥ जिह्वां शर्करया कृत्वा नवनीतेन च स्तनान्
कम्बलेन सह पुष्पमालां च, गुडमयमुखां शुक्तिदन्तिकां च; शर्करामयीं जिह्वां कृत्वा, नवनीतेन च स्तनान् निर्मापयेत्।
Verse 21
सर्वपापविनिर्मुक्तः विष्णुसायुज्यमाप्नुयुः ॥ जलधेनुविधानं यः शृणुयात्कीर्तयेदपि
सर्वपापविनिर्मुक्ताः विष्णुसायुज्यमाप्नुयुः। जलधेनुविधानं यः शृणुयात् कीर्तयेदपि (स पुण्यं लभते)।
Frequently Asked Questions
The text frames regulated giving (dāna) as an ethical technology: the donor is instructed to convert resources into a carefully specified gift that supports learned custodians (qualified brāhmaṇa recipients) and produces social and moral purification. The underlying logic is that materially sustaining ritual expertise and prioritizing life-supporting substances (especially water) stabilizes dharma and, by extension, Pṛthivī’s ordered world.
The chapter specifies performance on a ‘puṇya ahan’ (an auspicious day) but does not name particular tithis, nakṣatras, months, or seasons. It does prescribe brief observances: the donor is to subsist on water for one day (ekadinaṃ jalāhāraḥ), and the recipient is to observe a three-night restraint (trirātraṃ) after acceptance.
Environmental balance is implicit rather than programmatic: water is made the central ritual substance (a fragrant water-filled kumbha forming the ‘cow’), and the reward imagery foregrounds abundant hydrology (rivers, nourishing fluids). In a Pṛthivī-centered reading, the rite encodes an early ecological ethic by ritualizing water’s value, treating it as a sustaining medium whose careful handling and redistribution symbolically supports terrestrial continuity.
No dynastic lineages are named. The address ‘rājendra’ and ‘narādhipa’ indicates a royal interlocutor/addressee type, while cultural roles are specified through recipient categories (brāhmaṇa as vedapāraga, śrotriya, ahitāgni, tapovṛddha, pātra). The chapter also lists transgressive types (brahmahā, pitṛhā, goghna, surāpa, gurutalpaga) to define the scope of purification claimed for the rite.