Adhyaya 24: The Glory of Prithudaka Tirtha and the Akshaya Tithi at Kurukshetra
पृथूदक-तीर्थमाहात्म्य एवं अक्षया-तिथिवर्णन (Pṛthūdaka-Tīrtha-Māhātmya evaṃ Akṣayā-Tithi-Varṇana)
Akshaya Tithi at Kurukshetra
पुलस्त्य–नारदसंवादेऽस्मिन्नध्याये कुरुक्षेत्रस्थस्य पृथूदकनाम्नो महातीर्थस्य माहात्म्यं वर्ण्यते। देवदेवो हरिर्मुरारिरिति संबोधितो देवान् तत्र गन्तुं नियुङ्क्ते; तत् तीर्थं स्वभावतः पावनं पापभयापहमिति प्रशस्यते। मृगशीर्षनक्षत्रे सूर्यचन्द्रबृहस्पतीनां संयोगे या तिथिरक्षया प्रसिद्धा, सा प्राचीसरस्वत्यास्तटे पितृतर्पणश्राद्धादिषु विशेषफलप्रदा इति कालविधानं कृतम्। इन्द्रप्रमुखा देवाः स्नात्वा बृहस्पतिं शुभयोगस्य सिद्ध्यर्थं प्रमाणीकर्तुं याचन्ते। अनन्तरं पितृभक्तेः वंशसम्बन्धो दर्श्यते—इन्द्रस्य पितृभ्यः पिण्डदानात् मेना लभ्यते, सा हिमवते दत्ता, तयोः संयोगात् त्रयः परमसुन्दर्यः कन्याः प्रादुर्भवन्ति।
Divine Beings
Sacred Geography
Mortal & Asura Figures
Key Content Points
- Devadeva/Murāri instructs the gods to proceed to Kurukṣetra’s Pṛthūdaka, a mahātīrtha described as puṇya and pāpa-bhaya-apaha (sin- and fear-removing).
- Ritual time is specified through astral markers: the Mṛgaśiras nakṣatra with Sun, Moon, and Bṛhaspati yields the celebrated Akṣayā tithi, ideal for śrāddha and pitṛ-ārādhana at the prācī Sarasvatī.
- After the devas bathe, they petition Bṛhaspati to effect/confirm the auspicious configuration; the narrative then connects pitṛ-bhakti to lineage by recounting Indra’s piṇḍa-offering and the consequent bestowal of Menā to Himavān, leading to three divine-like daughters.
Shlokas in Adhyaya 24
Verse 1
देवदेव उवाच एवं पृथूदको देवाः पुण्यः पापभयापहः तं गच्छध्वं महातीर्थं यावत् संनिधिवोधितम्
देवदेव उवाच—एवं पृथूदकं देवाः पुण्यं पापभयापहम्। तं महातीर्थं गच्छध्वं यावत् संनिधिवोधितम्॥
Verse 2
यदा मृगशिरोऋक्षे शशिसूर्यौ बृहस्पतिः तिष्ठन्ति सा तिथिः पुण्या त्वक्षया परिगीयते
यदा मृगशिरो-नक्षत्रे शशिसूर्यौ बृहस्पतिश्च स्थिताः स्युः, तदा सा तिथिः परमपुण्या; सा ‘अक्षया’ इति परिगीयते, अक्षयपुण्यप्रदा।
Verse 3
तं गच्छध्वं सुरश्रेष्ठा यत्र प्राची सरस्वती पितॄन् आराधयध्वं हि तत्र श्राद्धेन भक्तिततः
तं गच्छध्वं सुरश्रेष्ठा यत्र प्राची सरस्वती; तत्रैव पितॄन् श्राद्धेन भक्तितः समाराधयध्वम्।
Verse 4
ततो मुरारिवचनं श्रुत्वा देवाः सवासवाः समाजग्मुः कुरुक्षेत्रे पुण्यतीर्थं पृथूदकम्
ततो मुरारिवचनं श्रुत्वा देवाः सवासवाः; कुरुक्षेत्रे पुण्यतीर्थे पृथूदके समाजग्मुः।
Verse 5
तत्र स्नात्वा सुराः सर्वे बृहस्पतिमचोदयन् विशस्व भगवन् ऋक्षमिमं मृशिरं कुरु पुण्यां तिथिं पापहरां तव कालो ऽयमागतः
तत्र स्नात्वा सुराः सर्वे बृहस्पतिमचोदयन्— “विशदं वद भगवन्, ऋक्षमिमं मृगशिरः; कुरु पुण्यां तिथिं पापहरां, तव कालोऽयमागतः।”
Verse 6
प्रवर्तते रविस्तत्र चन्द्रमापि विशत्यसौ त्वदायत्तं गुरो कार्यं सुराणां तत् कुरुष्व च
प्रवर्तते रविस्तत्र चन्द्रमापि विशत्यसौ; त्वदायत्तं गुरो कार्यं सुराणां, तत् कुरुष्व च।
Verse 7
इत्येवमुक्तो देवैस्तु देवाचार्यो ऽब्रवीदिदम् यदि वर्षाधिपो ऽहं स्यां ततो यास्यामि देवताः
इत्येवं देवैः संबोधितो देवाचार्य इदं वाक्यमब्रवीत्— “यदि अहं वर्षाधिपो भवामि, तदा हे देवताः, युष्माकं सह गमिष्यामि।”
Verse 8
आषाढे मासि मार्गर्क्षे चन्द्रक्षयतिथिर्हि या तस्यां पुरन्दरः प्रीतः पिण्डं पितृषु भक्तितः
आषाढमासे मार्गनक्षत्रे चन्द्रक्षयतिथौ च यदा, तदा भक्त्या पितृभ्यः पिण्डं दत्ते सति पुरन्दरः प्रीयते।
Verse 9
प्रादात् तिलमधून्मिश्रं हविष्यान्नं कुरुष्वथ ततः प्रीतास्तु पितरस्तां प्राहुस्तनयां निजाम
स तिलमधुभ्यां मिश्रितं हविष्यान्नं प्रादात्; ततः प्रीताः पितरस्तां तस्य निजां तनयामिति प्राहुः।
Verse 10
मेनां देवाश्च शैलाय हिमयुक्ताय वै ददुः तां मेनां हिमवांल्लब्ध्वा प्रसादाद् दैवतेष्वथ प्रीतिमानभवच्चासौ रराम च यथेच्छया
देवाः हिमयुक्ताय शैलाय मेनां वै ददुः। स हिमवान् दैवतप्रसादात् मेनां लब्ध्वा प्रीतिमानभवत्, तया सह यथेच्छया रराम।
Verse 11
ततो हिमाद्रिः पितृकन्यया समं समर्पयन् वै विषयान् यथैष्टम् अजीजनत् सा तनयाश्च तिस्रो रूपातियुक्ताः सुरयोषितोपमाः
ततः हिमाद्रिः पितृकन्यया सह यथैष्टं विषयान् समर्पयन् भुङ्क्ते स्म; सा च तिस्रः तनयाः अजीजनत्, रूपातिशययुक्ताः सुरयोषितोपमाः।
Frequently Asked Questions
The chapter uses the honorific Devadeva while also identifying the speaker as Murāri (a Viṣṇu epithet), a Purāṇic strategy that normalizes shared divine sovereignty and ritual authority across sectarian vocabularies, even as the narrative remains focused on tīrtha and śrāddha praxis.
Pṛthūdaka in Kurukṣetra is presented as a mahātīrtha whose bath removes pāpa and fear; its efficacy is heightened when performed at the prācī Sarasvatī, where pitṛ-ārādhana through śrāddha is explicitly prescribed, making the site a ritual node in the Sarasvatī-basin pilgrimage map.
No. The passage functions primarily as a Kurukṣetra tīrtha-māhātmya and a pitṛ-ritual calendar note (Akṣayā tithi), followed by a genealogical-etiological account (Indra’s offering leading to Menā and Himavān’s progeny), rather than the Bali–Vāmana conflict sequence.