Adhyaya 7

Verse 1

राजोवाच । कथं त्वं हरिणीरूपे जाता मानुषरूपिणी । केन संवर्धिता बाल्ये कथं ते रूपमीदृशम्

राजोवाच—कथं त्वं हरिणीरूपे जाता मानुषरूपिणी। केन संवर्धिता बाल्ये, कथं ते रूपमीदृशम्॥

Verse 2

मृग्युवाच । शृणु देव प्रवक्ष्यामि यद्वृत्तं कन्यके वने । ऋषिरुद्दालकोनाम गंगाकूले महातपाः

मृग्युवाच—शृणु देव, प्रवक्ष्यामि यद्वृत्तं कन्यके वने। ऋषिरुद्धालको नाम गङ्गाकूले महातपाः॥

Verse 3

प्रभाते मूत्रमुत्सृष्टुं गतो देव वनांतरे । मूत्रांते पतितो भूमौ वीर्यबिंदुर्द्विजन्मनः

प्रभाते मूत्रमुत्स्रष्टुं गतो देव वनान्तरे। मूत्रान्ते पतितो भूमौ वीर्यबिन्दुर्द्विजन्मनः॥

Verse 4

यावत्स चलितो विप्रः शौचं कृत्वा प्रयत्नतः । तावन्मृगी समायाता दृष्ट्वा पुष्पवनांतरात्

यावत्स चलितो विप्रः शौचं कृत्वा प्रयत्नतः। तावन्मृगी समायाता दृष्ट्वा पुष्पवनान्तरात्॥

Verse 5

चापल्याद्भक्षितं वीर्यं दृष्टं ब्रह्मर्षिणा स्वयम् । यस्मादश्नाति मे वीर्यं तस्माद्गर्भो भविष्यति

चापल्यवशात् सा वीर्यं भुक्तवती—तद् ब्रह्मर्षिणा स्वयमेव दृष्टम्। यस्मात् मम वीर्यम् अश्नाति, तस्माद् गर्भोऽवश्यं भविष्यतीति।

Verse 6

ममरूपा तववक्त्रा नारी गर्भे भविष्यति । वर्द्धयिष्यति देव्यस्तां रसैर्दिव्यैः सुतां तव

ममरूपा तववक्त्रा नारी गर्भे संजायिष्यते। देव्यः सा तव सुतां दिव्यरसैः पोषयित्वा वर्धयिष्यति।

Verse 7

केनापि दैवयोगेन ज्ञानं तस्या भविष्यति । एवमुद्दालकादेव संजाताहं मृगानना । प्रविश्याग्नौ मृता पूर्वं त्वया सार्द्धं नराधिप

केनापि दैवयोगेन तस्याः ज्ञानं प्रादुर्भविष्यति। एवम् उद्दालकादेवाहं मृगानना संजाता; पूर्वं त्वया सार्धं नराधिप, अग्निं प्रविश्य मृता।

Verse 8

तस्माज्जातं सतीत्वं मे सप्तजन्मनि वै प्रभो । यत्त्वया कुर्वता राज्यं पापं वै समुपार्जितम्

तस्मात् प्रभो, मे सतीत्वं सप्तजन्मसु प्रादुर्भूतम्। यत् त्वया राज्यं कुर्वता पापं वै समुपार्जितम्।

Verse 9

क्षत्त्रधर्मं परित्यज्य पलायनपरो मृतः । तदेनो हि मया दग्धं चिताग्नौ नृपसत्तम

क्षत्रधर्मं परित्यज्य पलायनपरः मृतः। तदेनो मया चिताग्नौ दग्धं, नृपसत्तम।

Verse 10

पतिं गृहीत्वा या नारी मृतमग्नौ विशेद्यदि । सा तारयति भर्तारमात्मानं च कुलद्वयम्

पतिं गृहीत्वा या नारी मृतं पतिं अनुगच्छन्ती अग्नौ प्रविशति, सा भर्तारं स्वात्मानं च कुलद्वयं च तारयति।

Verse 11

गोग्रहे देशभंगे च संग्रामे सम्मुखे मृतः । स सूर्यमण्डलं भित्त्वा ब्रह्मलोके महीयते

गोग्रहे देशभङ्गे च संग्रामे च सम्मुखे मृतः स सूर्यमण्डलं भित्त्वा ब्रह्मलोके महीयते।

Verse 12

अनाशकं यो विदधाति मर्त्त्यो दिनेदिने यज्ञसहस्रपुण्यम् । स याति यानेन गणान्वितेन विधूय पापानि सुरैः स पूज्यते

यो मर्त्यः दिनेदिने अनाशकं विदधाति, स यज्ञसहस्रपुण्यं लभते; पापानि विधूय गणान्वितेन दिव्ययानेन याति, सुरैः स पूज्यते।

Verse 13

गंगाजले प्रयागे वा केदारे पुष्करे च ये । वस्त्रापथे प्रभासे च मृतास्ते स्वर्गगामिनः

गङ्गाजले प्रयागे वा केदारे पुष्करे च ये, वस्त्रापथे प्रभासे च मृताः, ते स्वर्गगामिनः।

Verse 14

द्वारावत्यां कुरुक्षेत्रे योगाभ्यासेन ये मृताः । हरिरित्यक्षरं मृत्यौ येषां ते स्वर्गगामिनः

द्वारावत्यां कुरुक्षेत्रे योगाभ्यासेन ये मृताः, तथा मृत्यौ येषां हरिरित्याक्षरं, ते स्वर्गगामिनः।

Verse 15

पूजयित्वा हरिं ये तु भूमौ दर्भतिलैः सह । तिलांश्च पञ्चलोहं च दत्त्वा ये तु पयस्विनीम्

ये तु भूमौ दर्भतिलैः सह हरिं पूजयन्ति, ये च तिलान् पञ्चलोहं च दत्त्वा पयस्विनीं धेनुं ददति—ते शुभफलभागिनो भवन्ति।

Verse 16

ये मृता राजशार्दूल ते नराः स्वर्ग गामिनः । उत्पाद्य पुत्रान्संस्थाप्य पितृपैतामहे पदे

हे राजशार्दूल, ये नराः अत्र मृताḥ स्वर्गगामिनः; पुत्रान् उत्पाद्य तान् पितृपैतामहे पदे संस्थाप्य पितॄणां परम्परां प्रवर्तयन्ति।

Verse 17

निर्मला निष्कलंका ये ते मृताः स्वर्गगामिनः । व्रतोपवासनिरताः सत्याचारपरायणाः । अहिंसानिरताः शांतास्ते नराः स्वर्गगामिनः

निर्मलाः निष्कलङ्काश्च ये, ते मृताḥ स्वर्गगामिनः। व्रतोपवासनिरताः सत्याचारपरायणाः, अहिंसानिरताः शान्ताः—ते नराः स्वर्गगामिनः।

Verse 18

सापवादो रणं त्यक्त्वा मृतो यस्मान्नराधिप । सप्तयोनिषु ते जन्म तस्माज्जातं मया सह

हे नराधिप, सापवादः सन् रणं त्यक्त्वा यः मृतः, तस्य सप्तयोनिषु जन्माभवत्; तस्मात् स मया सहैव जातः।

Verse 19

त्वां विना मे पतिर्मा भून्मरणे याचितं मया । तदांतरिक्षे राजेन्द्र वागुवाचाशरीरिणी । आदौ पापफलं भुक्त्वा पश्चा त्स्वर्गं गमिष्यसि

त्वां विना मे पतिर्मा भून्मरणकाले—इति मया याचितम्। ततः, हे राजेन्द्र, अन्तरिक्षेऽशरीरिणी वाक् उवाच—आदौ पापफलं भुक्त्वा पश्चात् स्वर्गं गमिष्यसि।

Verse 20

यदि वस्त्रापथे गत्वा शिरः कश्चिद्विमुंचति । स्वर्णरेखाजले राजन्मानुषं स्यान्मुखं मम

राजन्, यदि कश्चिद् वस्त्रापथं गत्वा तत्र शिरो विमुञ्चति, तदा स्वर्णरेखाजले मम मुखं मानुषं भवेत्।

Verse 21

अहं मानुषवक्त्राऽस्मि पापच्छायाऽवृतं मुखम् । दृश्यते मृगवक्त्राभं तस्माच्छीघ्रं विमुंचय

अहं मानुषवक्त्राऽस्मि, पापच्छायावृतं मुखम्; दृश्यते मृगवक्त्राभं, तस्माच्छीघ्रं विमुञ्चय।

Verse 22

इति श्रुत्वा वचो राजा सारस्वतमुदैक्षत । जनो विहस्य सानन्दं सर्वं सत्यं मृगीवचः

इति श्रुत्वा वचो राजा सारस्वतमुदैक्षत; जनो विहस्य सानन्दं सर्वं सत्यं मृगीवचः।

Verse 23

इत्युक्त्वाऽह द्विजेन्द्रः स एवं कुरु नृपोत्तम । एवं राज्ञा समादिष्टः प्रतीहारो ययौ वनम्

इत्युक्त्वा द्विजेन्द्रः स एवमाह—एवं कुरु नृपोत्तम; एवं राज्ञा समादिष्टः प्रतीहारो ययौ वनम्।

Verse 24

वस्त्रापथे महातीर्थे भवं द्रष्टुं त्वरान्वितः । त्वक्सारजालिर्महती स्वर्णरेखाजलोपरि

वस्त्रापथे महातीर्थे भवं द्रष्टुं त्वरान्वितः; स्वर्णरेखाजलोपरि त्वक्सारजालिर्महती ददर्श।

Verse 25

वर्त्तते तच्छिरो यत्र वंशप्रोतं महावने । सारस्वतस्य शिष्येण कुशलेन निवेदितम्

यत्र महावने वंशप्रोते तच्छिरो वर्तते, तत् सारस्वतस्य शिष्येण कुशलेन निवेदितम्।

Verse 26

तीर्थं वस्त्रापथं गत्वा भवस्याग्रे महानदी । जाले तत्र शिरो दृष्टं तच्च तोये विमोचितम्

वस्त्रापथं तीर्थं गत्वा भवस्याग्रे महानद्यां, तत्र जाले बद्धं शिरो दृष्ट्वा तच्च तोये विमोचितम्।

Verse 27

स्नात्वा संपूज्य तीर्थेशं प्रतीहारः समभ्यगात् । शिष्येण सहितो वेगाद्रथेनादित्यवर्चसा

स्नात्वा संपूज्य तीर्थेशं प्रतीहारः समभ्यगात्, शिष्येण सहितो वेगाद्रथेनादित्यवर्चसा।

Verse 28

यदागतः प्रतीहारस्तदा सारस्वतेन सा । वृता चान्द्रायणेनैव मासमेकं निरन्तरम्

यदा प्रतीहारोऽगात् तदा सा सारस्वतविधिना, चान्द्रायणव्रतेन च मासमेकं निरन्तरं वृता आसीत्।

Verse 29

संपूर्णे तु व्रते तस्या दिव्यं वक्त्रं सुलोचनम् । सुशोभनं दीर्घकेशं दीर्घकर्णं शुभद्विजम्

तस्या व्रते संपूर्णे दिव्यं वक्त्रं सुलोचनं प्रादुरभूत्; सुशोभनं दीर्घकेशं दीर्घकर्णं शुभद्विजं च।

Verse 30

कम्बुग्रीवं पद्मगंधं सर्वलक्षणसंयुतम् । व्रतांते मूर्च्छिता बाला गतज्ञाना वभूव सा

कम्बुग्रीवा पद्मगन्धा सर्वलक्षणसंयुता । व्रतान्ते मूर्च्छिता बाला गतज्ञाना बभूव सा ॥

Verse 31

न देवी न च गंधर्वी नासुरी न च किंनरी । यादृशी सा तदा जाता तीर्थभावेन सुन्दरी

न देवी न च गन्धर्वी नासुरी न च किंनरी । यादृशी सा तदा जाता तीर्थभावेन सुन्दरी ॥

Verse 32

परिणीता तु सा तेन भोजराजेन सुन्दरी । मृगीमुखीति विख्याता देवी सा भुवनेश्वरी

परिणीता तु सा तेन भोजराजेन सुन्दरी । मृगीमुखीति विख्याता देवी सा भुवनेश्वरी ॥

Verse 33

न जानाति पुनः किंचिद्यद्वृत्तं राजमन्दिरे । कृता सा पट्टमहिषी भोजराजेन धीमता

न जानाति पुनः किंचिद्यद्वृत्तं राजमन्दिरे । कृता सा पट्टमहिषी भोजराजेन धीमता ॥

Verse 34

ईश्वर उवाच । देशानां प्रवरो देशो गिरीणां प्रवरो गिरिः । क्षेत्राणामुत्तमं क्षेत्रं वनानामुत्तमं वनम्

ईश्वर उवाच । देशानां प्रवरो देशो गिरीणां प्रवरो गिरिः । क्षेत्राणामुत्तमं क्षेत्रं वनानामुत्तमं वनम् ॥

Verse 35

गंगा सरस्वती तापी स्वर्णरेखाजले स्थिता । ब्रह्मा विष्णुश्च सूर्यश्च सर्व इन्द्रादयः सुराः

गङ्गा सरस्वती तापी च स्वर्णरेखाजले स्थिताः। ब्रह्मा विष्णुश्च सूर्यश्च सर्वे इन्द्रादयः सुराः॥

Verse 36

नागा यक्षाश्च गन्धर्वा अस्मिन्क्षेत्रे व्यवस्थिताः । ब्रह्मांडं निर्मितं येन त्रैलोक्यं सचराचरम्

नागा यक्षाश्च गन्धर्वा अस्मिन्क्षेत्रे व्यवस्थिताः। येन ब्रह्माण्डं निर्मितं त्रैलोक्यं सचराचरम्॥

Verse 37

देवा ब्रह्मादयो जाताः स भवोऽत्र व्यवस्थितः । शिवो भवेति विख्यातः स्वयं देवस्त्रिलोचनः

देवा ब्रह्मादयो जाताः स भवोऽत्र व्यवस्थितः। शिवो भवेति विख्यातः स्वयं देवस्त्रिलोचनः॥

Verse 38

वेवेति स्कन्दरचनाद्भवानी चात्र संस्थिता । अतो यन्नाधिकं प्रोक्तं तीर्थं देवि मया तव

वेवेति स्कन्दरचनाद्भवानी चात्र संस्थिता। अतो यन्नाधिकं प्रोक्तं तीर्थं देवि मया तव॥

Verse 39

तस्मिञ्जले स्नानपरो नरो यदि संध्यां विधायानु करोति तर्पणम् । श्राद्धं पितॄणां च ददाति दक्षिणां भवोद्भवं पश्यति मुच्यते भवात्

तस्मिञ्जले स्नानपरो नरो यदि सन्ध्यां विधायानु करोति तर्पणम्। श्राद्धं पितॄणां च ददाति दक्षिणां भवोद्भवं पश्यति मुच्यते भवात्॥

Verse 40

अथ यदि भवपूजां दिव्यपुष्पैः करोति तदनु शिवशिवेति स्तोत्रपाठं च गीतम् । सुरवर गणवृन्दैः स्तूयमानो विमानैः सुरवरशिवरूपो मानवो याति नाकम्

अथ यदि कश्चिद् भवम् दिव्यपुष्पैः समर्चयति, ततः ‘शिव शिव’ इति स्तोत्रपाठं गीतं च करोति; स नरः सुरवरगणवृन्दैः स्तूयमानः, विमानैः समारूढः, सुरेषु शिवरूपतां प्राप्य नाकं याति।