Adhyaya 19

Verse 1

राजोवाच । गृहीत्वा दक्षिणां दैत्यान्महाविष्णुर्जनार्दनः । चकार किं ममाचक्ष्व परं कौतूहलं हि मे

राजोवाच—दैत्यान् दक्षिणारूपेण गृहीत्वा महाविष्णुर्जनार्दनः किमकरोत्? तत् मे ब्रूहि; मम परं कौतूहलं वर्तते।

Verse 2

सारस्वत उवाच । एवं स्तुतः सुरैर्देवो गृहीत्वा मेदिनीं हरिः । बलिं निर्वासयामास संपूर्णे यज्ञकर्मणि । यज्ञांते दक्षिणां लब्ध्वा संपूर्णोऽभूदथाध्वरः

सारस्वत उवाच—एवं सुरैः स्तुतो देवो हरिर्मेदिनीं गृहीत्वा, संपूर्णे यज्ञकर्मणि बलिं निर्वासयामास। यज्ञान्ते दक्षिणां लब्ध्वा तदा अध्वरोऽपि संपूर्णोऽभवत्।

Verse 3

भगवानप्यसंपूर्णे तृतीये तु क्रमे विभुः । समभ्येत्य बलिं प्राह ईषत्प्रस्फुरिताधरः

असंपूर्णेऽपि तृतीये क्रमे विभुर्भगवान् बलिं समभ्येत्य प्राह, ईषत्प्रस्फुरिताधरः।

Verse 4

ऋणे भवति दैत्येन्द्र बंधनं घोरदर्शनम् । त्वं पूरय पदं तन्मे नोचेद्बन्धं प्रतीच्छ भोः

ऋणे शेषे दैत्येन्द्र घोरदर्शनं बन्धनं भवति। तन्मे पदं पूरय; नोचेद् भोः बन्धं प्रतीच्छ।

Verse 5

तन्मुरारिवचः श्रुत्वा पुरो भूत्वा बलेः सुतः । बाणो वामनमाचष्टे तदा तं विश्वरूपिणम्

तन्मुरारिवचः श्रुत्वा बलेः सुतो बाणः पुरो भूत्वा तदा वामनं विश्वरूपिणं संबभाषे।

Verse 6

कृत्वा महीमल्पतरां वपुः कृत्वा तु वामनम् । पदत्रयं याचयित्वा विश्वरूपमगाः कथम्

महीं लघ्वीं कृत्वा वामनवपुः समास्थाय पदत्रयं याचितवानसि; ततः कथं विश्वरूपतामगाः?

Verse 7

यदि तृतीयं क्रमणं याचसे जगदीश्वर । पुनर्वामनतां याहि बलिर्दास्यति तत्पदम्

यदि तृतीयं क्रमणं याचसे जगदीश्वर, तर्हि पुनर्वामनतां याहि; बलिर्दास्यति तस्मै वामनाय तत्पदम्।

Verse 8

यादृग्विधाय बलिना वामनायोदकं कृतम् । तत्तादृशाय दातव्यमथ किं विश्वरूपिणे

यादृशं बलिना वामनायोदकं कृतं, तत्तादृशायैव दातव्यम्; अथ किं विश्वरूपिणे दानम्?

Verse 9

भवत्कृतमिदं विश्वं विश्वस्मिन्वर्तते बलिः । छद्मना नैव गृह्णन्ति साधवो ये महेश्वर

भवत्कृतमिदं विश्वं, विश्वस्मिन्वर्तते बलिः; छद्मना नैव गृह्णन्ति साधवो ये महेश्वर।

Verse 10

जगदेतज्जगन्नाथ तावकं यदि मन्यसे । ज्ञात्वा बलिममर्यादं भवद्भक्तिपराङ्मुखम्

जगदेतज्जगन्नाथ तावकं यदि मन्यसे, ज्ञात्वा बलिममर्यादं भवद्भक्तिपराङ्मुखम्…

Verse 11

कंठपाशेन निष्कास्य केन वै वार्यते भवान् । गोपालमन्यं कुरुते रक्षणाय च गोपतिः । सुतृणं चारयन्पूर्वो गोपः किं कुरुते तदा

कण्ठपाशेन निष्कास्य त्वया कृतं यदि, तदा त्वां को नु वारयेत्? गोपतिः रक्षणार्थं गोपालमन्यं नियुङ्क्ते चेत्, पूर्वगोपालः सुतृणं चारयन् तस्मिन् काले किं करोति?

Verse 12

इत्येवमुक्ते तेनाथ वचने बलिसूनुना । प्रोवाच भगवान्वाक्यमादिकर्ता जनार्दनः

इत्येवं बलिसूनुना वचने उक्ते, तदा भगवान् आदिकर्ता जनार्दनः प्रत्युवाच इदं वाक्यम्।

Verse 13

यान्युक्तानि वचांसीत्थं त्वया बालेन सांप्रतम् । तेषां त्वं हेतुसंयुक्तं शृणु प्रत्युत्तरं मम

यान्युक्तानि वचांसि त्वया बालेन इत्थं साम्प्रतम्, तेषां हेतुसंयुक्तं मम प्रत्युत्तरं शृणु।

Verse 14

पूर्वमुक्तस्तव पिता मया बाण पदत्रयम् । देहि मह्यं प्रमाणेन तदेतत्समनुष्ठितम्

पूर्वं मया तव पिता बाण पदत्रयं याचितः; प्रमाणेन दर्शय, तदेतत् सम्यक् समनुष्ठितं इति।

Verse 15

किं न वेत्ति प्रमाणं मे बलिस्तव पिता सुत । बलेरपि हितार्थाय कृतमेतत्पदत्रयम्

किं न वेत्ति मे प्रमाणं बलिः तव पिता, सुत? बलेरपि हितार्थाय एव कृतं एतत् पदत्रयम्।

Verse 16

तस्माद्यन्मम बालेय त्वत्पित्रांऽबु करे महत् । दत्तं तेनास्य सुतले कल्पं यावद्वसिष्यति

तस्माद् वत्स प्रिय, यत् त्वत्पिता जलार्घ्येण महद्दानं मम करे दत्तवान्; तेन स कल्पपर्यन्तं सुतले वासं करिष्यति।

Verse 17

गते मन्वन्तरे बाण श्राद्धदेवस्य साम्प्रतम् । सावर्णिके त्वागते च बलिरिन्द्रो भविष्यति

हे बाण, श्राद्धदेवस्य वर्तमानं मन्वन्तरं गते, सावर्णिके मन्वन्तरे च आगते, बलिरिन्द्रो भविष्यति।

Verse 18

इति प्रोक्त्वा बलिसुतं बाणं देवस्त्रिविक्रमः । प्रोवाच बलिमभ्येत्य वचनं मधुराक्षरम्

इति बलेः सुतं बाणं प्रति उक्त्वा देवस्त्रिविक्रमः; ततः बलिमभ्येत्य मधुराक्षरं वचनं प्रोवाच।

Verse 19

श्रीभगवानुवाच । अपूर्णदक्षिणे यागे गच्छ राजन्महातलम् । सुतलंनाम पातालं वस तत्र निरामयः

श्रीभगवानुवाच— अपूर्णदक्षिणे यागे, गच्छ राजन् महातलम्; सुतलं नाम पातालं तत्र निरामयो वस।

Verse 20

बलिरुवाच । सुतलस्थस्य मे नाथ कथं चरणयोस्तव । दर्शनं पूजनं भोगो निवसामि यथासुखम्

बलिरुवाच— हे नाथ, सुतलस्थस्य मे कथं तव चरणयोर्दर्शनं पूजनं च, तव सान्निध्यभोगश्च; येनाहं सुखेन निवसेयम्?

Verse 21

श्रीभगवानुवाच । दैत्येन्द्र हदये नित्यं तावके निवसाम्यहम् । अतस्ते दर्शनं प्राप्तः पुनः स्थास्ये तवान्तिकम्

श्रीभगवानुवाच— हे दैत्येन्द्र! तव हृदयेऽहं नित्यं निवसामि। अतस्त्वं मम दर्शनं प्राप्तवान्; पुनश्च तवान्तिकेऽहं स्थास्यामि॥

Verse 22

तथान्यमुत्सवं पुण्यं वृत्ते शक्रमहोत्सवे । दीपप्रतिपन्नामाऽसौ तत्र भावी महोत्सवः

शक्रमहोत्सवे वृत्ते तत्रान्यः पुण्य उत्सवः। दीपप्रतिपन्ना नाम स तत्र भावी महोत्सवः॥

Verse 23

तत्र त्वां नरशार्दूला हृष्टाः पुष्टाः स्वलंकृताः । पुष्पदीपप्रदानेन अर्चयिष्यंति यत्नतः

तत्र त्वां नरशार्दूल! हृष्टाः पुष्टाः स्वलङ्कृताः। पुष्पदीपप्रदानेन यत्नतः पूजयिष्यन्ति॥

Verse 24

तत्रोत्सवः पुण्यतमो भविष्यति धरातले । तव नामांकितो दैत्य तेन त्वं वत्सरं सुखी

तत्रोत्सवः पुण्यतमो भविष्यति धरातले। तव नामाङ्कितो दैत्य! तेन त्वं वत्सरं सुखी॥

Verse 25

भविष्यसि नरा ये तु दृढभक्तिसहा न्विताः । त्वामर्चयन्ति विधिवत्तेऽपि स्युः सुखभागिनः

ये नरा दृढभक्त्या तु समन्विताः सदा। त्वामर्चयन्ति विधिवत् तेऽपि स्युः सुखभागिनः॥

Verse 26

यथैव राज्यं भवतस्तु सांप्रतं तथैव सा भाव्यथ कौमुदीति । इत्येवमुक्त्वा मधुमदितीश्वरं निवासयित्वा सुतलं सभार्यकम्

यथैव भवतः सांप्रतं राज्यं स्थितं तथैव ‘कौमुदी’ नाम सा उत्सव-परम्परा भाव्यति। इति ब्रुवन् मधुमर्दनस्य प्रभुः तं दैत्येन्द्रं सभार्यं सुतले निवासयामास।

Verse 27

उर्वी समादाय जगाम तूर्णं स शक्रसद्मामरसंघजुष्टम् । दत्त्वा मघोने मधुजित्त्रिविष्टपं कृत्वा तु देवान्मखभागभोगिनः

उर्वीं समादाय स त्वरितं शक्रसद्म जगाम, यत् अमरसंघैः सेवितम्। मधुजिता जितं त्रिविष्टपं मघवते दत्त्वा, देवान् यज्ञभागभोगिनः अकरोत्।

Verse 28

अन्तर्दधे विश्वपतिर्महेशः संपश्यतां वै वसुधाधिपानाम्

वसुधाधिपानां पश्यतां साक्षात् विश्वपतिः महेशः सहसा अन्तर्दधे।

Verse 29

गृहीत्वेति बले राज्यं मनुपुत्रे नियोजितम् । द्वीपांतरे च ते दैत्याः प्रेषिताश्चाज्ञया स्वयम्

एवं बलेः राज्यं गृहीत्वा मनुपुत्रे न्ययोजयत्। ते दैत्याश्च स्वाज्ञया द्वीपान्तरे प्रेषिताः।

Verse 30

पातालनिलया ये तु ते तत्रैव निवेशिताः । देवानां परमो हर्षः संजातो बलिनिग्रहे

ये तु पातालनिलयाः ते तत्रैव निवेशिताः। बलिनिग्रहे देवानां परमो हर्षः समजायत।

Verse 31

निवासाय पुनश्चक्रे वामनो वामनो मनः । तत्र क्षेत्रे स्वनगरे वामनः स न्युवास ह

ततः पुनर्वामनो भगवान् तत्र निवासाय मनः चकार। तस्मिन् पुण्यक्षेत्रे स्वनगरे इव स वामनः निश्चयेन न्यवसत्॥

Verse 32

सारस्वत उवाच । प्रादुर्भावस्ते कथितो नरेन्द्र पुण्यः शुचिर्वामनस्याघहारी । स्मृते यस्मिन्संश्रुते कीर्तिते च पापं यायात्संक्षयं पुण्यमेति

सारस्वत उवाच—नरेन्द्र, वामनस्य पुण्यः शुचिः प्रादुर्भावः पापहारिणः ते मया कथितः। यस्मिन् स्मृते श्रुते कीर्तिते च पापं क्षीयते, पुण्यं च वर्धते॥

Verse 33

ईश्वर उवाच । इति सारस्वतवचः श्रुत्वा भोजः स भूपतिः । नमस्कृत्य मुनिश्रेष्ठं पूजयामास भक्तितः

ईश्वर उवाच—इति सारस्वतवचः श्रुत्वा स भोजो भूपतिः। मुनिश्रेष्ठं नमस्कृत्य भक्त्या तं पूजयामास॥

Verse 34

ततो यथोक्तविधिना स भोजो नृपसत्तमः । वस्त्रापथक्षेत्र यात्रां परिवारजनैः सह । कृत्वा कृतार्थतां प्राप्तो जगामान्ते परं पदम्

ततः स भोजो नृपसत्तमः यथोक्तविधिना परिवारजनैः सह वस्त्रापथक्षेत्रयात्रां कृत्वा कृतार्थतां प्राप्तः, अन्ते परं पदं जगाम॥

Verse 35

एतन्मया पुण्यतमं प्रभासक्षेत्रे च वस्रापथमीरितं ते । श्रुत्वा पठित्वा परया समेतो भक्त्या तु विष्णोः पदमभ्युपैति

एतत् मया ते प्रभासक्षेत्रे वस्त्रापथस्य पुण्यतमं माहात्म्यम् ईरितम्। यः परया भक्त्या श्रुत्वा पठित्वा च, स विष्णोः पदम् अभ्युपैति॥

Verse 36

यथा पापानि धूयंते गंगावारिविगाहनात् । तथा पुराणश्रवणाद्दुरितानां विना शनम्

यथा गङ्गाजलावगाहनेन पापानि प्रक्षीयन्ते, तथा पुराणश्रवणेनापि दुरितानां शनैर्विनाशो जायते।

Verse 37

इदं रहस्यं परमं तवोक्तं न वाच्यमेतद्धरिभक्तिवर्जिते । द्विजस्य निन्दानिरतेऽतिपापे गुरावभक्ते कृतपापबुद्धौ

इदं परमं रहस्यं त्वयोक्तं; हरिभक्तिवर्जिताय न वाच्यम्। द्विजनिन्दानिरतायातिपापाय, गुरावभक्ताय, कृतपापबुद्धये च न कथनीयम्।

Verse 38

इदं पठेद्यो नियतं मनुष्यः कृतभावनः । तस्य भक्तिः शिवे कृष्णे निश्चला जायते धुवम्

इदं यो मनुष्यः नियतं कृतभावनः पठति, तस्य शिवे कृष्णे च भक्तिर्ध्रुवं निश्चला जायते।

Verse 39

तद्भक्त्या सकलानर्थान्प्राप्नोति पुरुषोत्तमः । पुराणवाचिने दद्याद्गोभूस्वर्णविभूषणम्

तद्भक्त्या पुरुषोत्तमः सकलानर्थान् प्राप्नोति। पुराणवाचिने गो-भू-स्वर्ण-विभूषणादि दद्यादिति।

Verse 40

वित्तशाठ्यं न कर्तव्यं कुर्वन्दारिद्र्यमाप्नुयात् । त्रिःकृत्वा प्रपठञ्छृण्वंन्सर्वान्कामानवाप्नुयात्

वित्तशाठ्यं न कर्तव्यम्; कुर्वन् दारिद्र्यमाप्नुयात्। त्रिःकृत्वा प्रपठन् शृण्वन् सर्वान् कामानवाप्नुयात्।