Adhyaya 14

Verse 1

सारस्वत उवाच । वस्त्रापथे महाक्षेत्रे नगरे वामने पुरा । पुत्रशोकाभिसंतप्तो वसिष्ठो भगवानृषिः

सारस्वत उवाच। वस्त्रापथे महाक्षेत्रे वामनाख्ये पुरा नगरे। पुत्रशोकाभिसंतप्तो वसिष्ठो भगवानृषिः॥

Verse 2

आजगाम तपस्तप्तुं स्वर्णरेखानदीतटे । ईशानकोणे नगरात्स्वर्णरेखानदीजले

आजगाम तपसा युक्तुं स्वर्णरेखानदीतटे। नगरस्यैशानकोणे तस्याः सलिले शुभे॥

Verse 3

स्नात्वा ध्यात्वा शिवं देवं मनसाऽचिन्तयद्यदा । तदा रुद्रः समायातस्त्रिनेत्रो वृषभध्वजः । महर्षे तव तुष्टोऽहं किं करोमि वदस्व तत्

स्नात्वा ध्यात्वा शिवं देवं मनसा चिन्तयद्यदा। तदा रुद्रः समायातस्त्रिनेत्रो वृषभध्वजः। उवाच—महर्षे तव तुष्टोऽहं किं करोमि वदस्व तत्॥

Verse 4

वसिष्ठ उवाच । यदि तुष्टो महादेव वरो देयो ममाधुना । तदाऽत्र भवता स्थेयं यावदाचंद्रतारकम्

वसिष्ठ उवाच। यदि तुष्टो महादेव वरो देयो ममाधुना। तदात्र भवता स्थेयं यावदाचन्द्रतारकम्॥

Verse 5

अत्र स्नानं करिष्यंति ये नराः पापकर्मिणः । तेषां पापक्षयो देव कर्तव्यो भवता सदा

अत्र ये नराः पापकर्मिणः स्नानं करिष्यन्ति, तेषां पापक्षयः, हे देव, भवता नित्यं कर्तव्यः।

Verse 6

नरा ये पापकर्माणः पूजयंति त्रिलोचनम् । तान्नरान्नय देवेश विमानैः शिवमंदिरम्

ये नरा पापकर्माणः सन्तोऽपि त्रिलोचनं पूजयन्ति, हे देवेश, तान् विमानैः शिवमन्दिरं नय।

Verse 7

सारस्वत उवाच । तथेत्युक्ता हरो देवस्तत्रैवांतर धीयत । हिरण्यकशिपुं हत्वा नरसिंहो महाबलः । त्रैलोक्यमिंद्राय ददौ कालरुद्रं स्वयं ययौ

सारस्वत उवाच—तथेत्युक्ता हरो देवस्तत्रैवान्तरधीयत। हिरण्यकशिपुं हत्वा नरसिंहो महाबलः त्रैलोक्यमिन्द्राय ददौ, स्वयं कालरुद्रं ययौ।

Verse 8

तदन्वये बलिर्जातः स चातीव बला धिकः । एकातपत्रां पृथिवीं बलिश्चक्रे बलाधिकः । अकृष्टपच्या सुजला धरित्री सस्यशालिनी

तदन्वये बलिर्जातः स चातीव बलाधिकः। एकातपत्रां पृथिवीं बलिश्चक्रे बलाधिकः; अकृष्टपच्या सुजला धरित्री सस्यशालिनी।

Verse 9

गन्धवंति च पुष्पाणि रसवंति फलानि च । आस्कन्धफलिनो वृक्षाः पुटके पुटके मधु

गन्धवन्ति पुष्पाणि, रसवन्ति फलानि च। आस्कन्धफलिनो वृक्षाः, पुटके पुटके मधु।

Verse 10

चतुर्वेदा द्विजाः सर्वे क्षत्रिया युद्धकोविदाः । गोषु सेवापरा वैश्याः शूद्राः शुश्रूषणे रताः

चतुर्वेदविदः सर्वे द्विजाः सम्यगभूवन्; क्षत्रियाः संग्रामकुशलाः; वैश्याः गोसेवापरायणाः; शूद्राः शुश्रूषायां निरताः।

Verse 11

सदाचारा जनपदा ईतिव्याधिविवर्जिताः । हृष्टपुष्टजनाः सर्वे सदानंदाः सदोद्यताः

सदाचाराः जनपदाः सर्वे ईतिव्याधिविवर्जिताः; हृष्टाः पुष्टाः जनाः सर्वे, सदानन्दाः सदोद्यताः।

Verse 12

कुंकुमागुरुलिप्तांगाः सुवेषाः साधुमंडिताः । दारिद्र्यदुःखमरणैर्विमुक्ताश्चिरजीविनः

कुङ्कुमागुरुलिप्ताङ्गाः सुवेषाः साधुगुणैर्मण्डिताः; दारिद्र्यदुःखमरणैर्विमुक्ताः चिरजीविनः।

Verse 13

दीपोद्द्योतितभूभागा रात्रावपि यथा दिने । विचरंति तथा मर्त्या देवा देवालये यथा

दीपैः उद्द्योतितो भूभागो रात्रावपि यथा दिने; तदा मर्त्याः विचरन्ति, देवा देवालये यथा।

Verse 14

पृथिव्यां स्वर्गरूपायां राज्यं चक्रेऽसुरो बलिः । नित्यं विवाहवादित्रैर्नादितं भूपमंदिरम्

पृथिव्यां स्वर्गरूपायां बलिरसुरः राज्यं चकार; नित्यं विवाहवादित्रनादैः भूपमन्दिरं नादितम्।

Verse 15

धरित्रीं बुभुजे दैत्यो देवराजो यथा दिवि । देवेन्द्रो बलिना नित्यं यज्ञैः संतोषितस्तदा

दैत्यो बलिर्धरित्रीं बुभुजे दिवि देवराज इव। तदा देवेन्द्रोऽपि बलिना नित्यं यज्ञैः संतोषितोऽभवत्॥

Verse 16

देवानां दानवानां च नास्ति युद्धं परस्परम् । एक एव महीपालो युद्धं नास्ति धरातले

देवानां दानवानां च परस्परं नाभवद्युधम्। एक एव महीपालो बभूव, धरातले युद्धं न किञ्चन॥

Verse 17

सपत्नककलिर्नाम नास्ति युद्धं हरेर्गजैः । न सर्प्पनकुलैर्नित्यं न बिडालैश्च मूषकैः

सपत्नककलिर्नाम नाभवत्; न हरेर्गजैः संग्रामः। न सर्पनकुलयोर्नित्यं, न बिडालैर्मूषकैः कलहः॥

Verse 18

मैत्रीभावं गतं सर्वं जगत्स्थावर जंगमम् । त्रैलोक्यभ्रमणं कृत्वा नारदो नंदने वने

मैत्रीभावं गतं सर्वं जगत् स्थावरजङ्गमम्। त्रैलोक्यभ्रमणं कृत्वा नारदो नन्दने वनेऽभवत्॥

Verse 19

गतो न पश्यते युद्धं त्रैलोक्ये सचराचरे । तावत्तस्योदरे पीडा महती समजायत

गतोऽपि नापश्यद्युद्धं त्रैलोक्ये सचराचरे। तदैव तस्योदरे पीडा महती समजायत॥

Verse 20

न मे स्नानादिना कार्यं तर्प्पणैः किं प्रयोजनम् । जपहोमादिना सर्वमन्यथा मम चेष्टितम्

न मे स्नानादिकं कार्यं, तर्पणैः किं प्रयोजनम्। जपहोमादिकं सर्वं मम तु व्यर्थमेवाभवत्, लक्ष्यविपरीतं चेष्टितम्॥

Verse 21

तत्स्नानं यत्र युध्यन्ते गजा दंतविघट्टनैः । सा संध्या यत्र निहतैः कबन्धैर्भूर्विभूषिता

यत्र दन्तविघट्टनैर्गजा युध्यन्ते, तत्स्नानमिति मे मतिः। यत्र निहतैः कबन्धैर्भूर्विभूषिता, सा संध्या इति मे निश्चयः॥

Verse 22

कुंतघातविनिर्भिन्नगजकुम्भोद्भवासृजा । तृप्यंति यत्र क्रव्यादास्तर्पणं तन्मम प्रियम्

कुन्तघातविनिर्भिन्नगजकुम्भोद्भवासृजा यत्र क्रव्यादास्तृप्यन्ति, तदेव तर्पणं मम प्रियम्॥

Verse 23

गजशीर्षैरगम्यास्ते निहताः क्षत्रिया रणे । स होमो यत्र हूयंते गजाश्च नरपुंगवाः

गजशीर्षैरगम्येषु स्थानेषु रणे निहताः क्षत्रिया ये पतन्ति। यत्र गजाश्च नरपुङ्गवाश्चाहूयन्ते, स एव होम इति मे मतिः॥

Verse 24

शब्दाग्नौ नारदस्यायं होमस्त्रै लोक्यविश्रुतः । छिन्नपादशिरोहस्तैरंतरांत्रविलबितैः

शब्दाग्नौ नारदस्यायं होमस्त्रैलोक्यविश्रुतः। छिन्नपादशिरोहस्तैः, अन्तरान्त्रविलम्बितैः (दृश्यैः) समलङ्कृतः॥

Verse 25

यदर्च्यते भूमितलं तन्मे नित्यं सुरार्चनम् । किं देवैर्दिवि मे कार्यं किं मनुष्यैर्धरातले

यद् भूमितले पूज्यते तदेव मम नित्यं सुरपूजनम्। दिवि देवैः किं मे प्रयोजनं, धरातले मनुष्यैः किं च मे कार्यम्॥

Verse 26

पन्नगैः किं तु पाताले न युध्यन्ते परस्परम् । तथा करिष्ये देवेन्द्रादुपेन्द्राच्च धरातले

पाताले पन्नगाः किं न परस्परं युध्यन्ते? तथैव धरातले देवेन्द्रोपेन्द्रयोः सहाहं युध्ये॥

Verse 27

रसातलं बलिर्यातु सत्यमस्तु वचो मम । जीवितेनापि राज्येन यदा दामोदरं हरिम्

बलिर्व्रजतु रसातलं, सत्यमस्तु मम वचः। जीवितेनापि राज्येनापि—यदा दामोदरं हरिं प्रति (कार्यं भवेत्)…॥

Verse 28

तोषयिष्यति यत्नेन तदेन्द्रोऽसौ भविष्यति । देवेन्द्रो वृत्रहा भूत्वा भ्रष्टराज्यो भविष्यति

स यत्नेन तं तोषयिष्यति; तदा सोऽयम् इन्द्रो भविष्यति। देवेन्द्रस्तु वृत्रहा भूत्वा भ्रष्टराज्यो भविष्यति॥

Verse 29

यदा वस्त्रापथे गत्वा भवं भावेन पूजयेत् । सुराधिपस्तदा भूयो ब्रह्महत्याविवर्जितः

यदा वस्त्रापथे गत्वा सुराधिपो भावं भावेन पूजयेत्। तदा स भूयो ब्रह्महत्यादोषविवर्जितो भवति॥

Verse 30

अनेन मन्त्रजाप्येन स शांतोदरवे दनः । नारदो देवराजस्य समीपं सहसा ययौ

अनेन मन्त्रजाप्येन स शान्तोऽन्तःकरणोऽभवत् । ततः नारदः सहसा देवराजस्य सन्निधिं ययौ ॥

Verse 31

सिंहासनं समारुह्य नन्दने संस्थितो हरिः । आस्ते परिवृतो देवेर्देवराजो महाबलः

सिंहासनं समारुह्य नन्दने संस्थितो हरिः । आस्ते परिवृतो देवैर्देवराजो महाबलः ॥

Verse 32

निरीक्षमाणो नृत्यन्तीं रंभां तां सुरसुन्दरीम् । आयांतं ददृशे देवो नारदं विस्मयान्वितः

निरीक्षमाणो नृत्यन्तीं रम्भां तां सुरसुन्दरीम् । आयान्तं ददृशे देवो नारदं विस्मयान्वितः ॥

Verse 33

अहो विरुद्धो भगवान्नारदो मयि दृश्यते । नृत्यते किं न वा नृत्ये गीयते किं न गीयते

अहो विरुद्धो भगवान्नारदो मयि दृश्यते । नृत्यते किं न वा नृत्ये गीयते किं न गीयते ॥

Verse 34

वाद्यतां तालमानैः किं यावच्चिंतापरो हरिः । ऋषिः समागतस्तावज्जलाभ्युक्षणत त्परः

वाद्यतां तालमानैः किं यावच्चिन्तापरो हरिः । ऋषिः समागतस्तावज्जलाभ्युक्षणतत्परः ॥

Verse 36

महर्षे स्वागतं तेऽद्य कुतो वाऽग म्यते त्वया । स्नाने संध्यार्चने होमे कुशलं तव विद्यते

महर्षे, अद्य ते स्वागतं; त्वं कुतो वा आगतः? स्नाने सन्ध्यार्चने होमे च तव कुशलं विद्यते वा?

Verse 37

इति प्रोक्तो विहस्याथ बभाषे नारदो हरिम् । यद्येतज्जायते मह्यं किमन्येन प्रयोजनम्

इति प्रोक्तो विहस्याथ नारदो हरिं बभाषे— ‘यद्येतत् मह्यं जायते, किमन्येन प्रयोजनम्?’

Verse 38

प्रेक्षणीकस्य ते स्थानं नाहं पश्यामि स्वर्पते । यावद्राज्यं बलेस्तावत्त्वया मे न प्रयोजनम्

स्वर्पते! प्रेक्षणीकस्य ते स्थानं नाहं पश्यामि; यावद् बलेः राज्यं तावत्तव मे न प्रयोजनम्।

Verse 39

आदित्याद्या ग्रहाः सर्वे काल मानेन योजिताः । आहुत्या प्लाविता मेघा वर्षंति हृषिता भुवि

आदित्याद्या ग्रहाः सर्वे कालमानानुसारतः प्रवर्तन्ते; आहुतिभिः प्लाविता मेघा हृषिता भुवि वर्षन्ति।

Verse 40

रोगादिमरणं नास्ति यमो धर्मेण पीडितः

रोगादिमरणं नास्ति; यमोऽपि धर्मेण पीडितो निरुद्धः।

Verse 41

एकातपत्रां पृथिवीं बुभुजे स नराधिपः । त्रैलोक्यनाथेति महानृपेति संग्रामविद्याकुशलेति नित्यम् । त्रैलोक्यलक्ष्मीकुचकामुकेति संस्तूयते चारणबंदिवृन्दैः

स नराधिपः एकातपत्रां पृथिवीं बुभुजे। चारणबन्दिवृन्दैः स नित्यं संस्तूयते— “त्रैलोक्यनाथः”, “महानृपः”, “संग्रामविद्याकुशलः”, “त्रैलोक्यलक्ष्मीकुचकामुकः” इति।

Verse 42

ब्रह्मेति कृष्णेति हरेति भूमाविंद्रेति सूर्येति धनाधिपेति । देवारिनाथेति सुराधिपेति जेगीयते चारणबंदिवृन्दैः

भूमौ चारणबन्दिवृन्दैः स जेगीयते— “ब्रह्मा”, “कृष्णः”, “हरिः”, “इन्द्रः”, “सूर्यः”, “धनाधिपः”, “देवारिनाथः”, “सुराधिपः” इति।

Verse 43

युद्धं विना दैत्यगणा हसंति मत्ताः प्रमत्ताः करिणो नदंति । रथाधिरूढाः पुरुषा भ्रमंति सेनाधिपा स्त्रीषु गृहे रमंति

युद्धं विना दैत्यगणा हसंति; मत्ताः प्रमत्ताः करिणो नदन्ति। रथाधिरूढाः पुरुषा भ्रमन्ति; सेनाधिपाः स्त्रीषु गृहे रमन्ति॥

Verse 44

यज्ञाग्निधूमेन नभो विराजते सुवर्णरूपा पृथिवी विराजते । शून्यं तु वेदैर्भुवनं च शोभते धिष्ण्यं बलेर्दैर्त्यैगणैश्च शोभते

यज्ञाग्निधूमेन नभो विराजते; सुवर्णरूपा पृथिवी विराजते। शून्यं तु वेदैर्भुवनं च शोभते; धिष्ण्यं बलेर्दैत्यगणैश्च शोभते॥

Verse 45

बलिर्न जानाति सुराधिपं त्वां सुराश्च सर्वे बलियज्ञभोजिनः । त्वमेव तेऽरिं हृदि चिंतय स्वयं युक्तं तवेदं कथितं मयेति

बलिर्न जानाति सुराधिपं त्वां, सुराश्च सर्वे बलियज्ञभोजिनः। त्वमेव तेऽरिं हृदि चिन्तय स्वयम्; युक्तं तवेदं कथितं मयेति॥

Verse 46

रंभा न राजते रंगे मेनका त्वां न मन्यते । तिलोत्तमापि मनुते बलिराजं सुरेश्वरम्

रम्भा न राजते रंगे, मेनका त्वां न मन्यते। तिलोत्तमापि बलिराजं सुरेश्वरं मनुते॥

Verse 47

उर्वशी चैव तं याति सुकेशा सह भाषते । मञ्जुघोषा मुखं वक्त्रं कृत्वा त्वां न निरीक्षते

उर्वशी चैव तं याति, सुकेशा सह भाषते। मञ्जुघोषा मुखं कृत्वा त्वां न निरीक्षते॥

Verse 48

पुलोमा पुलकोद्भेदं न करोति बलिं विना । पौलोमी पुरतो गत्वा बलिं स्तौति च मंथरा

पुलोमा पुलकोद्भेदं न करोति बलिं विना। पौलोमी पुरतो गत्वा बलिं स्तौति च मंथरा॥

Verse 49

नारदः पर्वतश्चैव हाहा हूहूश्च तुंबुरुः । बलिराज्यं प्रशंसंति रुद्रस्याग्रे मया श्रुतम्

नारदः पर्वतश्चैव हाहा हूहूश्च तुंबुरुः। बलिराज्यं प्रशंसन्ति रुद्रस्याग्रे मया श्रुतम्॥

Verse 50

आज्याहुतीभिः सन्तुष्टा ऋषयो ब्रह्मसद्मनि । ब्रह्मणोऽग्रे प्रशंसंति तदेवं कथितं मया

आज्याहुतीभिः सन्तुष्टा ऋषयो ब्रह्मसद्मनि। ब्रह्मणोऽग्रे प्रशंसन्ति तदेवं कथितं मया॥

Verse 51

बृहस्पतिर्यदाचष्टे न तद्वाच्यं मया तव । इंद्राणी बलिनं मत्वा बलिं चित्रेषु पश्यति

बृहस्पतिना यदुक्तं तत्ते मया न निवेद्यते। इन्द्राणी बलिनं बलीं मन्यमाना चित्रेषु तं पश्यति॥

Verse 52

अनेन वाक्येन सुराधिपस्तु चचाल कोपावरितस्तदानीम् । गजेति वज्रेति जगाद सूतं समानयासिं कवचं रथं च

एतद्वाक्येन सुराधिपः स चचाल, तदा कोपेनावृतः। सूतं जगाद—गजं वज्रं च, खड्गं कवचं रथं च शीघ्रं समानय॥

Verse 53

रथेन सूर्यो मरुतो गजेन वृषेण रुद्रो महिषेण सौरिः । वाद्यंतु वाद्यानि रणाय मेऽद्य चण्डी गणेशास्त्वरिताः प्रयातु

रथेन सूर्यो यातु, मरुतो गजेन; वृषेण रुद्रः, महिषेण सौरिः। अद्य मम रणाय वाद्यानि वाद्यन्ताम्; चण्डी गणेशाश्च त्वरिताः प्रयान्तु॥

Verse 54

दृष्ट्वा सुरेन्द्रं संक्रुद्धं बृहस्पतिरुदारधीः । ऋषिमध्ये गतो विद्वान्बभाषे समयोचितम्

सुरेन्द्रं संक्रुद्धं दृष्ट्वा बृहस्पतिरुदारधीः। ऋषिमध्ये गत्वा विद्वान् समयोचितं वचोऽब्रवीत्॥

Verse 55

सामाद्या नीतयः प्रोक्ताश्चतस्रो मनुना पुरा । सामसाध्येषु कार्येषु दण्डस्तेन न पात्यताम्

सामाद्या नीतयश्चतस्रो मनुना पुरा प्रोक्ताः। सामसाध्येषु कार्येषु तस्माद् दण्डो न प्रयुज्यताम्॥

Verse 56

अतो ह्युपेन्द्र्माहूय मंत्रयन्तु सुरोत्तमाः । तदधीनं जगत्सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम्

अतः उपेन्द्रं समाहूय सुरोत्तमाः सम्यक् मन्त्रयन्तु। तदधीनं जगत्सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम्॥

Verse 57

विनष्टेषु च कार्येषु तस्य वाच्यं शुभाशुभम् । स एव प्रथमं गच्छेत्पृथिव्यां स्वार्थसिद्धये

विनष्टेषु च कार्येषु तस्मै शुभाशुभं निवेदयेत्। स एव प्रथमं गच्छेत् पृथिव्यां स्वार्थसिद्धये॥

Verse 58

तथेति देवैर्विज्ञप्तस्तथा चक्रे सुरेश्वरः । मन्दरेऽथ गिरौ विष्णुः सत्यलोकात्समागतः

तथेति देवैर्विज्ञप्तः सुरेश्वरस्तथा चकार। अथ मन्दरे गिरौ विष्णुः सत्यलोकात् समागतः॥

Verse 59

ऋषयस्तत्र ते यांतु समानेतुं जनार्द्दनम् । इत्युक्तो नारदः स्वर्गात्स्नातुं प्राप्तः स मन्दरे

ऋषयस्तत्र यान्तु जनार्दनं समानेतुम् इति। इत्युक्तो नारदः स्वर्गात् स्नातुं प्राप्तः स मन्दरे॥

Verse 60

गौतमोऽत्रिर्भरद्वाजो विश्वामित्रोऽथ कश्यपः । जमदग्निर्वसिष्ठश्च संप्राप्ता हरिमन्दिरे

गौतमोऽत्रिर्भरद्वाजो विश्वामित्रोऽथ कश्यपः। जमदग्निर्वसिष्ठश्च संप्राप्ता हरिमन्दिरे॥

Verse 61

गिरौ गंगा जले स्नानं संध्यां चक्रे स नारदः । यावदास्ते तदा हृष्टा वालखिल्या महर्षयः

गिरौ गङ्गाजले स्नात्वा सन्ध्योपासनमाचरत् नारदः। यावत् तत्रावस्थितस्तावत् हृष्टा बभूवुर्वालखिल्या महर्षयः॥

Verse 62

विनयेनाभिवाद्याथ कथयामास नारदः । ऋषयो मन्दरे प्राप्ता विष्णुं नेतुं सुरालये

विनयेनाभिवाद्याथ नारदः कथयामास। मन्दरे प्राप्ता ऋषयः विष्णुं नेतुं सुरालयम्॥

Verse 63

ऋषयो दर्शनं कर्त्तुं भवतामपि युज्यते । तदेतद्वचनं श्रुत्वा हर्षितास्ते महर्षयः

ऋषीणां दर्शनं कर्तुं भवतामपि युज्यते। तदेतद्वचनं श्रुत्वा हर्षिता ते महर्षयः॥

Verse 64

अंगुष्ठपर्वमात्रांस्तान्वामनान्हरिमन्दिरे । गतान्गंगाजले स्नातुं वालखिल्यान्पुरो हरिः

अङ्गुष्ठपर्वमात्रान् तान् वामनान् वालखिल्यान् हरिमन्दिरात् गङ्गाजले स्नातुं गतान् पुरो हरिः प्रायात्॥

Verse 65

जहास वामनान्सर्वान्भाविकार्यबलात्ततः । ब्रह्मपुत्रा वालखिल्याः सर्वे ते शंसितव्रताः

भाविकार्यबलात् ततो जहास स वामनान् सर्वान्। ब्रह्मपुत्रा वालखिल्याः सर्वे ते शंसितव्रताः॥

Verse 66

लज्जान्विताः क्रोधपरा उच्चैरूचुः परस्परम् । केनापि देवकार्येण वामनोऽयं भविष्यति

लज्जासंयुक्ताः क्रोधपराः परस्परं उच्चैः प्रचुक्रुशुः— “केन देवकार्येणायं वामनो भविष्यति?”

Verse 67

ऋषिभिर्वि ष्णुना सर्वे प्रतिबोध्य प्रसादिताः । भाग्यमोक्षः कदा विष्णोर्भविष्यति तदुच्यताम्

ऋषिभिः सह विष्णुना सर्वे प्रतिबोधिताः प्रसादिताश्च; ऊचुः— “हे विष्णो, भाग्यमोक्षः कदा भविष्यति? तद् ब्रूहि।”

Verse 68

प्रभासादधिकं क्षेत्रं यदा वस्त्रापथं भवेत् । भविष्यति तदा वृद्धिर्ध्रुवमण्डलव्यापिनी । तथा वस्त्रापथं क्षेत्रं भविष्यति यवाधिकम्

यदा वस्त्रापथं क्षेत्रं प्रभासादधिकं भवेत्, तदा तस्य महिमा-वृद्धिर्ध्रुवमण्डलं व्याप्य निश्चयेन प्रवर्तते; एवं वस्त्रापथक्षेत्रं यवाधिकं समृद्धं भविष्यति।

Verse 69

दृष्ट्वा सोमेश्वरं देवं दोषमुक्तो भविष्यति । असाध्यसाधनी शक्तिर्भविष्यति स्थिरा तव

सोमेश्वरं देवं दृष्ट्वा जनो दोषमुक्तो भविष्यति; तव च असाध्यसाधनी स्थिरा शक्तिः प्रादुर्भविष्यति।

Verse 70

वस्त्रापथे सोमनाथं यः पश्यति स पश्यति । इन्द्रोपेन्द्रौ समालिंग्याथासीनौ तौ वरासने

वस्त्रापथे सोमनाथं यो पश्यति स खलु पश्यति परं तत्त्वम्; तत्रेन्द्र-उपेन्द्रौ परस्परं समालिङ्ग्य वरासने उपविष्टौ दृश्येते।

Verse 71

विष्णुरुवाच । किं ते कार्यं देवराज तदवश्यं करोम्यहम्

विष्णुरुवाच—देवराज! किं ते कार्यम्? तदवश्यं मया क्रियते।

Verse 72

इन्द्र उवाच । हिरण्यकशिपोर्वंशे बलिर्दैत्यो महा बलः । तेनेदं सकलं व्याप्तं देवा यज्ञभुजः कृताः

इन्द्र उवाच—हिरण्यकशिपोर्वंशे बलिर्दैत्यो महाबलः। तेनैतत्सकलं व्याप्तं देवा यज्ञभुजः कृताः॥

Verse 73

देवलोके भूमिलोको गतः सर्वोऽपि केशव । यावन्नो विकृतिं याति पूर्ववैरमनुस्मरन् । भ्रष्टराज्यो बलिस्तावत्पातालमधितिष्ठतु

केशव! देवलोके भूमिलोको गत इव। यावन्नः पूर्ववैरमनुस्मरन् विकृतिं न याति, तावद्भ्रष्टराज्यो बलिः पातालमधितिष्ठतु॥

Verse 74

सूर्यसोमान्वये कश्चिद्राजा भवतु भूतले

सूर्यसोमान्वये कश्चिद्राजा भूतले भवतु।

Verse 75

सारस्वत उवाच । इत्येतद्वचनं श्रुत्वा स्वयं संचिन्त्य चेतसा । तथा करिष्ये तं प्रोच्य मुनीन्प्राह जनार्दनः

सारस्वत उवाच—इत्येतद्वचनं श्रुत्वा जनार्दनः स्वयमेव चेतसा संचिन्त्य ‘तथा करिष्ये’ इति प्रोच्य, मुनीन्प्राह।

Verse 76

ऋषयस्तत्र गच्छंतु कारयन्तु महामखम् । अहं तत्रागमिष्यामि साधयिष्यामि तं बलिम्

ऋषयस्तत्र गच्छन्तु, महामखं कारयन्तु। अहं तत्रैवागमिष्यामि, तं बलिं साधयिष्यामि॥

Verse 77

इत्युक्ता मुनयः सर्वे गतास्ते यज्ञमण्डपे । द्वादशाहो महायज्ञः प्रारब्धः सर्वदक्षिणः

इत्युक्ता मुनयः सर्वे यज्ञमण्डपमागताः। द्वादशाहो महायज्ञः प्रारब्धः सर्वदक्षिणः॥

Verse 78

सुराष्ट्रदेशं विख्यातं क्षेत्रं वस्त्रापथं नृप । तस्य दक्षिणदिग्भागे बलेः सिद्धं महापुरम्

सुराष्ट्रदेशे विख्याते क्षेत्रं वस्त्रापथं नृप। तस्य दक्षिणदिग्भागे बलेः सिद्धं महापुरम्॥

Verse 79

क्षेत्राद्बहिः समारब्धो यज्ञः सर्वस्वदक्षिणः । शुक्रेणामन्त्रिताः सर्वे मुनयो यज्ञकर्मणि । अतिहृष्टो बलिर्यज्ञे ददौ दानान्यनेकधा

क्षेत्राद्बहिः समारब्धो यज्ञः सर्वस्वदक्षिणः। शुक्रेणामन्त्रिताः सर्वे मुनयो यज्ञकर्मणि॥ अतिहृष्टो बलिर्यज्ञे ददौ दानान्यनेकधा॥

Verse 80

स्वर्णपात्रेषु सर्वेषु दीयते भोजनं बहु । अतिथिर्ब्राह्मणो विद्वान्सर्वस्वेनापि पूज्यते । दानाद्यज्ञो भवेत्पूर्णो दानहीनो वृथा भवेत्

स्वर्णपात्रेषु सर्वेषु दीयते भोजनं बहु। अतिथिर्ब्राह्मणो विद्वान् सर्वस्वेनापि पूज्यते॥ दानाद्यज्ञो भवेत्पूर्णो दानहीनो वृथा भवेत्॥

Verse 81

एतस्मिन्नेव काले तु विष्णुर्वामनतां गतः । मध्यदेशे चतुर्वेदो ब्राह्मणस्तीर्थयात्रिकः । महोदरो ह्रस्वभुजः खञ्जपादो महाशिराः

एतस्मिन्नेव काले विष्णुर्वामनरूपं जगाम। मध्यदेशे चतुर्वेदविद् ब्राह्मणतीर्थयात्रिकः प्रादुरभूत्—महोदरः ह्रस्वभुजः खञ्जपादः महाशिराश्च।

Verse 82

महाहनुः स्थूलजंघः स्थूलग्रीवोऽतिलंपटः । श्वेतवस्त्रो बद्धशिखश्छत्रोपानत्कमण्डलून्

महाहनुः स्थूलजङ्घः स्थूलग्रीवोऽतिलम्पटश्चासीत्। श्वेतवस्त्रधरो बद्धशिखः सन् छत्रोपानत्कमण्डलून् वहन् विचचार।

Verse 83

द्रष्टुं तीर्थान्यनेकानि बभ्राम स महीतले । सुराष्ट्रदेशे संप्राप्तः क्षेत्रे वस्त्रापथे द्विजः

तीर्थान्यनेकानि द्रष्टुं स महीतले बभ्राम। ततः सुराष्ट्रदेशे वस्त्रापथक्षेत्रे स द्विजः संप्राप्तः।

Verse 84

स्वर्णरेखा नदीतीरे चिंतयामास वामनः । प्रथमं किं भवं दृष्ट्वा यामि सोमेश्वरं शिवम्

स्वर्णरेखानदीतीरे वामनः चिन्तयामास—‘प्रथमं भवं दृष्ट्वा पश्चात् सोमेश्वरं शिवं यामि किम्?’ इति।

Verse 85

अथ सोमेश्वरं पूज्य पश्चाद्यास्यामि मन्दरम् । इति चिन्तापरो भूत्वा कृत्यं सञ्चिन्त्य चेतसा । अत्र स्थितः सोमनाथं पूजयिष्यामि निश्चितम्

‘अथ प्रथमं सोमेश्वरं पूज्य पश्चाद् मन्दरं यास्यामि’ इति। एवं चिन्तापरो भूत्वा कृत्यं सञ्चिन्त्य चेतसा—‘अत्र स्थितः सोमनाथं पूजयिष्यामि निश्चितम्’ इति निश्चयं चकार।

Verse 86

वस्त्रापथे महाक्षेत्रे भवं सोमेश्वरं वृथा । पूजयंति जना नित्यं तथा कार्यं मया धुवम्

वस्त्रापथस्य महाक्षेत्रे जना नित्यं भवं सोमेश्वरं पूजयन्ति, किन्तु तद् वृथा; अतः मया ध्रुवं सम्यक् कर्तव्यम्।

Verse 87

देशानामुत्तमो देशो गिरीणामुत्तमो गिरिः । क्षेत्राणामुत्तमं क्षेत्रं नदीनामुत्तमा सरित्

देशानाम् उत्तमो देशोऽयं, गिरीणाम् उत्तमो गिरिः; क्षेत्राणाम् उत्तमं क्षेत्रम्, नदीनाम् उत्तमा सरित्।

Verse 88

दिव्यं वनं वनानां तु देवानामुत्तमो भवः । यदा सोमेश्वरो देवो भूमिं भित्त्वा भविष्यति

दिव्यं वनं वनानां तु श्रेष्ठम्; देवानाम् उत्तमो भवः। यदा सोमेश्वरो देवो भूमिं भित्त्वा प्रादुर्भविष्यति…

Verse 89

तदाम्रमण्डले दिव्यं क्षेत्रमेतद्यवाधिकम् । चैत्र शुक्लचतुर्दश्यामग्निसाधनतत्परः

तदा आम्रमण्डले दिव्यं क्षेत्रमेतद् अधिकं श्रेष्ठं भवति। चैत्रशुक्लचतुर्दश्यां अग्निसाधनतत्परः…

Verse 90

ऊर्ध्वबाहुः सूर्यकाले भवं तावत्स पश्यति । मध्यंदिनं परं याते दिननाथे विलंबिते

ऊर्ध्वबाहुः सूर्यकाले तावत् स भवं पश्यति। मध्यंदिनं परं याते दिननाथे विलम्बिते…

Verse 91

अग्नि तापांगसंतप्तस्तावत्पश्यति शंकरम् । सोमनाथं शिवं शांतं सर्वदेवनमस्कृतम् । अर्घ्येण पुष्पमिश्रेण जलमिश्रेण भामिनि

अग्नितापेन संतप्ताङ्गः स तावत् शंकरं पश्यति—सोमनाथं शिवं शान्तं सर्वदेवनमस्कृतम्। भामिनि, पुष्पमिश्रितेन अर्घ्यजलेन जलोपहारैश्च…

Verse 92

सारस्वत उवाच । भूमिं भित्त्वाथ देवेशः स्वयं सोमेश्वरः स्थितः । लिंगरूपो महादेवो यावदाब्रह्मवासरम्

सारस्वत उवाच—भूमिं भित्त्वा अथ देवेशः स्वयं सोमेश्वरः स्थितः। महादेवो लिङ्गरूपो यावत् आ ब्रह्मवासरम्।

Verse 93

सोमेश्वर उवाच । सिद्धस्त्वं मत्प्रसादेन कार्यं सिद्धं भविष्यति । इत्युक्तो वामनो देवं प्रत्युवाच महेश्वरम्

सोमेश्वर उवाच—मत्प्रसादेन सिद्धस्त्वं, कार्यं सिद्धं भविष्यति। इत्युक्तो वामनो देवं प्रत्युवाच महेश्वरम्।

Verse 94

वामन उवाच । यदि तुष्टो महादेव यदि देयो वरो मम । तदाऽत्र लिंगे स्थातव्यमस्तु दिव्यं पुरो मम

वामन उवाच—यदि तुष्टो महादेव, यदि देयो वरो मम। तदा अत्र लिङ्गे स्थातव्यं, दिव्यं पुरो मम।

Verse 95

यस्तु स्वायंभुवं लिंगं वामने नगरे मम । पूजयिष्यति ब्रह्मघ्नो गोघ्नो वा बालघातकः

यस्तु स्वायम्भुवं लिङ्गं वामने नगरे मम पूजयिष्यति—ब्रह्मघ्नो गोघ्नो वा बालघातकोऽपि…

Verse 96

गुरुद्रोही स्वर्णचोरो मुच्यते सर्वपातकैः । निर्दोषः पूजयेद्यस्तु सकृत्सोमेश्वरं हरम्

गुरुद्रोही स्वर्णचौरश्च सर्वपातकैः प्रमुच्यते। यः पुनर्निर्दोषहृदयः सकृदेव सोमेश्वरं हरं पूजयति, स पावनः भवति॥

Verse 97

मृतो विमानमारुह्य दिव्यस्त्रीपरिवेष्टितः । संस्तूयमानो दिक्पालैर्यातु स्वर्गे शिवालये

मृतः स विमानमारुह्य दिव्यस्त्रीपरिवेष्टितः। दिक्पालैः संस्तूयमानः स्वर्गे शिवालयं यायात्॥

Verse 98

ब्रह्मलोकमतिक्रम्य रुद्रलोके स गच्छतु । तथेत्युक्त्वा सोमनाथस्तत्रैवान्तरधीयत

ब्रह्मलोकमतिक्रम्य स रुद्रलोके गच्छतु। इति ‘तथेत्युक्त्वा’ सोमनाथस्तत्रैवान्तरधीयत॥

Verse 99

प्रकाश्य वामनो लिगं सोमनाथं स्वयंभुवम् । प्राप्तज्ञानो लब्धवृद्धिर्ययौ द्रष्टुं भवं हरम्

सोमनाथस्य स्वयंभूलिङ्गं प्रकाश्य वामनः। प्राप्तज्ञानो लब्धवृद्धिर्भवं हरं द्रष्टुं ययौ॥

Verse 100

गंगाद्याः सरितः सर्वाः स्वर्णरेखाजले स्थिताः । एतां सोमेश्वरोत्पत्तिं ये शृण्वंति नराः स्त्रियः । सर्वपापक्षयस्तेषां जायते नात्र संशयः

गङ्गाद्याः सर्वसरितः स्वर्णरेखाजले स्थिताः। ये नराः स्त्रियश्चैतां सोमेश्वरोत्पत्तिकथां शृण्वन्ति, तेषां सर्वपापक्षयो भवति—नात्र संशयः॥