Adhyaya 12

Verse 1

सारस्वत उवाच । गंगोदकं मधुघृते कुंकुमागुरुचंद नम् । गुग्गुलं बिल्वपत्राणि बकपुष्पं च यो वहेत्

सारस्वत उवाच। गङ्गोदकं मधुघृते कुङ्कुमागुरुचन्दनम्। गुग्गुलं बिल्वपत्राणि बकुलपुष्पं च यो वहेत्॥

Verse 2

पदचारी शुचितनुर्भारं स्कन्धे निधाय च । तीर्थे स्नात्वा शिवं विष्णुं ब्रह्माणं शंकरं प्रियम्

पदचारी शुचितनुः भारं स्कन्धे निधाय च। तीर्थे स्नात्वा शिवं विष्णुं ब्रह्माणं शङ्करं प्रियम्॥

Verse 3

दृष्ट्वा निवेदयेद्यस्तु स मुक्तः सर्वबन्धनैः । स नरो गणतां याति यावदाभूतसंप्लवम्

दृष्ट्वा निवेदयेद्यस्तु स मुक्तः सर्वबन्धनैः। स नरो गणतां याति यावदाभूतसंप्लवम्॥

Verse 4

कलत्रमित्रपुत्रैर्वा भ्रातृभिः स्वजनैर्नरैः । सहितो वा नरैर्याति तीर्थे देवं विचिंत्य च

कलत्रमित्रपुत्रैर्वा भ्रातृभिः स्वजनैर्नरैः। सहितो वा नरैर्याति तीर्थे देवं विचिन्त्य च॥

Verse 5

देवमूर्तिं शुभां कृत्वा रथस्थां सुप्रतिष्ठिताम् । चन्दनागुरुकर्पूरैरर्चितां कुंकुमेन च

देवस्य शुभां मूर्तिं निर्माय रथस्थां सुसंस्थाप्य, चन्दनागुरुकर्पूरैः कुंकुमेन च सम्यगर्चयेत्।

Verse 6

पूजयन्विविधैः पुष्पैर्धूपदीपादिकैर्नृप । गीतनृत्यैः सवादित्रैर्हास्यलास्यैरनेकधा

हे नृप, विविधैः पुष्पैः धूपदीपादिभिश्च पूजयन्, सवादित्रैः गीतनृत्यैः हर्षहास्यलास्यैश्च नानाविधं समर्चयेत्।

Verse 7

धरित्रीं कांचनं गाश्च जलान्नवसनानि च । तृणेन्धने प्रियां वाणीं यच्छन्याति नरो यदि

धरित्रीं काञ्चनं गावो जलान्नवसनानि च, तृणेन्धने च प्रियां वाणीं ददन् यदि नरो याति, तस्य तत् धर्मधनं भवति।

Verse 8

देवांगनाकरग्राहगृहीतो नन्दनं वनम् । प्राप्य भुंक्ते शुभान्भोगान्यावदाचन्द्रतारकम्

देवाङ्गनाकरग्राहगृहीतः स नन्दनं वनं प्राप्य, शुभान् भोगान् भुङ्क्ते यावदाचन्द्रतारकम्।

Verse 9

तीर्थे संचरितः पुरुषो रोगैः प्राणान्विमुञ्चति । अदृष्ट्वा दैवतं तीर्थे दृष्टतीर्थफलं लभेत्

तीर्थे सञ्चरन् पुरुषो रोगैः प्राणान् विमुञ्चति चेत्, तथापि तीर्थे दैवतं नादृष्ट्वा अपि दृष्टतीर्थफलं लभेत्।

Verse 10

संसारदोषान्विविधान्विचिन्त्य स्त्रीपुत्रमित्रेष्वपि बंधमुक्तः । विज्ञाय बद्धं पुरुषं प्रधानैः स सर्वतीर्थानि करोति देहम्

संसारदोषान् नानाविधान् सम्यग्विचिन्त्य, स्त्रीपुत्रमित्रेष्वपि आसक्तिबन्धात् विमुक्तः; प्रधानैः प्राज्ञैः पुरुषस्य बन्धस्वरूपं विज्ञाय, स स्वदेहमेव सर्वतीर्थमयं करोति।

Verse 11

आजन्मजन्मांन्तरसंचितानि दग्ध्वा स पापानि नरो नरेन्द्र । तेजोमयं सर्वगतं पुराणं भवोद्भवं पश्यति मुच्यते सः

आजन्मजन्मान्तरसञ्चितानि पापानि दग्ध्वा, हे नरेन्द्र, स नरः तेजोमयं सर्वगतं पुराणं भवोद्भवं पश्यति; स एव मुच्यते।

Verse 12

तीर्थे विप्रवचो ग्राह्यं स्नात्वा संध्यार्चनादिकम् । दर्भास्तिला हविष्यान्नं प्रयोगाः श्रद्धया कृताः

तीर्थे विप्रवचो ग्राह्यं; स्नात्वा सन्ध्यार्चनादिकं कर्तव्यम्। दर्भास्तिलैः सह हविष्यान्नं समर्प्य, श्रद्धया प्रयोगाः कर्तव्याः।

Verse 13

अगस्त्यं भृङ्गराजं च पुष्पं शतदलं शुभम् । कर्पूरागुरुश्रीखंडं कुंकुमं तुलसीदलम्

अगस्त्यं भृङ्गराजं च पुष्पं शतदलं शुभम्। कर्पूरागुरुश्रीखण्डं कुङ्कुमं तुलसीदलम्—एतानि तीर्थपूजायां पवित्राणि समर्प्याणि।

Verse 14

बिल्वप्रमाणपिंडेषु दीपोद्द्योतितभूमिषु । तांबूल फलनैवेद्यं तिलदर्भोदकेन च

बिल्वप्रमाणपिण्डेषु दीपोद्द्योतितभूमिषु। ताम्बूलफलनैवेद्यं तिलदर्भोदकेन च समर्पयेत्।

Verse 15

तीर्थे संकल्पितं मर्त्यैस्तदनंतं प्रजायते । अयने विषुवे चैव संक्रांतौ ग्रहणेषु च

तीर्थे मर्त्यैः कृतः संकल्पो यत्, तस्य फलमनन्तं भवति; विशेषतः अयने, विषुवे, संक्रान्तौ, ग्रहणेषु च।

Verse 16

मासांतेऽपर पक्षे तु क्षयाहे पितृमातृके । गजच्छायां त्रयोदश्यां द्रव्ये प्राप्तौ द्विजोत्तमः

मासान्तेऽपरपक्षे तु क्षयाहे पितृमातृके। गजच्छायां त्रयोदश्यां द्विजोत्तमो द्रव्यं प्राप्तवान्।

Verse 17

गृहे श्राद्धं प्रकुर्वीत पितॄणामृणमुक्तये । गृहाच्छतगुणं नद्यां या नदी याति सागरम्

पितॄणामृणमुक्तये गृहे श्राद्धं प्रकुर्वीत। किन्तु या नदी सागरं याति, तस्यां कृतं श्राद्धं गृहात् शतगुणं फलति।

Verse 18

प्रभासे पुष्करे राजन्गंगायां पिंडतारके । प्रयागे नृपगोमत्यां भवदामोदराग्रतः

राजन्, प्रभासे पुष्करे च, गङ्गायां पिण्डतारके, प्रयागे, नृपगोमत्यां, तथा भवदामोदराग्रतः—एतानि पितृतर्पणतीर्थानि प्रकीर्तितानि।

Verse 19

नर्मदादिषु तीर्थेषु कुर्याच्छ्राद्धं नरो यदि । सर्वपापविनिर्मुक्तः पितरो यांति सद्गतिम्

नर्मदादिषु तीर्थेषु यदि नरः श्राद्धं करोति, स सर्वपापविनिर्मुक्तो भवति, पितरश्च सद्गतिं यान्ति।

Verse 20

संतानमुत्तमं लब्ध्वा भुक्त्वा भोगाननुत्तमान् । दिव्यं विमानमारुह्य प्रान्ते याति सुरालयम्

सन्तानमुत्तमं लब्ध्वा भुक्त्वा च भोगाननुत्तमान् । अन्ते दिव्यं विमानमारुह्य सुरालयं प्राप्नोति ॥

Verse 21

जातकर्मादियज्ञेषु विवाहे यज्ञकर्मणि । देवप्रतिष्ठाप्रारंभे वृद्धिश्राद्धं प्रकल्पयेत्

जातकर्मादियज्ञेषु विवाहे यज्ञकर्मणि । देवप्रतिष्ठाप्रारम्भे वृद्धिश्राद्धं प्रकल्पयेत् ॥

Verse 22

तृप्यन्ति देवताः सर्वा स्तृप्यंति पितरो नृणाम् । वृद्धिश्राद्धकृतो गेहे जायते सर्वमंगलम्

तृप्यन्ति देवताः सर्वाः तृप्यन्ति पितरो नृणाम् । वृद्धिश्राद्धकृते गेहे जायते सर्वमङ्गलम् ॥

Verse 23

कामः क्रोधश्च लोभश्च मोहो मद्यमदादयः । माया मात्सर्यपैशुन्यमविवेको विचारणा

कामः क्रोधश्च लोभश्च मोहो मद्यमदादयः । माया मात्सर्यपैशुन्यमविवेको विचारणा ॥

Verse 24

अहंकारो यदृच्छा च चापल्यं लौल्यता नृप । अत्यायासोप्यनायासः प्रमादो द्रोहसाहसम्

अहङ्कारो यदृच्छा च चापल्यं लौल्यता नृप । अत्यायासोऽप्यनायासः प्रमादो द्रोहसाहसम् ॥

Verse 25

आलस्यं दीर्घसूत्रत्वं परदारोपसेवनम् । अल्पाहारो निराहारः शोकश्चौर्यं नृपोत्तम

आलस्यं दीर्घसूत्रत्वं परदारोपसेवनम् । अल्पाहारो निराहारः शोकश्चौर्यं नृपोत्तम—एतेऽपि धर्मनाशका दोषा निन्द्याः स्मृताः ।

Verse 26

एतान्दोषान्गृहे नित्यं वर्जयन्यदि वर्तते । स नरो मण्डनं भूमेर्देशस्य नगरस्य च

एतान्दोषान्गृहे नित्यं वर्जयन् यदि वर्तते । स नरो मण्डनं भूमेर्देशस्य नगरस्य च ॥

Verse 27

श्रीमान्विद्वान्कुलीनोऽसौ स एव पुरुषोत्तमः । सर्वतीर्थाभिषेकश्च नित्यं तस्य प्रजायते

श्रीमान्विद्वान्कुलीनोऽसौ स एव पुरुषोत्तमः । सर्वतीर्थाभिषेकश्च नित्यं तस्य प्रजायते ॥

Verse 28

तदा तीर्थफलं सम्यक्त्यक्तदोषस्य जायते । स्नानं सन्ध्या जपो होमः पितृदेवर्षितर्पणम् । श्राद्धं देवस्य पूजा च त्यक्तदोषस्य जायते

तदा तीर्थफलं सम्यक्त्यक्तदोषस्य जायते । स्नानं सन्ध्या जपो होमः पितृदेवर्षितर्पणम् । श्राद्धं देवस्य पूजा च त्यक्तदोषस्य जायते ॥

Verse 29

प्रयागे वा कुरुक्षेत्रे सरस्वत्यां च सागरे । गयायां वा रुद्रपदे नरनारायणाश्रमे

प्रयागे वा कुरुक्षेत्रे सरस्वत्यां च सागरे । गयायां वा रुद्रपदे नरनारायणाश्रमे ॥

Verse 30

प्रभासे पुष्करे कृष्णे गोमत्यां पिंडतारके । वस्त्रापथे गिरौ पुण्ये तथा दामोदरे नृप

प्रभासे पुष्करे कृष्णे गोमत्यां पिण्डतारके । वस्त्रापथे गिरौ पुण्ये तथा दामोदरे नृप ॥

Verse 31

भीमेश्वरे नर्मदायां स्कांदे रामेश्वरादिषु । उज्जयिन्यां महाकाले वाराणस्यां च भूर्भुवः

भीमेश्वरे नर्मदायां स्कान्दे रामेश्वरादिषु । उज्जयिन्यां महाकाले वाराणस्यां च भूर्भुवः ॥

Verse 32

कालिंद्यां मथुरायां च सकृद्याति नरो यदि । सदोषो मुच्यते दोषैर्ब्रह्महत्यादिभिः कृतैः

कालिन्द्यां मथुरायां च सकृद्याति नरो यदि । सदोषो मुच्यते दोषैर्ब्रह्महत्यादिभिः कृतैः ॥

Verse 33

अपि कीटः पतंगो वा पक्षी वा सूकरोऽपि वा । खरोष्ट्रकुंजरा वाजिमृगसिंहसरीसृपाः

अपि कीटः पतङ्गो वा पक्षी वा सूकरोऽपि वा । खरोष्ट्रकुञ्जरा वाजिमृगसिंहसरीसृपाः ॥

Verse 34

ज्ञानतोऽज्ञानतो राजंस्तेषु स्था नेषु ये मृताः । सर्वे ते पुण्यकर्माणः स्वर्गं भुक्त्वा सुखं बहु

ज्ञानतोऽज्ञानतो राजंस्तेषु स्थानेषु ये मृताः । सर्वे ते पुण्यकर्माणः स्वर्गं भुक्त्वा सुखं बहु ॥

Verse 35

चतुर्वर्णेषु सर्वे ते जायंते कर्मबंधनात् । कर्मबंधं विहायाशु मुक्तिं यांति नराः पुनः

चतुर्वर्णेषु सर्वेऽपि कर्मबन्धनहेतुतः पुनर्जायन्ते; तत्कर्मबन्धं शीघ्रं विहाय नराः पुनर्मुक्तिं यान्ति।

Verse 36

मोदंते तीर्थमरणात्स्वर्गभोगावसानतः । संप्राप्य भारते खंडे कर्मभूमिं महोदयम्

तीर्थे मरणात् ते मोदन्ते; स्वर्गभोगावसाने तु भारतखण्डे महोदयां कर्मभूमिं संप्राप्नुवन्ति।

Verse 37

अनेकाश्चर्यसंयुक्तं बहुपर्वतमंडितम् । गंगायाः सरितः सर्वाः समुद्रैः सह संगताः

अनेकाश्चर्यसंयुक्तं बहुपर्वतमण्डितम्; गङ्गाप्रधानाः सर्वाः सरितः समुद्रैः सह सङ्गताः इति।

Verse 38

पदेपदे निधानानि संति तीर्थान्यनेकशः । येषां स्मरणमात्रेण सर्वपापक्षयो भवेत्

पदे पदे निधानानि, तीर्थान्यनेकशः सन्ति; येषां स्मरणमात्रेण सर्वपापक्षयो भवेत्।

Verse 39

पातालमार्गा बहवः स्वर्गमार्गश्च दृश्यते । गगने दृश्यते सूर्यो हृदये दृश्यते हरः

पातालमार्गा बहवो दृश्यन्ते, स्वर्गमार्गोऽपि दृश्यते; गगने सूर्यः दृश्यते, हृदये हरः दृश्यते।

Verse 40

ध्यानेन ज्ञानयोगेन तपसा वचसा गुरोः । सत्येन साहसेनैव दृश्यते भुवनत्रयम्

ध्यानेन ज्ञानयोगेन तपसा गुरुवाक्यतः । सत्येन साहसेनैव प्रकटं त्रिभुवनं भवेत् ॥

Verse 41

वेदस्मृतिपुराणैश्च ये न पश्यंति भूतलम् । पातालं स्वर्गलोकं च वंचितास्ते नरा इह

वेदस्मृतिपुराणैश्च ये न पश्यन्ति भूतलम् । पातालं स्वर्गलोकं च वञ्चितास्ते नरा इह ॥

Verse 42

ये विरज्यंति न स्त्रीषु कामासक्ता विचेतसः । देहोन्यथा वरस्त्रीणामन्यथा तैश्च चिंतितम्

ये विरज्यन्ति न स्त्रीषु कामासक्ता विचेतसः । देहोऽन्यथा वरस्त्रीणामन्यथा तैश्च चिन्तितम् ॥

Verse 43

जन्मभूमिषु ते रक्ता जन्यंते जंतवः पुनः । मुक्तिमार्गात्पुनर्भ्रष्टा जायंते पशुयोनिषु

जन्मभूमिषु ते रक्ता जायन्ते जन्तवः पुनः । मुक्तिमार्गात्पुनर्भ्रष्टा जायन्ते पशुयोनिषु ॥

Verse 44

धनानि संप्राप्य वराटिकां ये द्विजातिमुख्याय विधाय पूजाम् । यच्छंति नो निर्मलचेतना ये नराधमा दैवहता मृतास्ते

धनानि सम्प्राप्य वराटिकां ये द्विजातिमुख्याय विधाय पूजाम् । यच्छन्ति नो निर्मलचेतना ये नराधमा दैवहता मृतास्ते ॥

Verse 45

देहं सुपुष्टं विजरं च यौवनं लब्ध्वा न गंगादिषु यांति ये नराः । माता पिता नो न सुतो न बांधवो भार्या स्वसा नो दुहिता न विद्यते

देहं सुपुष्टं विजरं यौवनं च प्राप्य ये नराः गङ्गादितीर्थेषु न यान्ति, तेषां माता न पिता न सुतो न बान्धवोऽस्ति; भार्या स्वसा वा दुहिता वा न विद्यते इव।

Verse 46

एकस्तु यो याति कथं न क्लिश्यते मूर्खो न जानाति भवं महेश्वरम् । स्नात्वा न पश्यंति हरं महेश्वरं दैवेन ते वै मुषिता नराधमाः

एकाकी यः प्रयाति स कथं न क्लिश्येत? मूर्खो भवं महेश्वरं न जानाति। स्नात्वापि ये हरं महेश्वरं न पश्यन्ति, ते दैवेन मुषिता नराधमाः।