Adhyaya 11

Verse 1

ईश्वर उवाच । सारस्वतस्य विप्रस्य श्रुत्वा भोजनृपो वचः । विवर्णवदनो भूत्वा प्रगृह्यांघ्री वचोऽब्रवीत्

ईश्वर उवाच—सारस्वतस्य विप्रस्य वचः श्रुत्वा भोजो नृपः विवर्णवदनोऽभवत्; तस्य पादौ प्रगृह्य स वचोऽब्रवीत्।

Verse 2

मुने नैवं त्वया वाच्यं गंतव्यं निश्चितं मया । नराणां पुण्यदा यात्रा कथयस्व कथं भवेत्

मुने, नैवं त्वया वाच्यम्; मया गन्तव्यं निश्चितम्। नराणां पुण्यदा यात्रा कथं भवेत्, तत् मे कथय।

Verse 3

किं ग्राह्यं किं च मोक्तव्यं किं देयं किं न दीयते । तीर्थोपवासः स्नानं च संध्यास्नानविधिक्रमः । पूजा निद्रा जपो रात्रौ सर्वं संक्षेपतो वद

किं ग्राह्यं किं च त्याज्यं किं देयं किं न दीयते। तीर्थोपवासः स्नानं च संध्यास्नानविधिक्रमः। पूजा निद्रा जपो रात्रौ सर्वं संक्षेपतो वद॥

Verse 4

सारस्वत उवाच । सुराष्ट्रदेशे गन्तव्यं गिरौ रैवतके यदि । नृप यात्राविधिं वक्ष्ये त्वमेकाग्रमनाः शृणु

सारस्वत उवाच। सुराष्ट्रदेशे गन्तव्यं गिरौ रैवतके यदि। नृप यात्राविधिं वक्ष्ये त्वमेकाग्रमनाः शृणु॥

Verse 5

बृहस्पतिबलं गृह्य सूर्यं संतर्प्य चोत्तमम् । वामतः पृष्ठतः सर्वं वृत्वा संशोध्य वासरम्

बृहस्पतिबलं गृह्य सूर्यं सन्तर्प्य चोत्तमम्। वामतः पृष्ठतः सर्वं वृत्वा संशोध्य वासरम्॥

Verse 6

चंद्रलग्नं ग्रहाज्ज्ञात्वा बलिष्ठाज्जन्मराशितः । शकुनं च शुभं लब्ध्वा प्रस्थातव्यं नृपैर्नृप

चन्द्रलग्नं ग्रहाज्ज्ञात्वा बलिष्ठाज्जन्मराशितः। शकुनं च शुभं लब्ध्वा प्रस्थातव्यं नृपैर्नृप॥

Verse 7

तीर्थे सदैव गंतव्यं सर्वे मासाश्च शोभनाः । तिथयश्चोत्तमाः सर्वाः स्नानदानार्चनादिषु

तीर्थे सदैव गन्तव्यं सर्वे मासाश्च शोभनाः। तिथयश्चोत्तमाः सर्वाः स्नानदानार्चनादिषु॥

Verse 8

अष्टम्यां च चतुर्दश्यां मासांते पूर्णिमादिने । संक्रांतौ ग्रहणे काला एते प्रोक्ता भवार्चने

अष्टम्यां च चतुर्दश्यां मासान्ते पूर्णिमादिने । संक्रान्तौ ग्रहणे काले एते प्रोक्ता भवार्चने ॥

Verse 9

कैलासं पर्वतं त्यक्त्वा देवीं देवांश्च संगतान् । वैशाखे पंचदश्यां तु भूमिं भित्त्वा भवोऽभवत्

कैलासं पर्वतं त्यक्त्वा देवीं देवांश्च संगतान् । वैशाखे पञ्चदश्यां तु भूमिं भित्त्वा भवोऽभवत् ॥

Verse 10

तस्मिन्नेव दिने देवी स्वर्णरेखा नदी तलात् । पंथानं वासुकिं प्राप्य सर्वपापप्रणाशनी

तस्मिन्नेव दिने देवी स्वर्णरेखा नदी तलात् । पन्थानं वासुकिं प्राप्य सर्वपापप्रणाशनी ॥

Verse 11

ऐरावतपदाक्रांत उज्जयन्तो महागिरिः । सुस्राव तोयं बहुधा गजपादोद्भवं शुचि

ऐरावतपदाक्रान्त उज्जयन्तो महागिरिः । सुस्राव तोयं बहुधा गजपादोद्भवं शुचि ॥

Verse 12

देवा ब्रह्मादयः सर्वे गंगाद्याः सरितस्तथा । वस्त्रापथे महाक्षेत्रे भवभावेन संगताः

देवा ब्रह्मादयः सर्वे गङ्गाद्याः सरितस्तथा । वस्त्रापथे महाक्षेत्रे भवभावेन संगताः ॥

Verse 13

वस्त्रापथस्य क्षेत्रस्य प्रमाणं शृणु भूपते । हरस्य त्यजतो भूमौ पतितं वस्त्रभूषणम्

भूपते, वस्त्रापथस्य पवित्रक्षेत्रस्य प्रमाणं शृणु; हरः शिवः भूमौ त्यजतः सन् यत् वस्त्रभूषणं पतितं, तदेव तस्य क्षेत्रस्य निमित्तम्।

Verse 14

तावन्मात्रं स्मृतं क्षेत्रं देवैर्वस्त्रापथं कृतम् । उत्तरेण नदी भद्रा पूर्वस्यां योजनद्वयम्

एतावन्मात्रं क्षेत्रं स्मृतं, देवैः कृतं वस्त्रापथाख्यम्; उत्तरतः भद्रा नदी, पूर्वदिशि तु योजनद्वयपर्यन्तं विस्तारः।

Verse 15

दक्षिणेन बलेः स्थानमुज्जयन्तो नदीमनु । अपरस्यां परं नद्यो संगमं वामनात्पुरात्

दक्षिणतः बलेः पावनं स्थानं, उज्जयन्ती-नदीमनु; अपरदिशि तु नदीनां परः संगमः, वामनकृतात् पुरातनात् प्रसिद्धः।

Verse 16

एतद्वस्त्रापथं क्षेत्रं भुक्तिमुक्तिप्रदायकम् । क्षेत्रस्य विस्तरो ज्ञेयो योजनानां चतुष्टयम्

एतद्वस्त्रापथं पुण्यक्षेत्रं भुक्तिमुक्तिप्रदायकम्; अस्य क्षेत्रस्य विस्तारः चतुर्योजनपरिमितो ज्ञेयः।

Verse 17

वैशाखपंचदश्यां तु भवो भावेन भूपते । पूज्यते शिवलोके तु स्थीयते ब्रह्मवासरम्

वैशाखस्य पञ्चदश्यां भूपते, भवः शिवो भावेन पूज्यते; शिवलोके तु ब्रह्मवासरपर्यन्तं वासः स्यात्।

Verse 18

अतो वसंते संप्राप्ते प्रयाणं कुरु भूपते । निगृह्य नियमान्भूत्वा शुचिः स्नातो जितेन्द्रियः

अतः वसन्ते समुपस्थिते, हे भूपते, त्वं प्रयाणं कुरु। नियमान् निगृह्य, शुचिर्भूत्वा, स्नातः, जितेन्द्रियश्च भव।

Verse 19

गजवाजिरथांस्त्यक्ता पदाभ्यां याति यो नरः । पुष्पकेण विमानेन स याति शिवमंदिरम्

गजवाजिरथान् त्यक्त्वा यो नरः पदाभ्यां याति। स पुष्पकेण विमानेन शिवमन्दिरं याति।

Verse 20

एकभक्तेन नक्तेन तथैवायाचितेन च । भिक्षाहारेण तोयेन फलाहारेण वा यदि

एकभक्तेन वा नक्तेन तथैवायाचितेन च। भिक्षाहारेण तोयेन फलाहारेण वा यदि॥

Verse 21

उपवासेन कृच्छ्रेण शाकाहारेण याति यः । स याति सुन्दरीवृन्दैर्वीज्यमानो गणैर्दिवि

उपवासेन कृच्छ्रेण शाकाहारेण याति यः। स दिवि सुन्दरीवृन्दैर्वीज्यमानो गणैः सह॥

Verse 22

मलस्नानं विना मार्गे पादाभ्यंगविवर्जितः । मलधारी क्षीणतनुर्यष्टिहस्तो जितेन्द्रियः

मार्गे मलस्नानं विना पादाभ्यङ्गविवर्जितः। मलधारी क्षीणतनुर्यष्टिहस्तो जितेन्द्रियः॥

Verse 23

शीतातपजलक्लिष्टः शिवस्मरणतत्परः । यदि याति नरो याति स भित्त्वा सूर्यमंडलम्

शीतातपवृष्टिक्लिष्टोऽपि शिवस्मरणपरायणः। एवं यान्नरो याति स भित्त्वा सूर्यमण्डलम्॥

Verse 24

नरकस्थानपि पितॄन्मातृतः पितृतो नृप । अक्षयं सप्त सप्तैव नयेदेवं शिवालये

नरकस्थांश्च पितॄन्मातृतः पितृतो नृप। सप्त सप्तैवाक्षय्यं नयेदेवं शिवालये॥

Verse 25

लुण्ठन्भूमौ यदा याति मृगचर्मावगुंठितः । दण्डप्रमाणभूमेर्वा संख्यां कुर्वन्नरो यदि

लुण्ठन्भूमौ यदा याति मृगचर्मावगुण्ठितः। दण्डप्रमाणभूमेर्वा संख्यां कुर्वन्नरो यदि॥

Verse 26

अरण्ये निर्जले स्थाने जलांतःपरिपीडितः । शरण्यं शंकरं कृत्वा मनो निश्चलमात्मनः

अरण्ये निर्जले स्थाने जलान्तःपरिपीडितः। शरण्यं शंकरं कृत्वा मनो निश्चलमात्मनः॥

Verse 27

सप्तद्वीपवतीं पृथ्वीं समुद्रवसनां नृप । स लब्ध्वा बहुभिर्यज्ञैर्यज्ञे दत्त्वा च मेदिनीम्

सप्तद्वीपवतीं पृथ्वीं समुद्रवसनां नृप। स लब्ध्वा बहुभिर्यज्ञैर्यजित्वा दत्त्वा च मेदिनीम्॥

Verse 28

सप्तभौमविमानस्थो दिव्यदेहो हराकृतिः । निरीक्ष्य मेदिनीं मंदं कृत मंगलमण्डनम्

सप्तभौमविमानस्थो दिव्यदेहो हराकृतिः । शनैर्मेदिनीं निरीक्ष्य मन्दं कृतमङ्गलमण्डनम् ॥

Verse 29

मृगनेत्राभुजस्पर्शलग्नपीनपयोधरः । गीतवाद्यविनोदेन सत्यलोकं व्रजेन्नरः

मृगनेत्राभुजस्पर्शलग्नपीनपयोधरः । गीतवाद्यविनोदेन सत्यलोकं व्रजेन्नरः ॥

Verse 30

विधाय भुजवेगं वा पादौ बद्ध्वा शनैः शनैः । मौनेन मानुषो मायां त्यक्त्वा याति शिवालये

विधाय भुजवेगं वा पादौ बद्ध्वा शनैः शनैः । मौनेन मानुषो मायां त्यक्त्वा याति शिवालये ॥

Verse 31

ब्रह्मघ्नो वा सुरापो वा स्तेयी वा गुरुतल्पगः । कृतघ्नो मुच्यते पापैर्मृतो मुक्तिमवाप्नुयात्

ब्रह्मघ्नो वा सुरापो वा स्तेयी वा गुरुतल्पगः । कृतघ्नो मुच्यते पापैर्मृतो मुक्तिमवाप्नुयात् ॥

Verse 32

मातरं पितरं देशं भ्रातरं स्वजनबांधवान् । ग्रामं भूमिं गृहं त्यक्त्वा कृत्वा चेंद्रियसंयमम्

मातरं पितरं देशं भ्रातरं स्वजनबांधवान् । ग्रामं भूमिं गृहं त्यक्त्वा कृत्वा चेन्द्रियसंयमम् ॥

Verse 33

गृहीत्वा शिवसंस्कारं नरो भ्राम्यति भूतले । द्रष्टुं तीर्थान्यनेकानि पुण्यान्यायतनानि च

शिवसंस्कारं समासाद्य नरो भूतलमण्डले । अनेकतीर्थदर्शनार्थं पुण्यायतनदर्शनार्थं च भ्रमति ॥

Verse 34

कस्मिंस्तीर्थे शुभे स्थाने छित्त्वा संसारबन्धनम् । अभयां दक्षिणां दत्त्वा शिवशिवेति भाषकः

कस्मिंस्तीर्थे शुभे देशे संसारबन्धनच्छिदः । अभयां दक्षिणां दत्त्वा शिवशिवेति भाषकः ॥

Verse 35

एकांते निर्जने स्थाने शिवस्मरणतत्परः । यदि तिष्ठति तं यान्ति नमस्कर्तुं नराधिप

एकान्ते निर्जने देशे शिवस्मरणतत्परः । यदि तिष्ठति तं यान्ति नमस्कर्तुं नराधिप ॥

Verse 36

आयांति देवताः सर्वे चिह्नं तस्य निरीक्षितुम् । विमानवृन्दैर्नेतव्यः कदासौ पुरुषोत्तमः

आयान्ति देवताः सर्वे तस्य चिह्नं निरीक्षितुम् । विमानवृन्दैर्नेतव्यः कदासौ पुरुषोत्तमः ॥

Verse 37

यदा तु पञ्चत्वमुपैति काले कलेवरं स्कन्धकृतं नरैश्च । निरीक्ष्यमाणः सुरसुन्दरीभिः स नीयमानो मदविह्वलाभिः

यदा तु पञ्चत्वमुपैति काले कलेवरं स्कन्धकृतं नरैश्च । निरीक्ष्यमाणः सुरसुन्दरीभिः स नीयमानो मदविह्वलाभिः ॥

Verse 38

सुरेन्द्रसूर्याग्निधनेशरुद्रैः संपूज्यमानः शिवरूपधारी । सुरादिलोकान्प्रविमुच्य वेगाच्छिवालये तिष्ठति रुद्रभक्तः

सुरेन्द्रसूर्याग्निधनेशरुद्रैः सम्यक् संपूज्यमानः शिवरूपधारी। सुरादिलोकान् वेगात् प्रविमुच्य रुद्रभक्तः शिवालये तिष्ठति॥