Adhyaya 1

Verse 1

ईश्वर उवाच । अथ ते संप्रवक्ष्यामि क्षेत्रगर्भं महोदयम् । तद्वस्त्रापथमाहात्म्यं यत्र रैवतको गिरिः

ईश्वर उवाच—अथ ते क्षेत्रगर्भं महोदयम् सम्यक् प्रवक्ष्यामि; यद् वस्त्रापथमाहात्म्यं, यत्र रैवतको गिरिः स्थितः।

Verse 2

दामोदरं रैवतके भवं वस्त्रापथे तथा । एतद्रैवतकं क्षेत्रं वस्त्रापथमिति स्मृतम्

रैवतके दामोदरः, वस्त्रापथे तथा भवः; एतद् रैवतकं क्षेत्रं ‘वस्त्रापथ’ इति स्मृतम्।

Verse 3

सुवर्णरेवा यत्रस्था नदी पातकनाशनी । यत्र साक्षात्स्थितः कृष्णो दामोदर इति स्मृतः

यत्र सुवर्णरेवा नाम नदी पातकनाशनी प्रवहति; यत्र साक्षात् कृष्णो दामोदर इति स्मृतः स्थितः।

Verse 4

यत्र स्थितं मृगीकुण्डं महापातकनाशनम् । सकृच्छ्राद्धे कृते यत्र कल्पकोटिसहस्रकम् । पितॄणां जायते तृप्तिरपुनर्भवकांक्षिणी

यत्र मृगीकुण्डं स्थितं महापातकनाशनम्। तत्र सकृच्छ्राद्धकृते पितॄणां कल्पकोटिसहस्रसमं तृप्तिर्जायते, या पुनर्भवं नाकाङ्क्षति॥

Verse 5

देव्युवाच । भगवन्विस्तराद्ब्रूहि दामोदरमहोदयम् । क्षेत्रगर्भस्य माहात्म्यं कर्णिकारूपसंस्थितम्

देव्युवाच— भगवन्, दामोदरस्य महोदयम् विस्तरेण ब्रूहि; क्षेत्रगर्भस्य माहात्म्यं च कर्णिकारूपेण संस्थितम्॥

Verse 6

ईश्वर उवाच । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि दामोदरहरिं प्रति । इतिहासं पुराख्यातमृषिभिः कल्पवासिभिः

ईश्वर उवाच— शृणु देवि; दामोदरहरिं प्रति पुराख्यातम् इतिहासं प्रवक्ष्यामि, यं कल्पवासिभिर्ऋषिभिः प्राक् प्रकीर्तितम्॥

Verse 7

गंगातीरे शुभे रम्ये पुण्ये जनपदाकुले । ऋषिभिः सेविते नित्यं स्वर्गमार्गप्रदे ध्रुवम्

गङ्गातीरे शुभे रम्ये पुण्ये जनपदाकुले। ऋषिभिः सेवितं नित्यं तत् ध्रुवं स्वर्गमार्गप्रदम्॥

Verse 8

तत्र ज्ञानविदो विप्रा यजंति विविधैर्मखैः । ऋषयः सांख्ययोगेन दानेनैवेतरे जनाः

तत्र ज्ञानविदो विप्रा विविधैर्मखैः यजन्ति। ऋषयः सांख्ययोगेन, इतरे जनाः दानेनैव (साधयन्ति)॥

Verse 9

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्रा स्वर्गमभीप्सवः । सेवंते तज्जलं दिव्यं देवानामपि दुर्लभम्

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्च स्वर्गकामिनः । तज्जलं दिव्यमासेवन्ते देवानामपि दुर्लभम् ॥

Verse 10

तत्र राजा गजोनाम बली सर्वजनाधिपः । गंगाजलाभिषेकार्थं त्यक्वा राज्यं जगाम ह

तत्र राजा गजोनाम बली सर्वजनाधिपः । गङ्गाजलाभिषेकार्थं त्यक्त्वा राज्यं जगाम ह ॥

Verse 11

भार्या तस्य सती साध्वी पुत्रिणी रूपसंयुता । साऽप्ययात्सह तेनैव भर्त्रा वै भर्तृवत्सला

भार्या तस्य सती साध्वी पुत्रिणी रूपसंयुता । साऽप्ययात्सह तेनैव भर्त्रा वै भर्तृवत्सला ॥

Verse 12

संगता नाम नाम्ना च दक्षा दाक्षायणी यथा । एवं निवसतोस्तत्र वर्षाणामयुतं गतम्

सङ्गता नाम नाम्ना च दक्षा दाक्षायणी यथा । एवं निवसतोस्तत्र वर्षाणामयुतं गतम् ॥

Verse 13

आजगाम ऋषिस्तत्र भद्रोनाम महायशाः । सहितो बहुभिर्विप्रैर्जपहोमपरायणैः

आजगाम ऋषिस्तत्र भद्रोनाम महायशाः । सहितो बहुभिर्विप्रैर्जपहोमपरायणैः ॥

Verse 14

त्यक्त्वा संसारमार्गं तु स्वर्गमार्गजिगीषवः । गंगानिषेवणं कृत्वा स्फोटयित्वाऽत्मजं मलम्

संसारमार्गं परित्यज्य स्वर्गमार्गजिगीषवः । गङ्गानिषेवणं कृत्वा स्वात्मजं मलमुत्सृजन् ॥

Verse 15

जलं दत्त्वा तु भूतेभ्यः पूजयित्वा जनार्द्दनम् । यावद्यांति नदीतीर ऋषयो भद्रकादयः । तावत्पश्यंति राजानं गजं वरगजोपमम्

भूतेभ्यो जलदानं कृत्वा जनार्दनं च पूजयित्वा । यावन्नदीतीरं यान्ति भद्रकाद्या ऋषयस्तावत् । पश्यन्ति राजानं गजं वरगजोपमम् ॥

Verse 16

तेनैव दृष्टा मुनयो राज्ञा निहतकल्मषाः । सप्तर्षयो यथा स्वर्गे सुरराजेन धीमता

तेन राज्ञा मुनयो दृष्टा निहतकल्मषेनैव । यथा स्वर्गे सप्तर्षयः सुरराजेन धीमता ॥

Verse 17

तमृषिं स च संप्रेक्ष्य पदानि दश पंच च । आगच्छन्त्वत्र पूजार्हा भवतो मम मन्दिरम्

तमृषिं स च संप्रेक्ष्य पदानि पञ्चदशैव सः । अग्रे गत्वा वचः प्राह—आगच्छन्त्वत्र पूजार्हा भवतो मम मन्दिरम् ॥

Verse 18

पश्यंतु संगतां सर्वे मम भार्यां यशस्विनीम् । तस्याः पूजां समादाय यो मार्गो मनसि स्थितः

पश्यन्तु संगतां सर्वे मम भार्यां यशस्विनीम् । तस्याः पूजां समादाय यो मार्गो मनसि स्थितः स एव गम्यताम् ॥

Verse 19

तं गच्छध्वं महाभागाः पुण्याः पुण्यमभीप्सवः । एवमुक्तास्तु ते राज्ञा ऋषयः कौतुकान्विताः । आजग्मुर्मंदिरं शुभ्रं पुरंदरपुरोपमम्

तत्र गच्छत महाभागाः, पुण्याः पुण्यमभीप्सवः। इति राज्ञा समादिष्टा ऋषयः कौतुकान्विताः, पुरन्दरपुरोपमं शुभ्रं मन्दिरमाजग्मुः॥

Verse 20

आसनानि विचित्राणि दत्त्वा तेषां मनस्विनी । संगता राजराजेन सार्द्धमग्रे व्यवस्थिता

तेषां विचित्राण्यासनानि दत्त्वा सा मनस्विनी। राजराजेन संगत्या सहाग्रे व्यवस्थिता॥

Verse 21

कृत्वा करपुटं राजा ऋषीणां पुण्यकर्मणाम् । बभाषे वचनं राजा भद्रो भद्रं सुसंगतम्

ऋषीणां पुण्यकर्मणां पुरतः करपुटं कृत्वा। राजा भद्रो भद्रं वचनं सुसंगतं बभाषे॥

Verse 22

वसुधा वसुसंपूर्णा मंडिता नगरी पुरी । पर्वतैश्च समुद्रैश्च सरिद्भिश्च सरोवरैः

वसुसंपूर्णा वसुधा सा नगरीं पुरीं च मंडयामास। पर्वतैः समुद्रैः सरिद्भिः सरोवरैश्च विराजिता॥

Verse 23

ग्रामैश्चतुष्पथैर्घोरैर्गोकुलैराकुलीकृता । नररत्नैरश्वरत्नैर्गजरत्नैस्तु संकुला

ग्रामैश्चतुष्पथैर्घोरैर्गोकुलैराकुलीकृता। नररत्नैरश्वरत्नैर्गजरत्नैश्च संकुला॥

Verse 24

दुस्त्यजा भोगभोक्तृणां परं ज्ञानमजानताम् । संसारेऽत्र महाघोरे पुनरावृत्तिकारिणि

भोगेष्वेव रताः ये च परं ज्ञानं न जानते । तेषां दुस्त्यजः स एष महाघोरः पुनरावृत्तिकरः संसारः ॥

Verse 25

पतंति पुरुषा भद्र पत्राणीव पुनःपुनः । कृतेन येन विप्रेंद्र स्वर्गं प्राप्नोति निर्मलम् । दानेन तपसा चैव तत्त्वमा चक्ष्व सुव्रत

पतन्ति पुरुषाः भद्र पत्राणीव पुनःपुनः । केन कर्मणा विप्रेन्द्र स्वर्गं निर्मलमाप्नुयात् । दानेन तपसा चैव तत्त्वं मे ब्रूहि सुव्रत ॥

Verse 26

भद्र उवाच । तीर्थानि तोयपूर्णानि देवाः पाषाणमृन्मयाः । आत्मस्थं ये न पश्यंति ते न पश्यंति तत्परम्

भद्र उवाच । तीर्थानि तोयपूर्णानि देवाः पाषाणमृन्मयाः । आत्मस्थं ये न पश्यन्ति ते न पश्यन्ति तत्परम् ॥

Verse 27

संति तीर्थान्यनेकानि पुण्यान्यायतनानि च । पुण्यतोया पवित्रश्च सरितः सागरास्तथा । बहुपुण्यप्रदा पृथ्वी स्थानेस्थाने पदेपदे

सन्ति तीर्थान्यनेकानि पुण्यान्यायतनानि च । पुण्यतोयाः पवित्राश्च सरितः सागरास्तथा । बहुपुण्यप्रदा पृथ्वी स्थानेस्थाने पदेपदे ॥

Verse 28

यद्यस्ति तव राजेंद्र ज्ञानं ज्ञानवतां वर । विष्णुं जिष्णुं हृषीकेशं शंखिनं गदिनं तथा

यदि ते राजेन्द्र ज्ञानं विद्यते ज्ञानवतां वर । तर्हि विष्णुं जिष्णुं हृषीकेशं शङ्खिनं गदिनं तथा जानीहि ॥

Verse 29

चतुर्भुजं महाबाहुं प्रभासे दैत्यसूदनम् । वाराहं वामनं चैव नारसिंहं बलार्जुनम्

चतुर्भुजं महाबाहुं प्रभासे दैत्यसूदनम् । वाराहं वामनं चैव नारसिंहं बलार्जुनम् ॥

Verse 30

रामं रामं च रामं च पुरुषोत्तममेव च । पुंडरीकेक्षणं चैव गदापाणिं तथैव च

रामं रामं च रामं च पुरुषोत्तममेव च । पुंडरीकेक्षणं चैव गदापाणिं तथैव च ॥

Verse 31

राघवं शक्रदमनं गोविंदं बहुपुण्यदम् । जयं च भूधरं चैव देवदेवं जनार्द्दनम्

राघवं शक्रदमनं गोविंदं बहुपुण्यदम् । जयं च भूधरं चैव देवदेवं जनार्द्दनम् ॥

Verse 32

सुरोत्तमं श्रीधरं च हरिं योगीश्वरं तथा । कपिलेशं भूतनाथं श्वेतद्वीपपतिं हरिम्

सुरोत्तमं श्रीधरं च हरिं योगीश्वरं तथा । कपिलेशं भूतनाथं श्वेतद्वीपपतिं हरिम् ॥

Verse 33

बदर्याश्रमवासौ च नरनारायणौ तथा । पद्मनाभं सुनाभं च हयग्रीवं विशां पते

बदर्याश्रमवासौ च नरनारायणौ तथा । पद्मनाभं सुनाभं च हयग्रीवं विशां पते ॥

Verse 34

द्विजनाथं धरानाथं खड्गपाणिं तथैव च । दामोदरं जलावासं सर्वपापहरं हरिम्

द्विजनाथं धरानाथं खड्गपाणिं तथैव च । दामोदरं जलावासं सर्वपापहरं हरिम् ॥

Verse 35

एतान्येव हि स्थानानि देवदेवस्य चक्रिणः । गच्छते यत्र तत्रैव मुच्यते सर्वपातकैः

एतान्येव हि स्थानानि देवदेवस्य चक्रिणः । गच्छते यत्र तत्रैव मुच्यते सर्वपातकैः ॥

Verse 36

गंगा च यमुना चैव तथा देवी सरस्वती । दृषद्वती गोमती च तापी कावेरिणी तथा

गंगा च यमुना चैव तथा देवी सरस्वती । दृषद्वती गोमती च तापी कावेरिणी तथा ॥

Verse 37

नर्मदा शर्मदा चैव नदी गोदावरी तथा । शतद्रुश्च तथा विंध्या पयोष्णी वरदा तथा

नर्मदा शर्मदा चैव नदी गोदावरी तथा । शतद्रुश्च तथा विंध्या पयोष्णी वरदा तथा ॥

Verse 38

चर्मण्वती च सरयूर्गंडकी चंडपापहा । चंद्रभागा विपाशा च शोणश्चैव पुनःपुनः

चर्मण्वती च सरयूर्गंडकी चंडपापहा । चंद्रभागा विपाशा च शोणश्चैव पुनःपुनः ॥

Verse 39

एताश्चान्याश्च बहवो हिमवत्प्रभवाः शुभाः । तासु स्नातो नरः स्वर्गं याति पातकवर्जितः

एताश्चान्याश्च बहवो हिमवत्प्रभवाः शुभाः । तासु स्नातो नरः स्वर्गं याति पातकवर्जितः ॥

Verse 40

वनानि नंदनादीनि पर्वता मंदरादयः । नामोच्चारेण येषां हि पापं याति रसातले

वनानि नन्दनादीनि पर्वता मन्दरादयः । नामोच्चारेण येषां हि पापं याति रसातले ॥

Verse 41

गज उवाच । भद्रं हि भाषितं भद्र आख्यानममृतोपमम् । पृच्छामि सर्वधर्मज्ञ त्वामहं किंचिदेव हि

गज उवाच । भद्रं हि भाषितं भद्र आख्यानममृतोपमम् । पृच्छामि सर्वधर्मज्ञ त्वामहं किञ्चिदेव हि ॥

Verse 42

यस्मिन्मासे दिने यस्मिंस्तीर्थे यस्मिन्क्रमान्नरैः । अक्षयं सेव्यते स्वर्गस्तन्ममाचक्ष्व सुव्रत

यस्मिन्मासे दिने यस्मिंस्तीर्थे यस्मिन्क्रमान्नरैः । अक्षयं सेव्यते स्वर्गस्तन्ममाचक्ष्व सुव्रत ॥

Verse 43

स्नानं दानं जपो होमः स्वाध्यायो देवतार्चनम् । अक्षयो येन वै स्वर्गस्तन्मे गदितुमर्हसि

स्नानं दानं जपो होमः स्वाध्यायो देवतार्चनम् । अक्षयो येन वै स्वर्गस्तन्मे गदितुमर्हसि ॥

Verse 44

भद्र उवाच । श्रूयतां राजशार्दूल कथां कथयतो मम । यां श्रुत्वा मुच्यते पापान्नरो नरवरोत्तम

भद्र उवाच—राजशार्दूल, मम कथां शृणु; यां श्रुत्वा नरः पापेभ्यो मुच्यते, हे नरवरोत्तम।

Verse 45

ऋषीणां कथितं पूर्वं नारदेन महात्मना

पूर्वं महात्मना नारदेन ऋषीणां पुरतः एषा कथा कथिता।

Verse 46

एवं पृष्टश्च तैः सर्वैर्नारदो मुनिसत्तमः । कथयामास संहृष्टो मेघदुदुभिनिस्वनैः

तैः सर्वैः पृष्टो नारदो मुनिसत्तमः संहृष्टः मेघदुदुभिनिस्वनैः स्वरैः कथां प्रवक्तुम् आरभत।

Verse 47

रम्ये हिमवतः पृष्ठे समवाये मया श्रुतम् । तदहं तव वक्ष्यामि श्रोतुकामं नरर्षभ

हिमवतः पृष्ठे रम्ये समवाये मया एषा कथा श्रुता; श्रोतुकामं त्वां प्रति, हे नरर्षभ, इदानीं तव वक्ष्यामि।

Verse 48

तीर्थान्येव हि सर्वाणि पुनरावर्त्तकानि तु । अक्षयांल्लभते लोकांस्तत्तीर्थं कथयामि ते

अन्यानि सर्वाणि तीर्थानि पुनरावर्तकफलानि; तत् तीर्थं तु अक्षयान् लोकान् ददाति—तत् तीर्थं ते कथयामि।

Verse 49

मार्गशीर्षे कान्यकुब्ज उषित्वा राजसत्तम । न शोचति नरो नारी स्वर्गं याति परावरम्

मार्गशीर्षे कान्यकुब्जे उषित्वा राजसत्तम । न शोचति नरो नारी स्वर्गं याति परावरम् ॥

Verse 50

पौषस्य पौर्णमासी या यदि सा क्रियतेऽर्बुदे । वर्षाणामर्बुदं स्वर्गे मोदते पितृभिः सह

पौषस्य पौर्णमासीं यः सम्यक् कुर्वतेऽर्बुदे । स स्वर्गे वर्षकोट्याऽपि मोदते पितृभिः सह ॥

Verse 51

माघ्यां यदि गयाश्राद्धं पितॄणां यच्छते नरः । त्रयाणामपि देवानां चतुर्थः स प्रजायते

माघे यः पितृभ्यो गयाश्राद्धं ददाति मानवः । स देवानां त्रयाणामिव चतुर्थः प्रजायते ॥

Verse 52

फाल्गुन्यां हिमवत्पृष्ठे वसन्नेकां निशां नरः । स याति परमं स्थानं यत्र देवो जनार्द्दनः

फाल्गुने हिमवत्पृष्ठे वसन्नेकां निशां नरः । स याति परमं स्थानं यत्र देवो जनार्दनः ॥

Verse 53

चैत्र्यां श्राद्धं प्रभासे तु ये कुर्वंति मनीषिणः । न ते मर्त्त्या भवन्तीह कुलजैः सह सत्तमाः

चैत्रे प्रभासे श्राद्धं ये कुर्वन्ति मनीषिणः । न ते मर्त्या भवन्तीह कुलजैः सह सत्तमाः ॥

Verse 54

चतुर्भुजे तु वैशाख्यां ये कुर्वंति जलप्रिये । तथावंत्यां नरः कश्चित्स याति परमां गतिम्

वैशाखमासे चतुर्भुजे जलप्रिये विधिवत्कर्म कुर्वन्ति ये। तथैवावन्त्यां यः कश्चिन्नरः स परमां गतिं प्राप्नोति॥

Verse 55

ज्यैष्ठ्यां ज्येष्ठर्क्षयुक्तायां श्राद्धं च त्रितकूपके । कुर्युर्युगानि ते त्रीणि वसंति नाकसद्मनि

ज्यैष्ठमासे ज्येष्ठार्क्षयुक्तायां त्रितकूपके श्राद्धं ये कुर्वन्ति। ते त्रीणि युगानि नाकसद्मनि वसन्ति॥

Verse 56

यो व्रजेशवने नद्यां दिनानि नव पंच च । तिष्ठते च नरः स्वर्गं वैकुण्ठमभिगच्छति

व्रजेशवने नद्यां दिनानि नव पञ्च च यः तिष्ठति। स नरः स्वर्गं प्राप्य वैकुण्ठमपि अभिगच्छति॥

Verse 57

श्रावणस्य तु मासस्य पूर्णायां पूर्वसागरे । स्नानं दानं जपं श्राद्धं नरः कुर्वन्न शोचति

श्रावणमासस्य पूर्णायां पूर्वसागरे। स्नानं दानं जपं श्राद्धं कुर्वन्नरः न शोचति॥

Verse 58

तथा भाद्रपदे क्षेत्रे प्रभासे शशिभूषणम् । पूजयित्वा नरो लिंगं देवलिंगी भवेत्ततः

भाद्रपदे प्रभासक्षेत्रे शशिभूषणं लिङ्गं पूजयित्वा नरः। ततः स देवलिङ्गी भवति, दिव्यलिङ्गभावसमन्वितः॥

Verse 59

आश्विने चंद्रभागायां श्राद्धं स्नानं करोति यः । स्थानं युगसहस्राणां कृतं तेन त्रिविष्टपे

यः कश्चिदाश्विनमासे चन्द्रभागायां स्नानं श्राद्धं च करोति, स त्रिविष्टपे युगसहस्रपर्यन्तं स्थानं लभते।

Verse 60

अष्टाक्षरैश्चतुर्बाहुं ध्यायंति मुनिसत्तमाः । बहुनाऽत्र किमुक्तेन गजाहं प्रवदामि ते

अष्टाक्षरेण मन्त्रेण मुनिसत्तमाः चतुर्बाहुं प्रभुं ध्यायन्ति। अत्र बहुनोक्तेन किं? हे गज, तेऽहं स्पष्टं प्रवदामि।

Verse 61

दामोदरसमं तीर्थं न भूतं न भविष्यति । मासानां कार्त्तिकः श्रेष्ठः कार्त्तिके भीष्मपंचकम्

दामोदरसमं तीर्थं न कदाचिदभूत्, न च भविष्यति। मासेषु कार्त्तिकः श्रेष्ठः; कार्त्तिके च भीष्मपञ्चकं परमं पावनम्।

Verse 62

तत्रापि द्वादशी श्रेष्ठा राजन्दामोदरे जले । किमन्यैर्बहुभिस्तीर्थेः कि क्षेत्रैः कि महावनैः । दामोदरे नरः स्नात्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते

तत्रापि, राजन्, दामोदरे जले द्वादशी श्रेष्ठा। अन्यैर्बहुभिस्तीर्थैः किं, अन्यैः क्षेत्रैः किं, महावनैः किं? दामोदरे स्नात्वा नरः सर्वपापैः प्रमुच्यते।

Verse 63

गज उवाच । भद्र भद्रं त्वया प्रोक्तं रसायनमिवापरम् । भूयोऽहं श्रोतुमिच्छामि तीर्थस्यास्य महाफलम्

गज उवाच— भद्र, भद्रं त्वया प्रोक्तं रसायनमिवापरम्। भूयोऽहं श्रोतुमिच्छामि अस्य तीर्थस्य महाफलम्।

Verse 64

के देशाः किं प्रमाणं तु का नदी केः च पर्वताः । जना वसंति के तत्र ऋषयः के तपस्विनः

के देशाः, किं प्रमाणं, का नदी, के च पर्वताः? के जना तत्र वसन्ति, के ऋषयः के तपस्विनश्च तस्मिन् स्थाने निवसन्ति?

Verse 65

भद्र उवाच । पृथिवी वसुसंपूर्णा सागरेण तु वेष्टिता । मंडिता नगरैर्ग्रामैः सुरैः परपुरंजय

भद्र उवाच—पृथिवी वसुसम्पूर्णा सागरेण तु वेष्टिता; नगरैर्ग्रामैश्च मण्डिता, सुरैश्च, हे परपुरञ्जय।

Verse 66

वाराणसी प्रभासं च संगमं सितकृष्णयोः । एवं साराणि तीर्थानि यस्मान्मृत्युहराणि च

वाराणसी प्रभासं च, संगमं सितकृष्णयोः; एवं साराणि तीर्थानि, यस्मान्मृत्युहराणि च।

Verse 67

दामोदरेति ये नूनं स्मरंतो यत्र तत्र हि । ते वसंति हरेर्गेहं न सरंति कदाचन

दामोदरेति ये नूनं स्मरन्तो यत्र तत्र हि; ते वसन्ति हरेर्गेहं, न सरन्ति कदाचन।

Verse 68

सोमनाथस्य सान्निध्य उदयन्तो गिरिर्महान् । तस्य पश्चिमभागे तु रैवतक इति स्मृतः

सोमनाथस्य सान्निध्ये उदयन्तो गिरिर्महान्; तस्य पश्चिमभागे तु रैवतक इति स्मृतः।

Verse 69

वाहिनी वहते तत्र नदी कांचनशेखरात् । धातवस्तत्र ते रक्ताः श्वेता नीलास्तथाऽसिताः

तत्र काञ्चनशेखरात् प्रसृता वाहिनी नदी वहति। तत्र धातवो रक्ताः श्वेताः नीलाः तथाऽसिताश्च दृश्यन्ते॥

Verse 70

पाषाणाः कुञ्जराकाराश्चान्ये सैरिभसन्निभाः । चणकाकृतयश्चान्ये अन्ये गोक्षुरकप्रभाः

तत्र पाषाणाः केचित् कुञ्जराकाराः, अन्ये सैरिभसन्निभाः। केचित् चणकाकृतयः, अन्ये गोक्षुरकप्रभाः॥

Verse 71

वृक्षा वल्ल्यश्च गुल्माश्च संतानाः संत्यनेकशः । सर्वं तत्कांचनमयं मूलं पुष्पं फलं दलम्

तत्र वृक्षाः वल्ल्यश्च गुल्माश्च संतानाः सन्त्यनेकशः। सर्वं तत् काञ्चनमयं—मूलं पुष्पं फलं दलम्॥

Verse 72

न हि पश्यति पापात्मा मुक्तः पापेन पश्यति । सेव्यते स गिरिर्नित्यं धातुवादपरैर्नरैः

पापात्मा न हि पश्यति; पापमुक्त एव पश्यति। अतः स गिरिः धातुवादपरैर्नरैर्नित्यं सेव्यते॥

Verse 73

ब्राह्मणैः क्षत्रियैर्वैश्यैः शूद्रैः शूद्रानुगैर्बहिः । पक्षिणस्तत्र बहवः शिवाशिवगिरस्तदा

बाह्ये ब्राह्मणाः क्षत्रियाः वैश्याः शूद्राः शूद्रानुगाश्च बहवः। तत्र पक्षिणोऽपि बहवः शिवाशिवगिरः प्रचक्रुः॥

Verse 74

हंससारसचक्राह्वाः शुककोकिलबर्हिणः । मृगाश्च वानरेन्द्राश्च हंसा व्याघ्रास्तथैव च

हंसाः सारसाश्चक्राह्वाः शुकाः कोकिलबर्हिणश्च तत्रासन्। मृगाश्च वानरेन्द्राश्च, हंसाः व्याघ्राश्च तथैव च॥

Verse 76

सर्वे विमानमारूढा गच्छन्ति हरिमन्दिरम् । वायुना पातितं यत्र पत्रपुष्पफलादिकम्

सर्वे विमानमारूढा हरिमन्दिरं प्रयान्ति। यत्र वायुना पातितं पत्रपुष्पफलादिकं भवति॥

Verse 77

तस्या नद्या जलं स्पृष्ट्वा सर्वं वै मुक्तिमाप्नुते । सा नदी पृथिवीं भित्त्वा पातालादागता नृप

तस्या नद्याः जलं स्पृष्ट्वा सर्वं वै मुक्तिमाप्नुते। सा नदी पृथिवीं भित्त्वा पातालादागता नृप॥

Verse 78

पूर्वं पन्नगराजस्तु तेन मार्गेण चागतः । स्नातुं दामोदरे तीर्थे यममृत्युप्रघातिनि

पूर्वं पन्नगराजस्तु तेन मार्गेण चागतः। स्नातुं दामोदरे तीर्थे यममृत्युप्रघातिनि॥

Verse 79

स्वर्गादागत्य चन्द्रोऽपि यष्टुं यज्ञं सुपुष्कलम् । यक्ष्मरोगाद्विनिर्मुक्तो गतः स्वर्गं निरामयः

स्वर्गादागत्य चन्द्रोऽपि यष्टुं यज्ञं सुपुष्कलम्। यक्ष्मरोगाद्विनिर्मुक्तो गतः स्वर्गं निरामयः॥

Verse 80

बलिना चैव दानानि दत्तान्यागत्य कार्तिके । हरिश्चन्द्रेण विधिना नलेन नहुषेण च

बलिरपि कार्तिकेऽत्रागत्य दानानि दत्तवान्; हरिश्चन्द्रोऽपि विधिवत्, तथा नलो नहुषश्च।

Verse 81

नाभागेनांबरीषाद्यैः कृतं कर्म सुदुष्करम् । दत्त्वा दानान्यनेकानि गजा गावो हया रथाः

नाभागेनाम्बरीषाद्यैः सुदुष्करं कर्म कृतम्; अनेकदानानि दत्त्वा गजान् गावो हयान् रथांश्च।

Verse 82

अनडुत्कांचना भूमिं रत्नानि विविधानि च । छत्राणि विप्रमुख्येभ्यो यानानि चैव वाससी

अनडुतः काञ्चनं भूमिं रत्नानि विविधानि च; छत्राणि विप्रमुख्येभ्यो यानानि वाससी च दत्तानि।

Verse 83

अन्नानि रसमिश्राणि दत्त्वा दामोदराग्रतः । गतास्ते विष्णु भुवनं नागच्छंति महीतले

दामोदराग्रतः रसमिश्राण्यन्नानि दत्त्वा ते विष्णुभुवनं गताः; पुनर्महीतले न आगच्छन्ति।

Verse 84

पत्रं पुष्पं फलं तोयं तस्मिंस्तीर्थे ददाति यः । द्विजानां भक्तिसंयुक्तः स याति जलशायिनम्

तस्मिंस्तीर्थे यः पत्रं पुष्पं फलं तोयं वा ददाति, द्विजेषु भक्तिसंयुक्तः; स जलशायिनं प्रभुं याति।

Verse 85

प्रकृतिं चापि यो दद्यान्मुष्टिं वाथ क्षुधार्थिने । विमानवरमारूढः स सोमं प्रति गच्छति

यः क्षुधिताय प्रकृतिं वा मुष्टिमात्रं अन्नं ददाति, स विमानवरमारूढः सोमलोकं प्रति गच्छति।

Verse 86

दामोदराग्रतः कृत्वा पर्वतानन्नसंभवान् । पूजितान्फलपुष्पैश्च दीपं दद्यात्सवर्त्तिकम्

दामोदराग्रतः अन्नसंभवान् पर्वतान् कृत्वा, फलपुष्पैः पूजयित्वा, सवर्त्तिकं दीपं दद्यात्।

Verse 87

अवाप्य दुष्करं स्थानं कुलानां तारयेच्छतम् । चतुरंगुलमात्रेपि दत्ते दामोदराग्रतः

दामोदराग्रतः चतुरङ्गुलमात्रमपि दत्ते स दुष्करं स्थानम् अवाप्य कुलानां शतं तारयति।

Verse 88

दाने युगसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते । मा गच्छ हिमवत्पृष्ठं मलयं मा च मन्दरम्

एवं दानेन युगसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते; हिमवत्पृष्ठं मा गच्छ, मलयं मा च मन्दरं मा गच्छ।

Verse 89

गच्छ रैवतकं शैलं यत्र दामोदरः स्थितः । कृत्वा मासोपवासं तु द्विजो दामोदराग्रतः

रैवतकं शैलं गच्छ, यत्र दामोदरः स्थितः; द्विजः दामोदराग्रतः मासोपवासं कृत्वा (फलम् आप्नोति)।

Verse 90

न निवर्तति कालेन दामोदरपुरं व्रजेत् । करोत्यनशनं यश्च नरो नार्यथवा पुनः । सर्व लोकानतिक्रम्य स हरेर्गेहमाप्नुयात्

स कालेन न निवर्तते; दामोदरपुरं व्रजेत्। यो नरः स्त्री वा पूर्णमनशनं करोति, स सर्वलोकानतिक्रम्य हरेर्गेहमाप्नुयात्।

Verse 91

विघ्नानि तत्र तिष्ठन्ति नित्यं पञ्चशतानि च । धर्मविध्वंसकर्तॄणि नरस्तत्र न गच्छति

तत्र नित्यं पञ्चशतानि विघ्नानि तिष्ठन्ति, धर्मविध्वंसकर्तॄणि; अतः नरस्तत्र न गच्छति।

Verse 92

प्रद्युम्नबलशैनेयगदाचक्रादिभिः सदा । शतलक्षप्रमाणैस्तु सेव्यते स गिरिर्महान्

प्रद्युम्नबलशैनेयगदाचक्रादिभिः सदा शतलक्षप्रमाणैः सेवितोऽसौ महान् गिरिः।

Verse 93

क्रीडंति नार्यस्तेषां हि नित्यं दामोदराग्रतः । सुचन्द्रवदना गौर्यः श्यामाश्चैव सुमध्यमाः

तेषां नार्यः नित्यं दामोदराग्रतः क्रीडन्ति—सुचन्द्रवदनाः, गौर्यः, श्यामाश्च, सर्वाः सुमध्यमाः।

Verse 94

नितंबिन्यः सुकेशाश्च शुभ्राः स्वायतलोचनाः । सुगंडा ललिताश्चैव सुकक्षाः सुपयोधराः

नितम्बिन्यः सुकेशाश्च शुभ्राः स्वायतलोचनाः। सुगण्डा ललिताश्चैव सुकक्षाः सुपयोधराः॥

Verse 95

शोभमानाः सुजंघाश्च सुपादाः सुन्दरांगुलीः । राजपुत्र्यो गिरौ तस्मिन्हसंति च रमंति च

शोभमानाः सुजङ्घाश्च सुपादाः सुन्दराङ्गुल्यः राजपुत्र्यस्तस्मिन्गिरौ हसन्ति रमन्ति च।

Verse 96

कौसुंभं पादयुगले कुंकुमं पीतकंचुकम् । ब्राह्मणीभ्यो ददन्तीह स्पर्द्धमानाः पृथक्पृथक्

कौसुम्भं पादयुगले कुङ्कुमं पीतकञ्चुकं च ब्राह्मणीभ्यः पृथक्पृथक् स्पर्धमानाः प्रददति।

Verse 97

भक्ष्यं भोज्यं च पेयं च लेह्यं चोष्यं च पिच्छिलम् । तांबूलं पुष्पसंयुक्तं कार्तिके हरिवासरे

भक्ष्यं भोज्यं च पेयं च लेह्यं चोष्यं च पिच्छिलं ताम्बूलं पुष्पसंयुक्तं कार्तिके हरिवासरे।

Verse 98

दृष्ट्वा तु रेवतीकुंडं प्रदद्यात्फलमुत्तमम् । पुत्रिणी ऋद्धिसंपन्ना सुभगा जायते सती

दृष्ट्वा तु रेवतीकुण्डं प्रदद्यात् फलमुत्तमम्; पुत्रिणी ऋद्धिसम्पन्ना सुभगा जायते सती।

Verse 99

एवं कृत्वा तु सा रात्रि नीयते निद्रया विना । वेदघोषैः सुपुण्यैस्तु भारताख्यानवाचनैः

एवं कृत्वा तु सा रात्रिर्नीयते निद्रया विना; वेदघोषैः सुपुण्यैस्तु भारताख्यानवाचनैः।

Verse 100

हुंकृतैस्तलशब्दैश्च तालशब्दैः पुनःपुनः । देशभाषाविभाषिण्यो रामामण्डलमध्यतः । हास्यनृत्यसमायुक्ता राजन्दामोदराग्रतः

हुंकारैस्तालध्वनिभिश्च पुनःपुनः, देशभाषाभिरभिभाषिण्यः, रामामण्डलमध्यस्थाः हास्यनृत्यसमायुक्ता राजन् दामोदराग्रतः प्रववृधुः।

Verse 101

पञ्चपाषाणकं हर्म्यं यः करोति शिवालयम् । पंचवर्षसहस्राणि स्वर्ग लोके महीयते

यः पञ्चपाषाणकैः हर्म्यं शिवालयं करोति, स पञ्चवर्षसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते।

Verse 102

दशपाषाणसंयुक्तं कृत्वा दामोदराग्रतः । दशवर्षसहस्राणि स्वर्गे हल्लति मल्लति

दशपाषाणसंयुक्तं कृत्वा दामोदराग्रतः, दशवर्षसहस्राणि स्वर्गे हल्लति मल्लति।

Verse 103

शतपाषाणकं हर्म्यं यः करोति महन्नृप । मन्दिरं सुन्दरं शुभ्रं स याति हरिमन्दिरम्

शतपाषाणकं हर्म्यं यः करोति महन्नृप, मन्दिरं सुन्दरं शुभ्रं, स याति हरिमन्दिरम्।

Verse 104

कृत्वा साहस्रिकं चैत्यं बहुरूपसमन्वितम् । सर्वांल्लोकानतिक्रम्य परं ब्रह्माधिगच्छति

कृत्वा साहस्रिकं चैत्यं बहुरूपसमन्वितम्, सर्वान् लोकानतिक्रम्य परं ब्रह्माधिगच्छति।

Verse 105

पंचवर्णध्वजं दद्याद्दामोदरगृहोपरि । तं तु प्रमाणवर्षाणि दिव्यानि स दिवं व्रजेत्

पञ्चवर्णध्वजं दद्याद् दामोदरगृहोपरि । तावत् प्रमाणवर्षाणि दिव्यानि स दिवं व्रजेत् ॥

Verse 106

तस्य गव्यूतिमात्रेण क्षेत्रं वस्त्रापथं शुभम् । यद्दृष्ट्वा सर्वपापानि विलीयन्ते बहूनि च

तस्य गव्यूतिमात्रेण क्षेत्रं वस्त्रापथं शुभम् । यद्दृष्ट्वा सर्वपापानि विलीयन्ते बहूनि च ॥

Verse 107

राजंस्तत्पदमायाति यद्गत्वा न निवर्त्तते । पूजयित्वा भवं देवं भवसंभवनाशनम्

राजन् तत्पदमायाति यद्गत्वा न निवर्तते । पूजयित्वा भवं देवं भवसम्भवनाशनम् ॥

Verse 108

नरो नारी नृपश्रेष्ठ शिवलोके महीयते । तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य भद्रस्य च सुभाषितम्

नरो नारी नृपश्रेष्ठ शिवलोके महीयते । तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य भद्रस्य च सुभाषितम् ॥

Verse 109

आगतः कार्तिकीं कर्त्तुं देवे दामोदरे ततः । ऋग्यजुःसामसंयुक्तैर्ब्राह्मणैर्ब्रह्मवित्तमैः

आगतः कार्तिकीं कर्तुं देवे दामोदरे ततः । ऋग्यजुःसामसंयुक्तैर्ब्राह्मणैर्ब्रह्मवित्तमैः ॥

Verse 110

क्षत्रियैः क्षत्रधर्मज्ञैर्वैश्यैर्दानपरायणैः । सह शूद्रैः समायातस्तस्मिंस्तीर्थे गजो नृपः

क्षत्रधर्मविद्भिः क्षत्रियैः दानपरायणैश्च वैश्यैः सह शूद्रैश्च समागतः स नृपो गजः तस्मिंस्तीर्थे समाययौ।

Verse 111

दत्त्वा दानान्यनेकानि हुत्वा हविर्हुताशने । अग्निष्टोमादिकान्यज्ञान्हयमेधादिकान्बहून् । चकार विधिवद्राजा गजस्तत्र समाहितः

अनेकानि दानानि दत्त्वा हुताशने हविर्हुत्वा, तत्र समाहितो राजा गजः विधिवदग्निष्टोमादिकान् यज्ञान् बहून्, हयमेधादिकांश्च चकार।

Verse 112

ततश्च न्यवसत्तत्र तपः कर्तुं सहर्षिभिः । ऊर्द्ध्वपादाः स्थिता विप्राः पीत्वा धूममधोमुखाः । शुष्कपत्राशनाश्चान्ये अन्ये वै फलभोजनाः

ततः स ऋषिभिः सह तपः कर्तुं तत्र न्यवसत्। केचिद्विप्रा ऊर्द्ध्वपादाः स्थिताः, केचिदधोमुखा धूमं पीत्वा, केचित् शुष्कपत्राशनाः, अन्ये च फलभोजनाः।

Verse 113

मूलानि चान्ये भक्षंति अन्ये वार्यंशना द्विजाः । आलोकंति स्वमन्ये च तथान्ये जलशायिनः

केचिन्मूलानि भक्षयन्ति, अन्ये द्विजा वार्यशनाः। केचित् स्वात्मनि दृष्टिं निबध्नन्ति, तथान्ये जलशायिनो व्रतमास्थिताः।

Verse 114

पञ्चाग्निसाधकाश्चान्ये शिलाचूर्णस्य भक्षकाः । जपंति चान्ये संशुद्धा गायत्रीं वेदमातरम् । सावित्रीं मनसा चान्ये देवीमन्ये सरस्वतीम्

केचित् पञ्चाग्निसाधकाः, केचित् शिलाचूर्णभक्षकाः। अन्ये संशुद्धा वेदमातरं गायत्रीं जपन्ति; केचित् मनसा सावित्रीं ध्यायन्ति; अन्ये देवीं सरस्वतीं समर्चयन्ति।

Verse 115

सूक्तानि हि पवित्राणि ब्रह्मणा निर्मितानि च । अन्येऽवसंस्तदा तत्र द्वादशाक्षरचिन्तकाः

सूक्तानि हि पावनानि ब्रह्मणा निर्मितानि च; तदा तत्रान्येऽपि द्वादशाक्षरमन्त्रचिन्तकाः निवसन्ति स्म।

Verse 116

आलोक्य सर्वशास्त्राणि विचार्य च पुनःपुनः । इदमेव सुनिष्पन्नं ध्येयो नारायणः सदा

सर्वशास्त्राण्यालोक्य पुनःपुनर्विचार्य च; इदमेव सुनिष्पन्नं—नारायणः सदा ध्येयः।

Verse 117

आराधितः सुदुष्पारे भवे भगवतो विना । तथा नान्यो महादेवात्पतन्तं योऽभिरक्षति

सुदुष्पारे भवे भगवतो विना न कश्चिदाराधितः; तथा महादेवात्परं नान्यो पतन्तं योऽभिरक्षति।

Verse 118

गतागतानि वर्तंते चंद्रसूर्यादयो ग्रहाः । अद्यापि न निवर्तंते द्वादशाक्षरचिंतकाः

गतागतानि वर्तन्ते चन्द्रसूर्यादयो ग्रहाः; अद्यापि न निवर्तन्ते द्वादशाक्षरचिन्तकाः।

Verse 119

येऽक्षरा ऋषयश्चान्ये देवलोकजिगीषवः । प्राप्नुवंति ततः स्थानं दग्धबीजं च तत्तथा

येऽक्षरा ऋषयश्चान्ये देवलोकजिगीषवः; ततः स्थानं प्राप्नुवन्ति, तत्र च दग्धबीजं भवति तत्तथा।

Verse 120

सकृदुच्चरितं येन हरिरित्यक्षरद्वयम् । बद्धः परिकरस्तेन मोक्षाय गमनं प्रति

येन सकृदपि “हरि” इत्यक्षरद्वयं समुच्चारितं, तेन मोक्षोपकरणं बद्धं, मोक्षमार्गे गमनं प्रवर्तते।

Verse 121

एकभक्तं तथा नक्तमयाच्यमुषितं तथा । एवमादीनि चान्यानि कृत्वा दामोदराग्रतः । कृतकृत्या भवंतीह यावदाभूतसंप्लवम्

एकभक्तं नक्तभोजनं अयाच्यमुषितं च, एवमादीनि व्रतानि दामोदरस्याग्रतः कृत्वा, इहैव कृतकृत्यो भवति, यावदाभूतसंप्लवम्।

Verse 122

स राजा ऋषिभिः सार्द्धं यावत्तिष्ठति तत्र वै । विमानानि सहस्राणि तावत्तत्रागतानि च

स राजा ऋषिभिः सार्धं यावत्तत्र तिष्ठति, तावदेव सहस्रशो विमानानि तत्र समागच्छन्ति।

Verse 123

गंधर्वाप्सरस्तत्र सिद्धचारणकिन्नराः । सर्वे विमानमारूढाः शतशोऽथ सहस्रशः

तत्र गन्धर्वाप्सरसः सिद्धचारणकिन्नराश्च, सर्वे विमानमारूढाः शतशः सहस्रशश्च समायान्ति।

Verse 124

सर्वैर्जनपदैः सार्द्ध स राजा भार्यया सह । गतो विमानमारूढो यत्तत्पदमनामयम्

स राजा सर्वैर्जनपदैः सार्धं भार्यया सह, विमानमारूढः, यत्तदनामयं पदं तत्र जगाम।

Verse 125

य इदं पठते नित्यं शृणुयाद्वाऽपि मानवः । सर्वपापविनिर्मुक्तः परं ब्रह्माधिगच्छति

य इदं स्तोत्रं नित्यं पठति शृणोति वा नरः । स सर्वपापविनिर्मुक्तः परं ब्रह्माधिगच्छति ॥

Verse 785

तत्तीर्थस्य प्रभावेन न दुष्टान्याचरंति ते । कालेन मृत्युमायांति पशुपक्षिसरीसृपाः

तत्तीर्थस्य प्रभावेन न दुष्टान्याचरन्ति ते । कालेन मृत्युमायान्ति पशुपक्षिसरीसृपाः ॥