Adhyaya 9

Verse 1

लोमश उवाच । एकदा तु सभामध्य आस्थितो देवराट् स्वयम् । लोकपालैः परिवृतो देवैश्च ऋषिभिस्तथा

लोमश उवाच—कदाचित् देवराट् स्वयमेव सभामध्ये समासीनः, लोकपालैः परिवृतो देवैः ऋषिभिश्च सह स्थितः।

Verse 2

अप्सरोगणसंवीतो गंधर्वैश्च पुरस्कृतः । उपगीयमानविजयः सिद्धविद्याधरैरपि

अप्सरोगणसंवीतः स गन्धर्वैः पुरस्कृतः; सिद्धविद्याधरैरपि तस्य विजयः उपगीयमान आसीत्।

Verse 3

तदा शिष्यैः परिवृतो देवराजगुरुः सुधीः । आगतोऽसौ महाभागो बृहस्पति रुदारधीः

तदा शिष्यैः परिवृतः सुधीः देवराजगुरुः; महाभागो बृहस्पतिः रुद्राराधी समागतः।

Verse 4

तं दृष्ट्वा सहसा देवाः प्रणेमुः समुपस्थिताः । इंद्रोपि ददृशे तत्र प्राप्तं वाचस्पतिं तदा

तं दृष्ट्वा सहसा देवाः समुपस्थिताः प्रणेमुः; इन्द्रोऽपि तदा वाचस्पतिं प्राप्तं ददर्श।

Verse 5

नोवाच किंचिद्दुर्मेधावचो मानुपुरःसरम् । नाह्वानं नासनं तस्य न विसर्जनमेव च

स तु दुर्मेधा मानुपुरःसरं किंचिदपि नोवाच; नाह्वानं नासनं तस्य न च विसर्जनमेव च।

Verse 6

शक्रं प्रमत्तं ज्ञात्वाथ मदाद्राज्यस्य दुर्मतिम् । तिरोधानमनुप्राप्तो बृहस्पती रुषान्वितः

शक्रं प्रमत्तं विज्ञाय राज्य-मदेन दुर्मतिं च; रुषान्वितो बृहस्पतिः तिरोधानं जगाम।

Verse 7

गते देवगुरौ तस्मिन्विमनस्काऽभवन्सुराः । यक्षा नागाः सगंधर्वा ऋषयोऽपि तथा द्विजाः

देवगुरौ गते तस्मिन् सुरा विमनस्का अभवन्; यक्षा नागाः सगन्धर्वा ऋषयो द्विजाश्च तथैव।

Verse 8

गांधर्वस्या वसाने तु लब्धसंज्ञो हरिः सुरान् । पप्रच्छ त्वरितेनवै क्व गतो हि महातपाः

गान्धर्वस्यावसाने तु लब्धसंज्ञो हरिः सुरान् पप्रच्छ त्वरितं—क्व गतो हि महातपाः?

Verse 9

तदैव नारदेनोक्तः शक्रो देवाधिपस्तथा । त्वया कृता ह्यवज्ञा च गुरोर्नस्त्यत्र संशयः

तदैव नारदेनोक्तः शक्रो देवाधिपः—त्वया गुरोरवज्ञा कृता; नात्र संशयः।

Verse 10

गुरोरवज्ञया राज्यं गतं ते बलसूदन । तस्मात्क्षमापनीयोऽसौ सर्वभावेन हि त्वया

गुरोरवज्ञया ते राज्यं गतं बलसूदन; तस्मात् सर्वभावेन त्वया स क्षमापनीयः।

Verse 11

एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य नारदस्य महात्मनः । आसनात्सहसोत्थाय तैः सर्वैः परिवारितः । आगच्छत्त्वरया शक्रो गुरोर्गेहमतंद्रितः

एतद्वचः श्रुत्वा महात्मनः नारदस्य, शक्रः सहसैवासनादुत्थाय, सर्वैः परिवारितः, गुरोर्गृहं प्रति त्वरया अनतन्द्रितो जगाम।

Verse 12

पृष्ट्वा तारां प्रणम्यादौ क्व गतो हि महातपाः । न जानामीत्युवाचेदं तारा शक्रं निरीक्षती

आदौ तारां प्रणम्य शक्रः पृष्टवान्— ‘क्व गतः स महातपाः?’ तारा शक्रं निरीक्ष्य उवाच— ‘न जानामि’।

Verse 13

तदा चिंतान्वितो भूत्वा शक्रः स्वगृहमाव्रजत् । एतस्मिन्नंतरे स्वर्गे ह्यनिष्टान्द्भुतानि च

तदा शक्रः चिंतान्वितो भूत्वा स्वगृहमाव्रजत्। एतस्मिन्नन्तरे स्वर्गे ह्यनिष्टान्यद्भुतानि चाभवन्।

Verse 14

अभवन्सर्वदुःखार्थे शक्रस्य च महात्मनः । पातालस्थेन बलिना ज्ञातं शक्रस्य चेष्टितम्

तान्यद्भुतानि सर्वदुःखहेतूनि शक्रस्य महात्मनः अभवन्। पातालस्थेन बलिना शक्रस्य चेष्टितं ज्ञातम्।

Verse 15

ययौ दैत्यैः परिवृतः पातालादमरावतीम् । तदा युद्धमतीवासीद्देवानां दानवैः सह

स दैत्यैः परिवृतः पातालादमरावतीं ययौ। तदा देवानां दानवैः सह अतीव घोरं युद्धमभवत्।

Verse 16

देवाः पराजिता दैत्यै राज्यं शक्रस्य तत्क्षणात् । संप्राप्तं सकलं तस्य मूढस्य च दुरात्मनः

देवा दैत्यैः पराजिताः; तत्क्षणादेव शक्रस्य राज्यं समग्रं तस्य मूढस्य दुरात्मनः हस्ते संप्राप्तम्।

Verse 17

नीतं सर्वप्रयत्नेन पातालं त्वरितं गताः । शुक्रप्रसादात्ते सर्वे तथा विजयिनोऽभवन्

सर्वप्रयत्नेन तत् नीत्वा ते शीघ्रं पातालं गताः; शुक्रप्रसादात् ते सर्वे नूनं विजयिनोऽभवन्।

Verse 18

शक्रोऽपि निःश्रिको जातो देवैस्त्यक्तस्ततो भृशम् । देवी तिरोधानगता बभूव कमलेक्षणा

शक्रोऽपि निःश्रीको जातो देवैः परित्यक्तोऽतिभृशम्; कमलेक्षणा देवी श्रीस्तस्मात् तिरोधानं गता।

Verse 19

ऐरावतो महानागस्तथैवोच्चैःश्रवा हयः । एवमादीनि रत्नानि अनेकानि बहून्यपि । नीतानि सहसा दैत्यैर्लोभादसाधुवृत्तिभिः

ऐरावतो महानागः, तथैवोच्चैःश्रवा हयः; एवमादीनि बहून्यनेकानि रत्नानि लोभादसाधुवृत्तिभिर्दैत्यैः सहसा नीतानि।

Verse 20

पुण्यभांजि च तान्येव पतितानि च सागरे । तदा स विस्मयाविष्टो बलिराह गुरुं प्रति

तान्येव पुण्यभाञ्जि रत्नानि तदा सागरे पतितानि; अथ बलिः विस्मयाविष्टो गुरुं प्रति प्राह।

Verse 21

देवान्निर्जित्य चास्माभिरानीतानि बहूनि च । रत्नानि तु समुद्रेऽथ पतितानि तदद्भुतम्

देवान् निर्जित्य चास्माभिरानीतानि बहूनि च रत्नानि; तानि तु समुद्रेऽथ पतितानि—तदद्भुतम्।

Verse 22

बलेस्तद्वचनं श्रुत्वा उशना प्रत्युवाच तम् । अश्वमेधशतेनैव सुरराज्यं भविष्यति । दीक्षितस्य न संदेहस्तस्माद्भोक्त स एव च

बलेस्तद्वचनं श्रुत्वोशना प्रत्युवाच तम्—अश्वमेधशतेनैव सुरराज्यं भविष्यति। दीक्षितस्य न संदेहः; तस्माद् भोक्ता स एव च।

Verse 23

अश्वमेधं विना किंचित्स्वर्गं भोक्तं न पार्यते

अश्वमेधं विना किंचित् स्वर्गं भोक्तुं न पार्यते।

Verse 24

गुरोर्वचनमाज्ञाय तूष्णींभूतो बलिस्ततः । बभूव देवैः सार्द्धं च यथोचितमकारयत्

गुरोर्वचनमाज्ञाय बलिस्तूष्णींभूतोऽभवत्; ततः देवैः सार्द्धं यथोचितं कर्माकारयत्।

Verse 25

इन्द्रोपि शोच्यतां प्राप्तो जगाम परमेष्ठिनम् । विज्ञापयामास तथा सर्वं राज्यभयादिकम्

इन्द्रोऽपि शोच्यतां प्राप्तः परमेष्ठिनं जगाम; स च राज्यभयादिकं सर्वं यथावत् विज्ञापयामास।

Verse 26

शक्रस्य वचनं श्रुत्वा परमेष्ठी उवाच ह

शक्रस्य वचनं श्रुत्वा परमेष्ठी तदा वाक्यमुवाच ह।

Verse 27

संमिलित्वा सुरान्सर्वांस्त्वया साकं त्वरान्विताः । आराधनार्थं गच्छामो विष्णुं सर्वेश्वरेश्वरम्

सर्वान् सुरान् संमिलित्वा त्वया सार्धं त्वरान्विताः। आराधनार्थं गच्छामो विष्णुं सर्वेश्वरेश्वरम्॥

Verse 28

तथेति गत्वा ते सर्वे शक्राद्या लोकपालकाः । ब्रह्माणं च पुरस्कृत्य तटं क्षीरार्णवस्य च । प्राप्योपविश्य ते सर्वे हरिं स्तोतुं प्रचक्रमुः

तथेति वदित्वा ते सर्वे शक्राद्या लोकपालकाः। ब्रह्माणं पुरस्कृत्य क्षीरार्णवतटं गताः॥ तत्रोपविश्य ते सर्वे हरिं स्तोतुं प्रचक्रमुः॥

Verse 29

ब्रह्मोवाच । देवदेव जगान्नाथ सुरासुरनमस्कृत । पुण्यश्लोकाव्ययानंत परमात्मन्नमोऽस्तु ते

ब्रह्मोवाच—देवदेव जगन्नाथ सुरासुरनमस्कृत। पुण्यश्लोकाव्ययानन्त परमात्मन् नमोऽस्तु ते॥

Verse 30

यज्ञोऽसि यज्ञरूपोऽसि यज्ञांगोऽसि रमापते । ततोऽद्य कृपया विष्णो देवानां वरदो भव

यज्ञोऽसि यज्ञरूपोऽसि यज्ञाङ्गोऽसि रमापते। ततोऽद्य कृपया विष्णो देवानां वरदो भव॥

Verse 31

गुरोरवज्ञया चाद्य भ्रष्टराज्यः शतक्रतुः । जातः सुरर्षिभिः साकं तस्मादेनं समुद्धर

गुरोरवज्ञया चाद्य शतक्रतुः सुरर्षिभिः सह राज्याद्भ्रष्टो जातः। तस्मादेतं पतनात् समुद्धर।

Verse 32

श्रीभगवानुवाच । दुकोकलज्ञया सर्वं नस्यतीति किमद्भुतम् । ये पापिनो ह्यधर्मिष्ठाः केवलं विषयात्मकाः । पितरौ निंदितौ यैश्च निर्दैवात्वेन संशयः

श्रीभगवानुवाच—दुष्कर्मविपाकेन सर्वं नश्यतीति किमत्राद्भुतम्। ये पापिनोऽधर्मिष्ठाः केवलं विषयपरायणाः, ये च पितरौ निन्दन्ति, ते दैवस्य सत्त्वे संशयं कुर्वन्ति।

Verse 33

अनेन यत्कृतं ब्रह्मन्सद्यस्तत्फलमागतम् । कर्मणा चास्य शक्रस्य सर्वेषां संकटागमः

अनेन यत्कृतं ब्रह्मन् तस्य सद्य एव फलमागतम्। अस्य शक्रस्य कर्मणा सर्वेषां संकटागमः।

Verse 34

विपरीतो यदा कालः पुरुषस्य भवेत्तदा । भूतमैत्रीं प्रकुर्वंति सर्वकार्यार्थसिद्धये

यदा पुरुषस्य कालो विपरीतो भवति तदा सर्वकार्यार्थसिद्धये भूतपूर्वशत्रुभिरपि मैत्रीं कुर्वन्ति।

Verse 35

तेन वै कारणेनेंद्र मदीयं वचनं कुरु । कार्यहेतोस्त्वया कार्यो दैत्यैः सह समागमः

तेनैव कारणेनेन्द्र मदीयं वचनं कुरु। कार्यहेतोस्त्वया दैत्यैः सह समागमः कर्तव्यः।

Verse 36

एवं भगवतादिष्टः शक्रः परमबुद्धिमान् । अमरावतीं ययौ हित्वा सुतलं दैवतैः सह

एवं भगवता समादिष्टः परमबुद्धिमान् शक्रो दैवतैः सह सुतलं विहाय अमरावतीं ययौ।

Verse 37

इन्द्रं समागतं श्रुत्वा इंद्रसेनो रुषान्वितः । बभूव सह सैन्येन हंतुकामः पुरंदरम्

इन्द्रं समागतं श्रुत्वा इन्द्रसेनो रुषान्वितः सह सैन्येन पुरंदरं हन्तुकामो बभूव।

Verse 38

नारदेन तदा दैत्या बलिश्च बलिनां वरः । निवारितस्तद्वधाच्च वाक्यैरुच्चावचैस्तथा

तदा नारदेन दैत्या बलिश्च बलिनां वरः तद्वधात् निवारितः, उच्‍चावचैर्वाक्यैः यथायोग्यम्।

Verse 39

ऋषेस्तस्यैव वचनात्त्यक्तमन्युर्बलिस्तदा । बभूव सह सैन्येन आगतो हि शतक्रतुः

तस्य ऋषेर्वचनादेव बलिस्तदा त्यक्तमन्युर्बभूव; शतक्रतुः सह सैन्येन तत्रागतो हि।

Verse 40

इन्द्रसेनेन दृष्टोऽसौ लोकपालैः समावृतः । उवाच त्वरया युक्तः प्रहसन्निव दैत्यराट्

इन्द्रसेनेन दृष्टोऽसौ लोकपालैः समावृतः; दैत्यराट् त्वरया युक्तः प्रहसन्निव उवाच।

Verse 41

कस्मादिहागतः शक्र सुतलं प्रति कथ्यताम् । तस्यैतद्वचनं श्रुत्वा स्मयमान उवाचतम्

कस्मादिहागतः शक्र, सुतलं प्रति किं प्रयोजनम् इति ब्रूहि। तस्य वचनं श्रुत्वा इन्द्रः किंचित्स्मितपूर्वकं प्रत्युवाच।

Verse 42

वयं कश्यपदायादा यूयं सर्वे तथैव च । यथा वयं तथा यूयं विग्रहो हि निरर्थकः

वयं कश्यपदायादाः, यूयं सर्वे तथैव च। यथा वयं तथा यूयं; तस्माद्विग्रहो निरर्थक एव।

Verse 43

मम राज्यं क्षणेनैव नीतं दैववशात्तवया । तथा ह्येतानि तान्येन रत्नानि सुबहून्यपि । गतानि तत्क्षणादेव यत्नानीतानि वै त्वया

दैववशात्त्वया क्षणेनैव मम राज्यं नीतम्। तथा बहून्यपि रत्नानि, यत्नेन संचितानि, तत्क्षणादेव त्वया अपहृतानि।

Verse 44

तस्माद्विमर्शः कर्तव्यः पुरुषेण विपश्चिता । विमर्शज्जायते ज्ञानं ज्ञानान्मोक्षो भविष्यति

तस्मात् विपश्चिता पुरुषेण विमर्शः कर्तव्यः। विमर्शात् ज्ञानं जायते, ज्ञानात् मोक्षो भविष्यति।

Verse 45

किं तु मे बत उक्तेन जाने न च तवाग्रतः । शरणार्थी ह्यहं प्राप्तः सुरैः सह तवांतिकम्

किं तु मे बतोक्तेन? तवाग्रतः किं कर्तव्यमिति न जाने। अहं शरणार्थी सुरैः सह तवांतिकं प्राप्तः।

Verse 46

एतच्छ्रुत्वा तु शक्रस्य वाक्यं वाक्यविदां वरः । प्रहस्योवाच मतिमाञ्छक्रं प्रति विदां वरः

एतदाकर्ण्य शक्रस्य वचनं वाक्यविदां वरः । स मनीषी सस्मितं प्रहस्य शक्रं प्रत्युवाच ॥

Verse 47

त्वमागतोसि देवेंद्र किमर्थं तन्न वेद्मयहम्

त्वमागतः असि देवेन्द्र; किमर्थं तन्न वेद्म्यहम् ॥

Verse 48

शक्रस्तद्वचनं श्रुत्वा ह्यश्रुपूर्णाकुलेक्षणः । किंचिन्नोवाच तत्रैनं नारदो वाक्यमब्रवीत्

तद्वचनं श्रुत्वा शक्रोऽश्रुपूर्णाकुलेक्षणः । किंचिन्नोवाच; तत्रैनं नारदो वाक्यमब्रवीत् ॥

Verse 49

बले त्वं किं न जानासि कार्याकार्यविचारणाम् । धर्मो हि महतामेष शरणागतपालनम्

बले त्वं किं न जानासि कार्याकार्यविचारणाम् । धर्मो हि महतामेष शरणागतपालनम् ॥

Verse 50

शरणागतं च विप्रं च रोगिणं वृद्धमेव च । यएतान्न च रक्षंति ते वै ब्रह्महणो नराः

शरणागतं च विप्रं च रोगिणं वृद्धमेव च । येतान्न रक्षन्ति ते वै ब्रह्महणो नराः ॥

Verse 51

शरणागतशब्देन आगतस्तव सन्निधौ । संरक्षणाय योग्यश्च त्वया नास्त्यत्र संशयः । एवमुक्तो नारदेन तदा दैत्यपतिः स्वयम्

‘शरणागत’ इति शब्देनैव स त्वत्सन्निधौ समागतः। त्वया स रक्षणीयो योग्यश्च—अत्र संशयो नास्ति।’ इति नारदेनोक्ते तदा दैत्यपतिः बलिः स्वयमेव…

Verse 52

विमृश्य परया बुद्ध्या कार्याकार्यविचारणाम् । शक्रं प्रपूजयामास बहुमानपुरःसरम् । लोकपालैः समेतं च तथा सुरगणैः सह

परया बुद्ध्या कार्याकार्यविचारणां विमृश्य स बहुमानपुरःसरं शक्रं प्रपूजयामास। लोकपालैः समेतं च सुरगणैः सहागतं तम्॥

Verse 53

प्रत्ययार्थं च सत्त्वानि ह्यनेकानि व्रतानि वै । बलिप्रत्ययभूतानि स चकारः पुरंदरः

प्रत्ययार्थं च सत्त्वानि ह्यनेकानि व्रतानि वै। बलिप्रत्ययभूतानि स चकार पुरंदरः॥

Verse 54

एवं स समयं कृत्वा शक्रः स्वार्थपरायणः । बलिना सह चावासीदर्थशास्त्रपरो महान्

एवं स समयं कृत्वा शक्रः स्वार्थपरायणः। बलिना सह चावासीदर्थशास्त्रपरो महान्॥

Verse 55

एवं निवसतस्तस्य सुतलेऽपि शतक्रतोः । वत्सरा बहवो ह्यासंस्तदा बुद्धिमकल्पयत् । संस्मृत्य वचनं विष्णोर्विमृश्य च पुनःपुनः

एवं निवसतस्तस्य सुतलेऽपि शतक्रतोः। वत्सरा बहवो ह्यासंस्तदा बुद्धिमकल्पयत्। संस्मृत्य वचनं विष्णोर्विमृश्य च पुनःपुनः॥

Verse 56

एकदा तु सभामध्य आसीनो देवराट्स्वयम् । उवाच प्रहसन्वाक्यं बलिमुद्दिश्य नीतिमान्

एकदा तु सभामध्ये देवराट् स्वयमेवासीनः । प्रहसन् नीतिमान् वाक्यं बलिमुद्दिश्याब्रवीत् ॥

Verse 57

प्राप्तव्यानि त्वया वीर अस्माकं च त्वया बले । गजादीनि बहून्येव रत्नानि विविधानि च

प्राप्तव्यानि त्वया वीर अस्माभिश्च त्वया बले । गजादीनि बहून्येव रत्नानि विविधानि च ॥

Verse 58

गतानि तत्क्षणादेव सागरे पतितानि वै । प्रयत्नो हि प्रकर्तव्यो ह्यस्माभिस्त्वयान्वितैः

गतानि तत्क्षणादेव सागरे पतितानि वै । प्रयत्नो हि प्रकर्तव्यो ह्यस्माभिस्त्वयान्वितैः ॥

Verse 59

तेषां चोद्धरणे दैत्य रत्नानामिह सागरात् । तर्हि निर्मथनं कार्यं भवता कार्यसिद्धये

तेषां चोद्धरणे दैत्य रत्नानामिह सागरात् । तर्हि निर्मथनं कार्यं भवता कार्यसिद्धये ॥

Verse 60

बलिः प्रवर्तितस्तेन शक्रेण सुरसूदनः । उवाच शक्रं त्वरितः केनेदं मथनं भवेत्

बलिः प्रवर्तितस्तेन शक्रेण सुरसूदनः । उवाच शक्रं त्वरितः केनेदं मथनं भवेत् ॥

Verse 61

तदा नभोगता वाणी मेघगंभीरनिःस्वना । उवाच देवा दैत्याश्च मंथध्वं क्षीरसागरम्

तदा नभसि मेघगम्भीरनिःस्वना वाणी समुत्थिता— “हे देवाः दैत्याश्च, क्षीरसागरं मन्थध्वम्” इति।

Verse 62

भवतां बलवृद्धिश्च भविष्यति न संशयः

भवतां बलवृद्धिश्च भविष्यति, न संशयः।

Verse 63

मंदरं चैव मंथानं रज्जुं कुरुत वासुकिम् । पश्चाद्देवाश्च दैत्याश्च मेलयित्वा विमथ्यताम्

मन्दरं मन्थानं कुरुत, वासुकिं रज्जुं कुरुत; पश्चात् देवाः दैत्याश्च समागम्य, संयुक्ताः सन्तो विमथ्यताम्।

Verse 64

नभोगतां च तां वाणीं निशम्याथ तदाःसुराः । दैत्यैः सार्द्धं ततः सर्व उद्यमं चक्रुरुद्यताः

तां नभोगतां वाणीं निशम्य, तदा आसुराः दैत्यैः सार्धं सर्वे उद्यताः सन्तः उद्यमं चक्रुः।

Verse 65

पातालान्निर्गताः सर्वे तदा तेऽथ सुरासुराः । आजग्मुरतुलं सर्वे मंदरं पर्वतोत्तमम्

तदा ते सर्वे सुरासुराः पातालात् निर्गत्य, सर्वेऽपि अतुलं मन्दरं पर्वतोत्तमम् आजग्मुः।

Verse 66

दैत्याश्च कोटिसंख्याकास्तथा देवा न संशयः । उद्युक्ताः सहसा प्राऽयुर्मंदरं कनकप्रभम्

दैत्याः कोटिसंख्याकाः तथा देवा अपि न संशयः । सहसा समुद्युक्ताः प्रायुः मन्दरं कनकप्रभम् ॥

Verse 67

सरत्नं वर्तुलाकारं स्थूलं चैव महाप्रभम् । अनेकरत्नसंवीतं नानाद्रुमनिषेवितम्

सरत्नं वर्तुलाकारं स्थूलं चैव महाप्रभम् । अनेकरत्नसंवीतं नानाद्रुमनिषेवितम् ॥

Verse 68

चंदनैः पारिजातैश्च नागपुन्नागचंपकैः । नानामृगगणाकीर्णं सिंहशार्दूलसेवितम्

चन्दनैः पारिजातैश्च नागपुन्नागचम्पकैः । नानामृगगणाकीर्णं सिंहशार्दूलसेवितम् ॥

Verse 69

महाशैलं दृष्ट्वा ते सुरसत्तमाः । ऊचुः प्रांजलयः सर्वे तदा ते सुरसत्तमाः

महाशैलं दृष्ट्वा ते सुरसत्तमाः । ऊचुः प्राञ्जलयः सर्वे तदा ते सुरसत्तमाः ॥

Verse 70

देवा ऊचुः । अद्रे सुरा वयं सर्वे विज्ञप्तुमिह चागताः । तच्छृणुष्व महाशैल परेषामुपकारकः

देवा ऊचुः । अद्रे सुरा वयं सर्वे विज्ञप्तुमिह चागताः । तच्छृणुष्व महाशैल परेषामुपकारकः ॥

Verse 71

एवमुक्तस्तदा शैलो दवैर्दैत्यैः स मंदरः । उवाच निःसृतो भूत्वा परं विग्रहवान्वचः

एवमुक्तस्तदा शैलो देवैर्दैत्यैश्च मन्दरः । निःसृत्य स विग्रहवानिव वचः परं जगाद ॥

Verse 72

तेन रूपेण रूपी स पर्वतो मंदराचलः । किमर्थमागताः सर्वे मत्समीपं तदुच्यताम्

तेन रूपेण रूपी स पर्वतो मन्दराचलः । किमर्थमागताः सर्वे मत्समीपं तदुच्यताम् ॥

Verse 73

तदा बलिरुवाचेदं प्रस्तावसदृशं वचः । इंद्रोपि त्वरया युक्तो बभाषे सूनृतं वचः

तदा बलिरुवाचेदं प्रस्तावसदृशं वचः । इन्द्रोऽपि त्वरया युक्तो बभाषे सूनृतं वचः ॥

Verse 74

अस्माभिः सह कार्यार्थे भव त्वं मंदराचल । अमृतोत्पादनार्थे त्वं मंथानं भव सुव्रत

अस्माभिः सह कार्यार्थे भव त्वं मन्दराचल । अमृतोत्पादनार्थे त्वं मन्थानं भव सुव्रत ॥

Verse 75

तथेति मत्वा तद्वाक्यं देवानां कार्यसिद्धये । ऊचे देवासुरांश्चेदमिन्द्रं प्रति विशेषतः

तथेति मत्वा तद्वाक्यं देवानां कार्यसिद्धये । ऊचे देवासुरांश्चेदमिन्द्रं प्रति विशेषतः ॥

Verse 76

छेदितौ च त्वया पक्षौ वज्रेण शतपर्वणा । गंतुं कथं समर्थोऽहं भवतां कार्यसिद्धये

छेदितौ च त्वया पक्षौ वज्रेण शतपर्वणा। तस्मात् भवतां कार्यसिद्धये गन्तुं कथं समर्थोऽहम्॥

Verse 77

तदा देवासुराः सर्वे स्तूयमाना महाचलम् । उत्पाटयेयुरतुलं मंदरं च ततोद्भुतम्

तदा देवासुराः सर्वे महाचलं स्तुवन्तः। अतुलं मन्दरं पर्वतमुत्पाटयामासुरद्भुतम्॥

Verse 78

क्षीरार्णवं नेतुकामा ह्यशक्तास्ते ततोऽभवन् । पर्वतः पतितः सद्यो देवदैत्योपरि ध्रुवम्

क्षीरार्णवं नेतुकामा ह्यशक्तास्ते ततोऽभवन्। पर्वतः पतितः सद्यो देवदैत्योपरि ध्रुवम्॥

Verse 79

केचिद्भग्ना मृताः केचित्केचिन्मूर्छापरा भवन् । परीवादरताः केचित्केचित्क्लेशत्वमागताः

केचिद्भग्ना मृताः केचित् केचिन्मूर्छापरा भवन्। परीवादरताः केचित् केचित्क्लेशत्वमागताः॥

Verse 80

ेवं भग्नोद्यमा जाता असुराःसुरदानवाः । चेतनां परमां प्राप्तास्तुष्टुवुर्जगदीश्वरम्

एवं भग्नोद्यमा जाता असुराः सुरदानवाः। चेतनां परमां प्राप्तास्तुष्टुवुर्जगदीश्वरम्॥

Verse 81

रक्षरक्ष महाविष्णो शरणागतवत्सल । त्वया ततमिदं सर्वं जंगमाजंगमं च यत्

रक्ष रक्ष महाविष्णो शरणागतवत्सल । त्वयैवेदं जगत्सर्वं व्याप्यते जङ्गमाजङ्गमम् ॥

Verse 82

देवानां कार्यसिद्ध्यर्थं प्रादुर्भूतो हरिस्तदा । तान्दृष्ट्वा सहसा विष्णुर्गरुडोपरि संस्थितः

देवानां कार्यसिद्ध्यर्थं तदा हरिः प्रादुरभवत् । तान्दृष्ट्वा सहसा विष्णुर्गरुडोपरि संस्थितः ॥

Verse 83

लीलया पर्वतश्रेष्ठमुत्तभ्यारोपयत्क्षणात् । गरुत्मति तदा देवः सर्वेषामभयं ददौ

लीलया पर्वतश्रेष्ठमुत्थाप्यारोपयत्क्षणात् । गरुत्मति तदा देवः सर्वेषामभयं ददौ ॥

Verse 84

तत उत्थाय तान्देवान्क्षीरोस्योत्तरं तटम् । नीत्वा तं पर्वतं वृद्धं निक्षिप्याप्सु ततो ययौ

तत उत्थाय तान्देवान्क्षीरोदस्योत्तरं तटम् । नीत्वा तं पर्वतं वृद्धं निक्षिप्याप्सु ततो ययौ ॥

Verse 85

तदा सर्वे सुरगणाः स्वागत्य असुरैः सह । वासुकिं च समादाय चक्रिरे समयंच तम्

तदा सर्वे सुरगणाः समागत्यासुरैः सह । वासुकिं च समादाय चक्रिरे समयं तदा ॥

Verse 86

मंथानं मंदरं चैव वासुकिं रज्जुमेव च । कृत्वा सुराऽसुराः सर्वे ममंथुः श्रीरसागरम्

मन्दरं मन्थानं कृत्वा वासुकिं रज्जुमेव च । सर्वे सुरासुराः संयुक्ताः श्रीक्षीरसागरं ममन्थुः ॥

Verse 87

क्षीराब्धेर्मथ्यमानस्य पर्वतो हि रसातलम् । गतः स तत्क्षणादेव कूर्मो भूत्वा रमापतिः । उद्धृतस्तत्क्षणादेव तदद्भुतमिवाभवत्

क्षीराब्धेर्मथ्यमानस्य शैलो रसातलं गतः । तत्क्षणादेव रमापतिः कूर्मो भूत्वा समुद्धृतवान्; तदद्भुतमिवाभवत् ॥

Verse 88

भ्राम्यमाणस्ततः शैलो नोदितः सुरदानवैः । भ्रममाणो निराधारो बोधश्चेव गुरुं विना

ततः सुरदानवैर्नोदितः शैलो भ्राम्यमाणोऽभवत् । निराधारो भ्रममाणो यथा गुरुं विना बोधः ॥

Verse 89

परमात्मा तदा विष्णुराधारो मंदरस्य च । दोर्भिश्चतुर्भिः संगृह्य ममंथाब्धिं सुखावहम्

तदा परमात्मा विष्णुर्मन्दरस्याधारतां गतः । चतुर्भिर्दोर्भिः संगृह्य सुखावहं क्षीराब्धिं ममन्थ ॥

Verse 90

तदा सुरासुराः सर्वे ममंथुः क्षीरसागरम् । एकीभूत्वा बलेनैवमतिमात्रं बलोत्कटाः

तदा सर्वे सुरासुराः क्षीरसागरं ममंथुः । एकीभूत्वा बलेनैवातिमात्रं बलोत्कटाः ॥

Verse 91

पृष्ठकंठोरुजान्वंतः कमठस्य महात्मनः । तथासौ पर्वतश्रेष्ठो वज्रसारमयो दृढः । उभयोर्घर्षणादेव वडवाग्निः समुत्थितः

महात्मनः कमठस्य पृष्ठकण्ठोरुजान्वन्तेषु वज्रसारो दृढः पर्वतश्रेष्ठः सम्यग्घर्षणं कृत्वा; तयोर्घर्षणमात्रेणैव वडवाग्निः समुद्रे समुत्थितः।

Verse 92

हलाहलं च संजातं तदॄष्ट्वा नारदेन हि । ततो देवानुवाचेदं देवर्षिरमितद्युतिः

हलाहलं विषं संजातं दृष्ट्वा नारदः; ततः स देवर्षिरमितद्युतिः देवानिदं वचनमुवाच।

Verse 93

न कार्यं मथनं चाब्धेर्भवद्भिरधुनाऽखिलैः । प्रार्थयध्वं शिवं देवाः सर्वे दक्षस्य याजनम् । तद्विस्मृतिं च वोयातं वीरभद्रेण यत्कृतम्

अधुना भवद्भिरखिलैः समुद्रमथनं न कार्यम्। हे देवाः, दक्षस्य याजनं स्मृत्वा शिवं प्रार्थयध्वम्; वीरभद्रकृतात् यत् विस्मृतिः वो जाताऽभूत् सा नश्यतु।

Verse 94

तस्माच्छिवः स्मर्यतां चाशु देवाः परः पराणामपि वा परश्च । परात्परः परमानंदरूपो योगिध्येयो निष्प्रपंचो ह्यरूपः

तस्माद् देवाः, शिवः शीघ्रं स्मर्यताम्—परः पराणामपि परः, परात्परः, परमानन्दरूपः; योगिभिर्ध्येयः, निष्प्रपञ्चः, अरूपश्च।

Verse 95

ते मथ्यमानास्त्वरिता देवाः स्वात्मार्थसाधकाः । अभिलाषपराः सर्वे न श्रृण्वंति यतो जडाः

ते देवाः मथ्यमानाः त्वरिताः स्वात्मार्थसाधकाः; सर्वेऽभिलाषपराः सन्तो जडत्वान्न शृण्वन्ति।

Verse 96

उपदेशैश्च बहुभिर्नोपदेश्याः कदाचन । ते रागद्वेषसंघाताः सर्वे शिवपराङ्मुखाः

बहुभिरपि उपदेशैर्न ते कदाचन उपदेश्याः; रागद्वेषसमूहा हि सर्वे शिवपराङ्मुखाः।

Verse 97

केवलोद्यमसंवीता ममंथुः क्षीरसागरम् । अतिनिर्मथनाज्जातं क्षीराब्धेश्चहलाहलम्

केवलोद्यमसंयुक्ता ममन्थुः क्षीरसागरम्; अतिनिर्मथनाज्जातं क्षीराब्धेर्हलाहलम्।

Verse 98

त्रैलोक्यदहने प्रौढं प्राप्तं हंतुं दिवौकसः । अत ऊर्ध्वं दिशः सर्वा व्याप्तं कृत्स्नं नभस्तलम् । ग्रसितुं सर्वभूतानां कालकूटं समभ्ययात्

त्रैलोक्यदाहने प्रौढं कालकूटं दिवौकसां हन्तुमभ्ययात्; ऊर्ध्वं दिशः सर्वा व्याप्तं कृत्स्नं नभस्तलं, सर्वभूतग्रसनायेव प्रववृते।

Verse 99

दृष्ट्वा बृहंतं स्वकरस्थमोजसा तं सर्पराजं सह पर्वतेन । तत्रैव हित्वापययुस्तदानीं पलायमाना ह्यसुरैः समेताः

स्वकरस्थमोजसा पर्वतेन सह तं बृहन्तं सर्पराजं दृष्ट्वा; तत्रैव हित्वा तदानीं पलाययुः, असुरैः समेताः।

Verse 100

तथैव सर्व ऋषयो भृग्वाद्याः शतशाम्यति । दक्षस्य यजनं तेन यथा जातं तथाभवत्

तथैव भृग्वाद्याः सर्वे ऋषयः शतशः शान्तिमापन्नाः; तेन दक्षस्य यजनं यथा जातं तथैवाभवत्।

Verse 101

सत्यलोकं गताः सर्वे भुगुणा नोदिता भृशम् । वेदवाक्यैश्च विविधैः कालकूटं शतशस्ततः । देवा नास्त्यत्र संदेहः सत्यं सत्यं वदामि वः

भृगुणा भृशं प्रेरिताः सर्वे सत्यलोकं गताः। तत्र विविधैर्वेदवाक्यैः कालकूटं शतशः पुनः पुनः प्रतिषेधयामासुः। हे देवाः, अत्र नास्ति संशयः—सत्यं सत्यं वदामि वः।

Verse 102

भृगुणोक्तं वचः श्रुत्वा कालकूटविषार्द्दिताः । सत्यलोकं समासाद्य ब्रह्माणं शरणं ययुः

भृगुणोक्तं वचः श्रुत्वा कालकूटविषपीडिताः। सत्यलोकं समासाद्य ब्रह्माणं शरणं ययुः॥

Verse 103

तदा जाज्वल्यमानं वै कालकूटं प्रभोज्जवलम् । दृष्ट्वा ब्रह्माथ तान्दृष्ट्वा ह्यकर्मज्ञानसुरासुरान् । तेषां शपितुमारेभे नारदेन निवारितः

तदा प्रभोज्ज्वलं जाज्वल्यमानं कालकूटं दृष्ट्वा ब्रह्मा, तानपि अकर्मज्ञानान् सुरासुरान् दृष्ट्वा, शपितुमारेभे; नारदेन तु निवारितः॥

Verse 104

ब्रह्मोवाच । अकार्यं किं कृतं देवाः कस्मात्क्षोभोयमुद्यतः । ईश्वरस्य च जातोऽद्य नान्यथा मम भाषितम्

ब्रह्मोवाच—देवाः, अकार्यं किं कृतं यतः अयं क्षोभ उद्यतः? ईश्वरस्यैव नियोगेनायं क्षोभोऽद्य जातः; मम भाषितं नान्यथा॥

Verse 105

ततो देवैः परिवृतो वेदोपनिषदैस्तथा । नानागमैः परिवृतः कालकूटभयाद्ययौ

ततः स देवैः परिवृतो वेदोपनिषदैस्तथा। नानागमैः परिवृतश्च कालकूटभयाद्ययौ॥

Verse 106

ततश्चिंतान्विता देवा इदमूचुः परस्परम् । अविद्याकामसंवीताः कुर्यामः शंकरं च कम्

ततः चिन्तान्विता देवा इदमूचुः परस्परम्—अविद्या-काम-संवीताः किं नु कुर्मः, कं वा शङ्करं (रक्षकं) करिष्यामः?

Verse 107

ब्रह्माणं च पुरस्कृत्य तदा देवास्त्वरान्विताः । वैकुण्ठमाव्रजन्सर्वे कालकूट भयार्द्दिताः

तदा ब्रह्माणं पुरस्कृत्य देवाः त्वरान्विताः सर्वे कालकूट-भयार्दिताः वैकुण्ठम् आव्रजन्।

Verse 108

ब्रह्मादयश्चर्षिगणाश्च तदा परेशं विष्णुं पुराणपुरुषं प्रभविष्णुमीशम् । वैकुण्ठमाश्रितमधोक्षजमाधवं ते सर्वे सुरासुरगणाः शरणं प्रयाताः

तदा ब्रह्मादयः ऋषिगणाश्च सर्वे सुरासुरगणाश्च वैकुण्ठमाश्रितं परमेशं विष्णुं पुराणपुरुषं प्रभविष्णुमीशम्—अधोक्षजं माधवं—शरणं प्रयाताः।

Verse 109

तावत्प्रवृद्धं सुमहत्कालकूटं समभ्ययात् । दग्ध्वादो ब्रह्मणो लोकं वैकुण्ठं च ददाह वै

तावत् सुमहत् प्रवृद्धं कालकूटं समभ्ययात्; आदौ ब्रह्मणो लोकं दग्ध्वा, वैकुण्ठं च वै ददाह।

Verse 110

कालकूटाग्निना दग्धो विष्णुः सर्वगुहाशयः । पार्षदैः सहितः सद्यस्तमालसदृशच्छविः

कालकूटाग्निना दग्धो विष्णुः सर्वगुहाशयः; पार्षदैः सहितः सद्यः तमालसदृशच्छविरभवत्।

Verse 111

वैकुण्ठं च सुनीलं च सर्वलोकैः समावृतम् । जलकल्मषसंवीताः सर्वे लोकास्तदाभवन्

वैकुण्ठमपि सुनीलवर्णं बभूव, सर्वलोकैः समन्तात् समावृतम्। तदा सर्वे लोकाः अद्भुतजलकल्मषेन संवीताः अभवन्।

Verse 112

अष्टावरणसंवीतं ब्रह्मांडं ब्रह्मणा सह । भस्मीभूतं चकाराशु जलकल्मषमद्भुतम्

अष्टावरणसंवीतं ब्रह्माण्डं ब्रह्मणा सह। तदद्भुतं जलकल्मषम् आशु भस्मीभूतं चकार।

Verse 113

नोभूमिर्न जलं चाग्निर्न वायुर्न नभस्तदा । नाहंकारो न च महान्मूलाविद्या तथैव च । शिवस्य कोपात्संजातं तदा भस्माकुलं जगत्

तदा न भूमिर्न जलं न वह्निर्न वायुः न नभोऽपि। नाहंकारो न महान्, न मूलाविद्या चावशिष्टा। शिवकोपात् संजातं जगत् तदा भस्माकुलं बभूव।