Adhyaya 5

Verse 1

लोमश उवाच । विष्णौ गते तदा सर्वे देवाश्च ऋषिभिः सह । विनिर्जिता गणैः सर्वे ये च यज्ञोपजीविनः

लोमश उवाच—विष्णौ गते तदा सर्वे देवाः ऋषिभिः सह । गणैः सर्वे विनिर्जिताः, ये च यज्ञोपजीविनः ॥

Verse 2

भृगुं च पातयामास स्मश्रूणां लुंचनं कृतम् । द्विजांश्चोत्पाटयामास पूष्णो विकृतविक्रियान्

भृगुं च पातयामास, स्मश्रूणां लुञ्चनं कृतम् । द्विजांश्चोत्पाटयामास, पूष्णो विकृतविक्रियान् ॥

Verse 3

विडंबिता स्वधा तत्र ऋषयश्च विडंबिताः । ववृषुस्ते पुरीषेण वितानाग्नौ रुपान्विताः

विडम्बिता स्वधा तत्र, ऋषयश्च विडम्बिताः । ववृषुस्ते पुरीषेण, वितानाग्नौ रूपान्विताः ॥

Verse 4

अनिर्वाच्यं तदा चक्रुर्गणाः क्रोधसमन्विताः । अंतर्वेद्यंतरगतो दक्षो वै महतो भयात्

अनिर्वाच्यं तदा चक्रुर्गणाः क्रोधसमन्विताः । अन्तर्वेद्यन्तरगतो दक्षो वै महतो भयात् ॥

Verse 5

तं निलीनं समाज्ञाय आनिनायरुषान्वितः । कपोलेषु गृहीत्वा तं खड्गेनोपहतं शिरः

तं निलीनं समाज्ञाय, आनिनायरुषान्वितः । कपोलेषु गृहीत्वा तं, खड्गेनोपहतं शिरः ॥

Verse 6

अभेद्यं तच्छिरो मत्वा वीरभद्रः प्रतापवान् । स्कंधं पद्भ्यां समाक्रम्य कधरेऽपीडयत्तदा

अभेद्यं तच्छिरो मत्वा प्रतापवान् वीरभद्रः स्कन्धयोः पादौ निधाय कन्धरे तदा पीडयामास।

Verse 7

गंधरात्पाट्यमानाच्च शिरश्छिन्नं दुरात्मनः । दक्षस्य च तदा तेन वीरभद्रेण धीमता । तच्छिरः सुहुतं कुंडे ज्वलि

कन्धरात् पाट्यमाने तु दुरात्मनः दक्षस्य शिरः तदा धीमता वीरभद्रेण छिन्नम्; तत् शिरः ज्वलति कुण्डे सुहुतं कृतम्।

Verse 8

ये चान्य ऋषयो देवाः पितरो यक्षराक्षसाः । गणैरुपद्रुताः सर्वे पलायनपरा ययुः

ये चान्ये ऋषयः देवाः पितरः यक्षराक्षसाश्च, गणैः सर्वे उपद्रुताः पलायनपराः सन्तो ययुः।

Verse 9

चंद्रादित्यगणाः सर्वे ग्रहनक्षत्रतारकाः । सर्वे विचलिता ह्यासन्गणैस्तेपि ह्युपद्रुताः

चन्द्रादित्यगणाः सर्वे ग्रह-नक्षत्र-तारकाः, गणैः उपद्रुताः सन्तः सर्वे हि विचलिताः आसन्।

Verse 10

सत्यलोकं गतो ब्रह्मा पुत्रशोकेन पीडितः । चिंतयामास चाव्यग्रः किं कार्यं कार्यमद्य वै

पुत्रशोकेन पीडितो ब्रह्मा सत्यलोकं गतः; अव्यग्रः सन् चिन्तयामास—अद्य किं कार्यं, किं कर्तव्यं शेषम् इति।

Verse 11

मनसा दूयमानेन शंन लेभे पितामहः । ज्ञात्वा सर्वं प्रयत्नेन दुष्कृतं तस्य पापिनः

मनसा दह्यमानेन पितामहः शान्तिं न लेभे; स पापिनो दक्षस्य दुष्कृतं सर्वं प्रयत्नेन निश्चित्य ज्ञातवान्।

Verse 12

गमनाय मतिं चक्रे कैलासं पर्वतं प्रति । हंसारूढो महातेजाः सर्वदेवैः समन्वितः

स कैलासपर्वतं प्रति गमनाय मतिं चकार; हंसारूढो महातेजाः सर्वदेवैः समन्वितो निर्गतः।

Verse 13

प्रविष्टः पर्वतश्रेष्ठं स ददर्श सदाशिवम् । एकांतवासिनं रुद्रं शैलादेन समन्वितम्

स पर्वतश्रेष्ठं प्रविश्य सदाशिवं ददर्श; एकान्तवासिनं रुद्रं शैलादेन (नन्दिना) समन्वितम्।

Verse 14

कपर्द्दिनं श्रिया युक्तं वेदांगानां च दुर्गमम् । तथाविधं समालोक्य ब्रह्म क्षोभपरोऽभवत्

कपर्दिनं श्रिया युक्तं वेदाङ्गैरपि दुर्गमम्; तादृशं समालोक्य ब्रह्मा क्षोभपरोऽभवत्।

Verse 15

दंडवत्पतितो भूमौक्षमापयितुमुद्यतः । संस्पृशं स्तत्पदाब्जं च चतुर्मुकुटकोटिभिः । स्तुतिं कर्तुं समारेभे शिवस्य परमात्मनः

स भूमौ दण्डवत्पतितः क्षमापयितुमुद्यतः; चतुर्मुखकोटिमुकुटैः शिवस्य पदाब्जं संस्पृश्य स्तुतिं कर्तुं समारेभे परमात्मनः।

Verse 16

ब्रह्मोवाच । नमो रुद्राय शांताय ब्रह्मणे परमात्मने । त्वं हि विश्वसृजां स्रष्टा धाता त्वं प्रपितामहः

ब्रह्मोवाच—नमो रुद्राय शान्ताय ब्रह्मणे परमात्मने। त्वं हि विश्वसृजां स्रष्टा धाता त्वं प्रपितामहः॥

Verse 17

नमो रुद्राय महते नीलकंठाय वेधसे । विश्वाय विश्वबीजाय जगदानंदहेतवे

नमो रुद्राय महते नीलकण्ठाय वेधसे। विश्वाय विश्वबीजाय जगदानन्दहेतवे॥

Verse 18

ओंकारस्त्वं वषट्कारः सर्वारंभप्रवर्तकः । यज्ञोसि यज्ञकर्मासि यज्ञानां च प्रवर्तकः

ओंकारस्त्वं वषट्कारः सर्वारम्भप्रवर्तकः। यज्ञोऽसि यज्ञकर्मासि यज्ञानां च प्रवर्तकः॥

Verse 19

सर्वेषां यज्ञकर्तॄणां त्वमेव प्रतिपालकः । शरण्योसि महादेव सर्वेषां प्राणिनां प्रभो । रक्ष रक्ष महादेव पुत्रशोकेन पीडितम्

सर्वेषां यज्ञकर्तॄणां त्वमेव प्रतिपालकः। शरण्योऽसि महादेव सर्वेषां प्राणिनां प्रभो। रक्ष रक्ष महादेव पुत्रशोकेन पीडितम्॥

Verse 20

महादेव उवाच । श्रृणुष्वावहितो भूत्वा मम वाक्यं पितामह । दक्षस्य यज्ञभंगोयं न कृतश्च मया क्वचित्

महादेव उवाच—शृणुष्वावहितो भूत्वा मम वाक्यं पितामह। दक्षस्य यज्ञभङ्गोऽयं न कृतश्च मया क्वचित्॥

Verse 21

स्वीयेन कर्मणा दक्षो हतो ब्रह्मन्न संशयः

स्वकर्मणा एव दक्षः हतः, ब्रह्मन्—अत्र संशयो नास्ति।

Verse 22

परेषां क्लेशदं कर्म न कार्यं तत्कदाचन । परमेष्ठिन्परेषां यदात्मनस्तद्भविष्यति

परेषां क्लेशकरं कर्म कदाचन न कर्तव्यम्। परमेष्ठिन्, परेषु यत् करोति तत् आत्मन्येव भवति।

Verse 23

एवमुक्त्वा तदा रुद्रो ब्रह्मणा सहितः सुरैः । ययौ कनखलं तीर्थं यज्ञवाटं प्रजापतेः

एवम् उक्त्वा तदा रुद्रः ब्रह्मणा सह सुरैश्च, कनखलं तीर्थं प्रजापतेर्यज्ञवाटं ययौ।

Verse 24

रुद्रस्तदा ददर्शाय वीरभद्रेण यत्कृतम् । स्वाहा स्वधा तथा पूषा भृगुर्मतिमतां वरः

तदा रुद्रः ददर्श वीरभद्रेण यत्कृतम्—स्वाहा स्वधा च, तथा पूषा, भृगुश्च मतिमतां वरः।

Verse 25

तदान्य ऋषयः सर्वे पितरश्च तथाविधाः । येऽन्ये च बहवस्तत्र यक्षगंधर्वकिन्नराः

तदा अन्ये ऋषयः सर्वे पितरश्च तथाविधाः; येऽन्ये च बहवस्तत्र यक्षगन्धर्वकिन्नराः।

Verse 26

त्रोटिता लुंचिताश्चैव मृताः केचिद्रणाजिरे

त्रोटिताः केचिद् लुञ्चिताश्चापरे, केचिद् रणाजिरे मृत्युमुपागताः।

Verse 27

शंभुं समागतं दृष्ट्वा वीरभद्रो गणैः सह । दंडप्रणामसंयुक्तस्तस्थावग्रे सदाशिवम्

शम्भुं समागतं दृष्ट्वा वीरभद्रो गणैः सह। दण्डप्रणामसंयुक्तः सदाशिवमग्रेऽतिष्ठत्॥

Verse 28

दृष्ट्वा पुरः स्थितं रुद्रो वीरभद्रं महाबलम् । उपाच प्रहसन्वाक्यं किं कृतं वीर नन्विदम्

पुरः स्थितं महाबलं वीरभद्रं निरीक्ष्य रुद्रः। प्रहसन् वाक्यमुवाच—किं कृतं वीर, नन्विदम्॥

Verse 29

दक्षमानय शीघ्रं भो येनेदं कृतमीदृशम् । यज्ञे विलक्षणं तात यस्येदं फलमीदृशम्

दक्षमानय शीघ्रं भो, येनेदं कृतमीदृशम्। यज्ञोऽयं विलक्षणस्तात, यस्येदं फलमीदृशम्॥

Verse 30

एवमुक्तः शंकरेण वीरभद्रस्त्वरान्वितः । कबंधमानयित्वाथ शंभोरग्रे तदाक्षिपत्

एवमुक्तः शङ्करेण वीरभद्रस्त्वरान्वितः। कबन्धमानयित्वाथ शम्भोरग्रे तदाक्षिपत्॥

Verse 31

तदोक्तः शंकरेणैव वीरभद्रो महामनाः । शिरः केना पनीतं च दक्षस्यास्य दुरात्मनः

ततः शंकर एवोवाच—महामना वीरभद्रः किमिति? “अस्य दुरात्मनः दक्षस्य शिरः केनापनीतम्?”

Verse 32

दास्यामि जीवनं वीर कुटिलस्यापि चाधुना । एवमुक्तः शंकरेण वीरभद्रोऽब्रवीत्पुनः

शिव उवाच—“वीर, अधुना कुटिलस्यापि जीवनं दास्यामि।” इत्युक्ते शंकरेण वीरभद्रोऽपि पुनरब्रवीत्।

Verse 33

मया शिरो हुतं चाग्नौ तदानीमेव शंकर । अवशिष्टं शिरःशंभो पशोश्च विकृताननम्

वीरभद्र उवाच—“मया तदानीमेव शंकर, शिरोऽग्नौ हुतम्। अवशिष्टं तु शंभो, पशोः शिरो विकृताननम्।”

Verse 34

इति ज्ञात्वा ततो रुद्रः कबंधोपरि चाक्षिपत् । शिरः पशोश्च विकृतं कूर्चयुक्तं भयावहम्

इति ज्ञात्वा रुद्रः कबंधोपरि ततः क्षिपत्। पशोः विकृतं शिरः कूर्चयुक्तं भयावहम्।

Verse 35

स दक्षो जीवितं लेभे प्रसादाच्छंकरस्य च । स दृष्ट्वाग्रे तदा रुद्रं दक्षो लज्जासमन्वितः । तुष्टाव प्रणतो भूत्वा शंकरं लोकशंकरम्

स दक्षः शंकरप्रसादाज्जीवितं लेभे। अग्रे रुद्रं दृष्ट्वा स लज्जासमन्वितः प्रणम्य लोकशंकरं शंकरं तुष्टाव।

Verse 36

दक्ष उवाच । नमामि देवं वरदं वरेण्यं नमामि देवेश्वरं सनातनम् । नमामि देवाधिपमीश्वरं हरं नमामि शंभुं जगदेकबंधुम्

दक्ष उवाच— वरदं वरेण्यं देवं नमामि; देवेश्वरं सनातनं नमामि। देवाधिपमीश्वरं हरं नमामि; जगदेकबन्धुं शम्भुं नमामि॥

Verse 37

नमामि विश्वेश्वरविश्वरूपं सनातनं ब्रह्म निजात्मरूपम् । नमामि सर्वं निजभावभावं वरं वरेण्यं नतोऽस्मि

विश्वेश्वरं विश्वरूपं सनातनं ब्रह्म निजात्मरूपम् नमामि। सर्वं निजभावभावं वरं वरेण्यं नमामि; नतोऽस्मि॥

Verse 38

लोमश उवाच । दक्षेण संस्तुतो रुद्रो बभाषे प्रहसन्रहः

लोमश उवाच— दक्षेण संस्तुतो रुद्रो रहः प्रहसनन् बभाषे॥

Verse 39

हर उवाच । चतुर्विधा भजंते मां जनाः सुकृतिनः सदा । आर्तो जिज्ञासुरर्थार्थी ज्ञानी च द्विजसत्तम

हर उवाच— चतुर्विधा मां जनाः सुकृतिनः सदा भजन्ते; आर्तो जिज्ञासुरर्थार्थी ज्ञानी च द्विजसत्तम॥

Verse 40

तस्मान्मे ज्ञानिनः सर्वे प्रियाः स्युर्नात्र संशयः । विना ज्ञानेन मां प्राप्तुं यतंते ते हि बालिशः

तस्मान्मे ज्ञानिनः सर्वे प्रियाः स्युः, नात्र संशयः। विना ज्ञानेन मां प्राप्तुं यतन्ते ते हि बालिशाः॥

Verse 41

केवलं कर्मणा त्वं हि संसारात्तर्तुमिच्छसि

केवलं कर्मणा त्वं हि संसारात् तर्तुमिच्छसि।

Verse 42

न वेदैश्च न दानैश्च न यज्ञैस्तपसा क्वचित् । न शक्नुवंति मां प्राप्तुं मूढाः कर्म्मवशानराः

न वेदैश्च न दानैश्च न यज्ञैस्तपसा क्वचित्। न शक्नुवन्ति मां प्राप्तुं मूढाः कर्मवशानराः॥

Verse 43

तस्माज्ज्ञानपरो भूत्वा कुरु कर्म्म समाहितः । सुखदुःखसमो भूत्वा सुखी भव निरंतरम्

तस्माज्ज्ञानपरो भूत्वा कुरु कर्म समाहितः। सुखदुःखसमो भूत्वा सुखी भव निरन्तरम्॥

Verse 44

लोमश उवाच । उपदिष्टस्तदा तेन शंभुना परमेष्ठिना । दक्षं तत्रैव संस्थापाय ययो रुद्रः स्वपर्वतम्

लोमश उवाच। उपदिष्टस्तदा तेन शम्भुना परमेष्ठिना। दक्षं तत्रैव संस्थाप्य ययौ रुद्रः स्वपर्वतम्॥

Verse 45

ब्रह्मणापि तथा सर्वे भृग्वाद्याश्च महर्षयः । आश्वासिता बोधिताश्च ज्ञानिनश्चाभवन्क्षणात्

ब्रह्मणापि तथा सर्वे भृग्वाद्याश्च महर्षयः। आश्वासिता बोधिताश्च ज्ञानिनश्चाभवन् क्षणात्॥

Verse 46

गतः पितामहो ब्रह्मा ततश्च सदनं स्वकम्

ततः पितामहः ब्रह्मा स्वकीयं सदनं प्रति गतवान्।

Verse 47

दक्षोपि च स्वयं वाक्यात्परं बोधमुपागतः । शिवध्यानपरो भूत्वा तपस्तेपे महामनाः

दक्षोऽपि तैरेव वाक्यैः परं बोधमुपागतः। शिवध्यानपरः भूत्वा महामना तपस्तेपे।

Verse 48

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन संक्षेव्यो भगवाञ्छिवः

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन भगवाञ्छिवः संक्षेव्योऽर्चनीयश्च।

Verse 49

संमार्जनं च कुर्वंति नरा ये च शिवांगणे । ते वै शिवपुरं प्राप्य जगद्वंद्या भग्सि च

ये नरा शिवाङ्गणे संमार्जनं कुर्वन्ति, ते शिवपुरं प्राप्य जगद्वन्द्या भवन्ति च।

Verse 50

ये शिवस्य प्रयच्छति दर्प्पणं सुमहाप्रभम् । भविष्यंति शिवस्याग्रे पार्षदत्वेन ते नराः

ये नराः शिवाय सुमहाप्रभं दर्पणं प्रयच्छन्ति, ते शिवस्याग्रे पार्षदत्वेन भविष्यन्ति।

Verse 51

चामराणि प्रयच्छंति देवदेवस्य शूलिनः । चामरैर्वीज्यपानास्ते भविष्यंति जगत्त्रय

ये देवदेवस्य शूलिनः शिवस्य चामराणि प्रयच्छन्ति, ते जगत्त्रये चामरैः सेव्यमानाः सन्मानं प्राप्स्यन्ति।

Verse 52

दीपदानं प्रयच्छंति महादेवालये नराः । तेजस्विनो भविष्यंति ते त्रैलोक्यप्रदीपका

ये नराः महादेवालये दीपदानं प्रयच्छन्ति, ते तेजस्विनो भवन्ति, त्रैलोक्यप्रदीपका इव प्रकाशयन्ति।

Verse 53

धूपं ये वै प्रयच्छन्ति शिवाय परमात्मने । यशस्विनो भविष्यंति उद्धरन्ति कुलद्वयम्

ये शिवाय परमात्मने धूपं प्रयच्छन्ति, ते यशस्विनो भवन्ति, कुलद्वयम् उद्धरन्ति च।

Verse 54

नैवेद्यं ये प्रयच्छंति भकया हरिहराग्रतः । सिक्थेसिक्थे क्रतुफलं प्राप्नुवंति हि ते नराः

ये नराः भक्त्या हरिहराग्रतः नैवेद्यं प्रयच्छन्ति, ते पदे पदे सूक्ष्मे सूक्ष्मे च क्रतुफलं प्राप्नुवन्ति।

Verse 55

भग्नं शिवालयं ये च प्रकुर्वंति नरोत्तमाः । प्राप्नुवति फल ते वै द्विगुणं नात्र संशयः

ये नरोत्तमाः भग्नं शिवालयं पुनः प्रकुर्वन्ति, ते द्विगुणं फलं प्राप्नुवन्ति; नात्र संशयः।

Verse 56

नूतनं ये प्रकृर्वंति इष्टकैरश्मनापि वा । स्वर्गे हि ते प्रमोदंते यावत्तिष्ठति निर्मलम् । यशो भूमौ द्विजश्रेष्ठा कार्या विचारणा

ये नूतनं कुर्वन्ति इष्टकैरश्मनापि वा, ते स्वर्गे प्रमोदन्ते यावत्तिष्ठति तत् निर्मलम्। भूमौ च तेषां यशः स्थिरं भवति; हे द्विजश्रेष्ठ, अस्य कर्तव्यस्य विचारणा कार्या॥

Verse 57

कारयंति च ये विप्राः प्रासादं बहुभूमिकम् । शिवस्याथ महाप्राज्ञाः प्राप्नुवंति परां गतिम्

ये विप्राः शिवस्य बहुभूमिकं प्रासादं कारयन्ति, ते महाप्राज्ञाः परां गतिं प्राप्नुवन्ति॥

Verse 58

शुद्धं धवलितं ये च कुर्वन्ति हरमंदिरम् । स्वीयं परकृतं चापि तेऽपि यांति परां गतिम्

ये हरमन्दिरं शुद्धं धवलितं कुर्वन्ति, स्वीयं परकृतं चापि, तेऽपि परां गतिं यान्ति॥

Verse 59

वितानं ये प्रयच्छति नराः सुकृतिनोपि हि । तारयति कुलं कृत्स्नं शिवलोकं गताः पुनः

ये नराः सुकृतिनोऽपि वितानं प्रयच्छन्ति, ते कुलं कृत्स्नं तारयन्ति; शिवलोकं गताः पुनः स्वकुलस्य त्रातारो भवन्ति॥

Verse 60

ये च नादमयीं घंटां निबध्नंति शिवालये । तेजस्विनः कीर्तिमंतो भविष्यंति जगत्त्रये

ये शिवालये नादमयीं घण्टां निबध्नन्ति, ते तेजस्विनः कीर्तिमन्तो भविष्यन्ति जगत्त्रये॥

Verse 61

एककालं द्विकालं वा त्रिकालं चानुपश्यति । आढ्यो वापि दरिद्रो वा सुखं दुःखात्प्रचुच्यते

एककालं द्विकालं वा त्रिकालं वा यः शिवं पश्यति—स आढ्यो वा दरिद्रो वा दुःखात् प्रमुच्यते, सुखं च प्राप्नोति।

Verse 62

श्रद्धावान्भजते यो वा शिवाय परमात्मने । कुलकोटिं समुद्धृत्य शिवेन सह मोदते

यः श्रद्धावान् शिवाय परमात्मने भजते, स कुलकोटिं समुद्धृत्य शिवेन सह मोदते।

Verse 63

अत्रैवोदाहरंतीम मितिहासं पुरातनम् । ऐंद्रद्युम्नेश्च संवादं यमस्य च महात्मनः

अत्रैव वयं पुरातनमितिहासमुदाहरामः—ऐन्द्रद्युम्नस्य यमस्य च महात्मनः संवादम्।

Verse 64

पुरा कृतयुगे ह्यसीदिन्द्रसेनो नराधिपः । प्रतिष्ठानाधिपो वीरो मृगयारसिकः सदा

पुरा कृतयुगे प्रतिष्ठानाधिपो नराधिपः इन्द्रसेन इति राजा आसीत्; स वीरोऽपि सदा मृगयारसिकः।

Verse 65

अब्रह्मण्यः सदा क्रूरः केवलासुतृपः सदा । परप्राणौर्निजप्राणान्पुष्णाति स खलः सदा

स अब्रह्मण्यः सदा क्रूरः केवलासन्तुष्टः; परप्राणैर्निजप्राणान् पुष्णन् स खलः सदा बभूव।

Verse 66

परस्त्रीलं पटोऽत्यंतं परद्रव्येषु लोलुपः । ब्राह्मणा घातितास्तेन सुरापश्च निरंतरम्

परस्त्रीषु अत्यन्तं पटुः, परद्रव्येषु च लोलुपः सः। तेन ब्राह्मणाः घातिताः, स च निरन्तरं सुरां पपौ॥

Verse 67

गुरुलत्पगतोत्यर्थं सदा सौवर्णतस्करः । तथाभूतानुगाः सर्वे राज्ञस्तस्य दुरात्मनः

गुरुजनपूजायाः अत्यर्थं पतितः, सदा सौवर्णतस्करः। तस्य दुरात्मनः राज्ञः सर्वेऽनुगा अपि तथैवाभवन्॥

Verse 68

एवं बहुविधं राज्यं चकार स दुरात्मवान् । ततः कालेन महता पंचत्वं प्राप दुर्मतिः

एवं बहुविधैर्दुष्कृतैः स दुरात्मा राज्यं चकार। ततः कालेन महता स दुर्मतिः पञ्चत्वं प्राप॥

Verse 69

तदा याम्यैश्च नीतोऽसाविंद्रसेनो दुरात्मवान् । यमान्तिकमनुप्राप्तस्तदा राजा सकल्मषः

तदा याम्यैः स नीतः इन्द्रसेनः दुरात्मवान्। यमान्तिकमनुप्राप्तः स राजा सकल्मषः॥

Verse 70

यमेन दृष्टस्तत्रासाविंद्रसेनोग्रतः स्थितः । अभ्युत्थानपरो भूत्वा ननाम शिरसा शिवम्

यमेन दृष्टः तत्र इन्द्रसेनः उग्रतः स्थितः। अभ्युत्थानपरो भूत्वा शिरसा शिवं ननाम॥

Verse 71

दूतान्संभर्त्सयामास यमो धर्मभृतां वरः । पाशैर्बद्धं चंद्रसेनं मुक्त्वा प्रोवाच धर्मराट्

यमो धर्मभृतां वरः स्वदूतान् संभर्त्सयामास। पाशैर्बद्धं चन्द्रसेनं विमोच्य धर्मराट् प्रोवाच॥

Verse 72

गच्छ पुण्यतमांल्लोकान्भुंक्ष्व राजन्यसत्तम । यावदिंद्रश्च नाकेऽस्ति यावत्सूर्यो नभस्तले

गच्छ पुण्यतमाँल्लोकान् भुङ्क्ष्व राजन्यसत्तम। यावदिन्द्रश्च नाकेऽस्ति यावत्सूर्यो नभस्तले॥

Verse 73

पंचभूतानि यावच्च तावत्त्वं च सुखी भव । सुकृती त्वं महाराज शिवभक्तोऽसि नित्यदा

पञ्चभूतानि यावच्च तावत्त्वं च सुखी भव। सुकृती त्वं महाराज शिवभक्तोऽसि नित्यदा॥

Verse 74

यमस्य वचनं श्रुत्वा इंद्रसेनोभ्यभाषत । अहं शिवं न जानामि मृगयारसिको ह्यहम्

यमस्य वचनं श्रुत्वा इन्द्रसेनोऽभ्यभाषत। अहं शिवं न जानामि मृगयारसिको ह्यहम्॥

Verse 75

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य यमो भाष्यमभाषत । आहर प्रहरस्वेति उक्तं चेदं सदा त्वया

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य यमो भाष्यमभाषत। आहर प्रहरस्वेति उक्तं चेदं सदा त्वया॥

Verse 76

तेन कर्मविपाकेन सदा पूतोसि मानद । तस्मात्त्वं गच्छ कैलासं पर्वतं शंकरं प्रति

तेन कर्मविपाकेन सदा पूतोऽसि मानद । तस्मात्त्वं गच्छ कैलासं पर्वतं शंकरं प्रति ॥

Verse 77

एवं संभाषमाणस्य यमस्य च महात्मनः । आगताः शिवद्वतास्ते वृषारूढा महाप्रभाः

एवं संभाषमाणस्य यमस्य च महात्मनः । आगताः शिवदूतास्ते वृषारूढा महाप्रभाः ॥

Verse 78

नीलकंठा दशभुजाः पंचवक्त्रास्त्रिलोचनाः । कपर्द्दिनः कुंडलिनः शशंकांकितमौलयः

नीलकण्ठा दशभुजाः पञ्चवक्त्रास्त्रिलोचनाः । कपर्दिनः कुण्डलिनः शशाङ्काङ्कितमौलयः ॥

Verse 79

तान्दृष्ट्वा सहसोत्थाय यमो धर्मभृतां वरः । पूजयामास तान्सर्वान्महेंद्रप्रतिमांस्तदा

तान्दृष्ट्वा सहसोत्थाय यमो धर्मभृतां वरः । पूजयामास तान्सर्वान् महेन्द्रप्रतिमांस्तदा ॥

Verse 80

त्वरीरेनैव ते सर्वे ऊचुर्वैवस्वतं यमम् । अत्रागतो महाभाग इंद्रसेनोऽमितद्युतिः । नाम्नाः प्रवर्त्तको नित्यं रुद्रस्य च महात्मनः

त्वरितेनेव ते सर्वे ऊचुर्वैवस्वतं यमम् । अत्रागतो महाभाग इन्द्रसेनोऽमितद्युतिः । नाम्ना प्रवर्तको नित्यं रुद्रस्य च महात्मनः ॥

Verse 81

श्रुत्वा च वचनं तेषां यमेन च पुरस्कृतः । इंद्रसेनो विमानस्थः प्रेषितो हि शिवालयम्

तेषां वचनं श्रुत्वा यमेन च पुरस्कृतः । इन्द्रसेनो विमानस्थः प्रेषितो हि शिवालयम् ॥

Verse 82

आनीतोयं तदा तैश्च पार्षदप्रवरोत्तमैः । शंभुना हि तदा दृष्ट इंद्रसेनोऽमितद्युतिः

आनीतोऽयं तदा तैश्च पार्षदप्रवरोत्तमैः । शम्भुना हि तदा दृष्ट इन्द्रसेनोऽमितद्युतिः ॥

Verse 83

अभ्युत्थायागतो रुद्रः परिष्वज्य तदा नृपम् । अर्द्धासनगतं कृत्वा इंद्रसेनं ततोऽब्रवीत्

अभ्युत्थायागतो रुद्रः परिष्वज्य तदा नृपम् । अर्द्धासनगतं कृत्वा इन्द्रसेनं ततोऽब्रवीत् ॥

Verse 84

किं दातव्यं नृपश्रेष्ठ प्रयच्छामि तवेप्सितम् । इति श्रुत्वा वचस्तस्य महेशस्य तदा नृपः । आनंदाश्रुकणान्मुंचन्प्रेम्णा नोवाच किंचन

किं दातव्यं नृपश्रेष्ठ प्रयच्छामि तवेप्सितम् । इति श्रुत्वा वचस्तस्य महेशस्य तदा नृपः । आनन्दाश्रुकणान्मुञ्चन् प्रेम्णा नोवाच किञ्चन ॥

Verse 85

तदा कृतो महेशेन पार्षदो हि महात्मना । चंडो नाम्नाच विख्यातोमुण्डस्य च सखा प्रियः

तदा कृतो महेशेन पार्षदो हि महात्मना । चण्डो नाम्ना च विख्यातो मुण्डस्य च सखा प्रियः ॥

Verse 86

नामोच्चारणमात्रेण रुद्रस्य परमात्मनः । सिद्धिं प्राप्तो हि पापिष्ठ इद्रसेनो नराधिपः

रुद्रस्य परमात्मनः नामोच्चारणमात्रेणापि पापिष्ठोऽपि नराधिप इद्रसेनः सिद्धिं प्राप्तवान्।

Verse 87

रहेहरेति वै नाम्ना शंभोश्चक्रधरस्य च । रक्षिता बहवो मर्त्याः शिवेन परमात्मना

शंभोश्चक्रधरस्य च ‘रहेहरे’ इति नाम्ना, परमात्मना शिवेन बहवो मर्त्याः संरक्षिताः।

Verse 88

महेशान्नापरो देवो दृश्यतेभुवनत्रये । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पूजनीयः सदाशिवः

भुवनत्रये महेशात् परो देवो न दृश्यते; तस्मात् सर्वप्रयत्नेन सदाशिवः पूजनीयः।

Verse 89

पत्रैःपुष्पैः फलैर्वापि जलैर्वा विमलैः सदा । करवीरैः पूज्यमानः शंकरो वरदो भवेत्

पत्रैः पुष्पैः फलैर्वापि विमलैर्जलैर्वापि सदा; करवीरैः पूज्यमानः शंकरो वरदो भवेत्।

Verse 90

करवीराद्दशगुणमर्कपुष्पं विशिष्यते । विभूत्यादिकृतं सर्वं जगदेतच्चराचरम्

करवीरात् दशगुणमर्कपुष्पं विशिष्यते; विभूत्यादिकृतं सर्वं जगदेतच्चराचरम्।

Verse 91

शिवस्यांगणलग्ना या तस्मात्तां धारयेत्सदा । ततस्त्रिपुंड्रे यत्पुम्यं तच्छृणुध्वं द्विजोत्तमाः

शिवाङ्गसम्बद्धां विभूतिं तस्मात् सदा धारयेत्। ततः त्रिपुण्ड्रस्य यत् पुण्यं तच्छृणुध्वं द्विजोत्तमाः॥

Verse 92

सर्वपापहरं पुण्यं तच्छृणुध्वं द्विजोत्तमाः । स्तेनः कोऽपि महापापो घातितो राजदूतकैः

सर्वपापहरं पुण्यं तच्छृणुध्वं द्विजोत्तमाः। स्तेनः कश्चिन्महापापो राजदूतैर्हतोऽभवत्॥

Verse 93

तं खादितुं समायातः श्वाशिरस्युपरिस्थितः । नखांतरालसंलग्ना रक्षा तस्यैव पापिनः

तं खादितुं समायातः श्वा शिरस्युपरिस्थितः। नखान्तरालसंलग्ना रक्षा तस्यैव पापिनः॥

Verse 94

ललाटे पतिता तस्य त्रिपुंड्रांकिंतमुद्रया । चैतन्येन विना तस्य देहमात्रैकलग्नया

ललाटे पतिता तस्य त्रिपुण्ड्राङ्कितमुद्रया। चैतन्येन विना तस्य देहमात्रैकलग्नया॥

Verse 95

कैलासं तस्करो नीतो रुद्रदूतैस्ततस्तदा । विभूतेर्महिमानं तु को विशेषितुर्महति

कैलासं तस्करो नीतो रुद्रदूतैस्तदा ततः। विभूतेर्महिमानं तु को विशेषितुमर्हति॥

Verse 96

विभूत्वा मंडितांगानां नराणां पुण्यकर्मणाम् । मुखे पंचाक्षरो येषां रुद्रास्ते नात्र शंशयः

विभूतिभिः मण्डिताङ्गानां पुण्यकर्मणां नराणां येषां मुखे पञ्चाक्षरो मन्त्रः वर्तते, ते मनुष्यरूपिणो रुद्राः; अत्र न संशयः।

Verse 97

जटाकलापिनो ये च ये रुद्राक्षविभूषणाः । ते वै मनुष्यरूपेण रुद्रा नास्त्यत्र संशयः

ये जटाकलापिनः सन्ति ये च रुद्राक्षविभूषणाः, ते वै मनुष्यरूपेण रुद्राः; अत्र न संशयः।

Verse 98

तस्मात्सदाशिवः पुंभिः पूजनीयो हि नित्यशः । प्रातर्मध्याह्नकाले च सायं संध्या विशिष्यते

तस्मात् सदाशिवः पुंभिः नित्यशः पूजनीयः; प्रातः, मध्याह्ने, तथा सायं सन्ध्याकाले विशेषतः।

Verse 99

प्रातस्तु दर्शनाच्छंभोर्नैशमेनो व्यपोहति । मध्याह्ने दर्शनाच्छंभोः सप्तजन्मार्जितं नृणाम् । पापं प्रणाशमायाति निशायां नैव गण्यते

प्रातः शम्भोर्दर्शनात् नैशमेनो व्यपोहति; मध्याह्ने शम्भोर्दर्शनात् नृणां सप्तजन्मार्जितं पापं प्रणश्यति; निशायां तु फलम् अगण्यमेव।

Verse 100

शिवेति द्व्यक्षरं नाम महा पापप्रणाशनम् । येषां मुखोद्गतं नॄणां तैरिदं धार्यते जगत्

‘शिव’ इति द्व्यक्षरं नाम महापापप्रणाशनम्; येषां नृणां मुखोद्गतं भवति, तैरेवेदं जगत् धार्यते।

Verse 101

शिवांगणे तु या भेरी स्थापिता पुण्यकर्मभिः । तस्या नादेन पूता वै ये च पापरता जनाः । पाषंडिनोऽप्यसद्वादास्तेऽपि यांति परां गतिम्

शिवाङ्गणे पुण्यकर्मभिः स्थापिता या भेरी, तस्या नादेन पापरताः अपि जनाः पूता भवन्ति; पाषण्डिनोऽपि असद्वादिनश्च तेऽपि परां गतिं यान्ति।

Verse 102

पशोर्यस्य च संबद्धा चर्मणा च शिवालये । नृभिर्या स्थापिता भेरी मृदंगमुरजादि च । स पशुः शिवसान्निध्यमाप्नोत्यत्र न संशयः

शिवालये नृभिः स्थापिता भेरी-मृदङ्ग-मुरजादिषु यस्य पशोः चर्मणा संबन्धः, स पशुः शिवसान्निध्यमाप्नोति—अत्र न संशयः।

Verse 103

तस्मात्ततं च विततं घनं सुषिरमेव च । चामराणि महार्हाणि मंचकाः शयनानि च

तस्मात् ततं च विततं घनं सुषिरमेव च—सर्वविधवाद्यानि; तथा महार्हाणि चामराणि, मञ्चकाः शयनानि च (शिवसेवायां) समर्पयेत्।

Verse 104

गाथाश्च इतिहासाश्च गायनं च यथाविधि । बहुरूपादिकं शंभोः प्रियान्येतानि कल्पयेत्

गाथाश्च इतिहासाश्च यथाविधि गायनं च; बहुरूपादिकं च—एतानि शम्भोः प्रियाणि, तस्मात् तानि कल्पयेत्।

Verse 105

कल्पयित्वा च गच्छंति शिवलोकं हि पापिनः । सुधर्माणो महात्मानः शिवपूजाविशारदाः

एवं कल्पयित्वा पापिनोऽपि शिवलोकं गच्छन्ति; ते सुधर्माणो महात्मानः शिवपूजाविशारदाश्च भवन्ति।

Verse 106

गुरोर्मुखाच्च संप्राप्तशिवपूजारताश्च ये । शिवरूपेण ये विश्वं पश्यंति कृतनिश्चयाः

गुरोर्मुखात् सम्यक् प्राप्तोपदेशाः शिवपूजारताः ये। कृतनिश्चयाः ते शिवरूपेणैव विश्वं पश्यन्ति॥

Verse 107

सम्यग्बुद्ध्या समाचारा वर्णाश्रमयुता नराः । ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्वयाः शूद्राश्चान्ये तथा नराः

सम्यग्बुद्ध्या समाचारे स्थिताः वर्णाश्रमधर्मयुताः नराः। ब्राह्मणाः क्षत्रियाः वैश्याः शूद्राश्चान्येऽपि तथा॥

Verse 108

श्वपचोऽपि वरिष्ठः स शंभोः प्रियतरो भवेत् । शंभुनाधिष्ठितं सर्वं जगदेतच्चराचरम्

श्वपचोऽपि यदि भक्तः स वरिष्ठः शंभोः प्रियतरो भवेत्। शंभुनाधिष्ठितं सर्वं जगदेतच्चराचरम्॥

Verse 109

तस्मात्सर्वं शिवमयं ज्ञातव्यं सुविशेषतः । वेदैः पुराणैः शास्त्रैश्च तथौपनिपदैरपि

तस्मात् सर्वं शिवमयं ज्ञातव्यं सुविशेषतः। वेदैः पुराणैः शास्त्रैश्च तथौपनिषदैरपि॥

Verse 110

आगमैर्विविधैः शंभुर्ज्ञातव्यो नात्र संशयः । निष्कामैश्च सकामैश्च पूजनीयः सदा शिवः

आगमैर्विविधैः शंभुर्ज्ञातव्यो नात्र संशयः। निष्कामैश्च सकामैश्च पूजनीयः सदा शिवः॥

Verse 111

लोमश उवाच । कथयामि पुरावृत्तमितिहासं पुरातनम् । नंदी नाम पुरा वैश्यो ह्यवंतीपुरमावसत्

लोमश उवाच—अहं पुरावृत्तं पुरातनमितिहासं कथयामि। पुरा अवन्तीपुरे वैश्यो नन्दी नाम निवसति स्म॥

Verse 112

शिवध्यानपरो भूत्वा शिवपूजां चकार सः । नित्यं तपोवनस्थं हि लिंगमेकं समर्चयत्

शिवध्यानपरो भूत्वा स शिवपूजां चकार। नित्यं तपोवनस्थं लिङ्गमेकं समर्चयत्॥

Verse 113

उषस्युषसि चोत्थाय प्रत्यहं शिववल्लभः । नंदीलिंगार्च्चनरतो बभूवातिशयेन हि

उषस्युषसि चोत्थाय प्रत्यहं शिववल्लभः। नन्दीलिङ्गार्चनरतो बभूवातिशयेन हि॥

Verse 114

लिंगं पंचामृतेनैव यथोक्तेनाभ्यषेचयत् । विप्रैः समावृतो नित्यं वेदवेदांगपारगैः

लिङ्गं पञ्चामृतेनैव यथोक्तेनाभ्यषेचयत्। नित्यं विप्रैः समावृतो वेदवेदाङ्गपारगैः॥

Verse 115

यथाशास्त्रेण विधिना लिंगार्चनपरोऽभवत् । स्नापयित्वा ततः पुष्पैर्नानश्चर्यसमन्वितैः

यथाशास्त्रेण विधिना लिङ्गार्चनपरोऽभवत्। स्नापयित्वा ततः पुष्पैर्नानाश्चर्यसमन्वितैः॥

Verse 116

मुक्ताफलैरिंद्रनीलैर्गोमेदैश्च निरंतरम् । वैडूर्यैश्चैव नीलैश्च माणिक्यैश्च तथार्चयत्

सः निरन्तरं मुक्ताफलैः इन्द्रनीलैः गोमेदैश्च वैडूर्यैः नीलरत्नैश्च माणिक्यैश्च लिङ्गं समर्चयामास, बहुमूल्योपहारैः अलङ्कृत्य।

Verse 117

एवं नंदी महाभागो बहून्यब्दानि चार्च्चयत् । विजनस्थं तदा लिंगं नानाभोगसमन्वितम्

एवं महाभागो नन्दी बहून्यब्दानि लिङ्गं समर्चयामास। तदा विजने स्थाने तल्लिङ्गं नानोपहार-भोग-सेवासमन्वितं बभूव।

Verse 118

एकदा मृगयासक्तः किरातो भूतहिंसकः । अविवेकपरो भूत्वा मृगयारसिकः सदा

एकदा मृगयासक्तः किरातो भूतहिंसकः। अविवेकपरः सन् सदा मृगयारसिकः विचचार।

Verse 119

पापी पापसमाचारो विचरन्गिरिकंदरे । अनेकश्वापदाकीर्णे हन्यमान इतस्ततः

पापी पापसमाचारः स गिरिकन्दरं विचरन्। अनेकश्वापदाकीर्णेषु प्रदेशेषु इतस्ततः हन्यमानः परिभ्रमन् आसीत्।

Verse 120

एवं विचरमाणोऽसौ किरातो भूतहिंसकः । यदृच्छयागतस्तत्र यत्र लिंगं सुपूजितम्

एवं विचरन् स भूतहिंसकः किरातः यदृच्छया तत्र आगतः, यत्र सुपूजितं शिवलिङ्गं विराजते स्म।

Verse 121

उदकं वीक्ष्माणोऽसौ तृषया पीडितो भृशम् । ततो वने सरः शीघ्रं दृष्ट्वा तोये समाविशत्

स तृषया भृशं पीडित उदकं सर्वतो वीक्ष्यन्; अथ वने सरः शीघ्रं दृष्ट्वा तस्य तोये समाविशत्।

Verse 122

तीरे संस्थाप्य दुष्टात्मा तत्सर्वं मृगयादिकम् । गंडूषोत्सर्जनं कृत्वा पीत्वा तोयं च निर्गतः

तीरे दुष्टात्मा स मृगयादिकं सर्वं संस्थाप्य; गण्डूषोत्सर्जनं कृत्वा तोयं पीत्वा च ततः निर्गतः।

Verse 123

शिवालयं ददर्शाग्रे अनेकाश्चर्यमंडितम् । दृष्टं सुपूजितं लिंगं नानारत्नैः पृथक्पृथक्

अग्रे स शिवालयं ददर्शानेकाश्चर्यमण्डितम्; नानारत्नैः पृथक्पृथक् सुपूजितं लिङ्गं च दृष्टवान्।

Verse 124

तथा लिंगं समालक्ष्य यदा पूजां समाहरत् । रत्नानि सर्वभूतानि विधूतानि इतस्ततः

ततः स लिङ्गं समालक्ष्य यदा पूजां समाहरत्; इतस्ततः विधूतानि रत्नानि सर्वभूतानि च समाहृतानि।

Verse 125

स्नपनं तस्य लिंगस्य कृतं गंडूषवारीणा । करेणैकेन पूजार्थं बिल्वपत्राणि सोऽर्पयत्

गण्डूषवारीणा तस्य लिङ्गस्य स्नपनं कृतम्; एकेन करेण च स पूजार्थं बिल्वपत्राण्यर्पयत्।

Verse 126

द्वितीयेन करेंणैव मृगमांसं समर्पयत् । दण्डप्रणामसंयुक्तः संकल्पं मनसाऽकरोत्

द्वितीयेन करेणैव मृगमांसं समर्प्य सः । दण्डप्रणामसंयुक्तः संकल्पं मनसाऽकरोत् ॥

Verse 127

अद्यप्रभृति पूजां वै करिष्यामि प्रयत्नतः । त्वं मे स्वामी च भक्तोहमद्यप्रभृति शंकर

अद्यप्रभृति पूजां वै करिष्यामि प्रयत्नतः । त्वं मे स्वामी च भक्तोऽहमद्यप्रभृति शंकर ॥

Verse 128

एवं नैयमिको भूत्वा किरातो गृहमागतः । नन्दी ददर्श तत्सर्वं किरातेन इतस्ततः

एवं नैयमिको भूत्वा किरातो गृहमागतः । नन्दी ददर्श तत्सर्वं किरातेन इतस्ततः ॥

Verse 129

चिंतायुक्तोऽभवन्नंदी जातं किं छिद्रमद्य मे । कथितानि च विघ्नानि शिवपूजारतस्य च । उपस्थितानि तान्येव मम भाग्यविपर्ययात्

चिन्तायुक्तोऽभवन्नन्दी जातं किं छिद्रमद्य मे । कथितानि च विघ्नानि शिवपूजारतस्य च । उपस्थितानि तान्येव मम भाग्यविपर्ययात् ॥

Verse 130

एवं विमृश्य सुचिरं प्रक्षाल्य शिवमंदिरम् । यथागतेन मार्गेण नंदी स्वगृहमागतः

एवं विमृश्य सुचिरं प्रक्षाल्य शिवमन्दिरम् । यथागतेन मार्गेण नन्दी स्वगृहमागतः ॥

Verse 131

ततो नंदिनमागत्य पुरोधा गतमानसम् । अब्रवोद्वचनं तं तु कस्मात्त्वं गतमानसः

ततो नन्दिनमुपेत्य पुरोधाः तं गतमानसं दृष्ट्वा वचनमब्रवीत्— “कस्मात् त्वं गतमानसोऽसि?”

Verse 132

पुरोहितं प्रति तदा नन्दी वचनमब्रवीत्

तदा नन्दी पुरोहितं प्रति वचनमब्रवीत्।

Verse 133

अद्य दृष्टं मया विप्र अमेध्यं शिवसंनिधौ । केनेदं कारितं तत्र न जानामि कथंचन

अद्य मया विप्र शिवसंनिधौ अमेध्यं दृष्टम्। केनेदं तत्र कारितं न जानामि कथञ्चन॥

Verse 134

ततः पुरोधा वचनं नन्दिनं चाब्रवीत्तदा । येन विस्खलितं तत्र रत्नादीनां प्रपूजनम् । सोऽपि मूढो न संदेहः कार्याकार्येषु मंदधीः

ततः पुरोधा नन्दिनं प्रत्यब्रवीत्— “येन तत्र रत्नादिभिः सह प्रपूजनं विस्खलितं कृतम्, स एव मूढो न संशयः, कार्याकार्यविवेके मन्दधीः।”

Verse 135

तस्माच्चिंता न कर्तव्या त्वया अमुरपि प्रभो । प्रभाते च मया सार्द्धं गम्यतां तच्छिवालयम्

तस्मात् तस्य विषये त्वया चिन्ता न कर्तव्या, प्रभो। प्रभाते मया सार्धं तच्छिवालयं गम्यताम्॥

Verse 136

निरीक्षणार्थं दुष्टस्य तत्कार्यं विदधाम्यहम् । एतच्छ्रुत्वा तु वचनं नन्दी तस्य पुरोधसः

दुष्टस्य तस्य निरीक्षणपरीक्षार्थं तद्विषयं कार्यं अहमेव विधास्यामि। इति तस्य पुरोधसस्य वचनं श्रुत्वा नन्दी…

Verse 137

आस्थितः स्वगृहे नक्तं दूयमानेन चेतसा । तस्यां रात्र्यां व्यतीतायामाहूय च पुरोधसम्

स रात्रौ स्वगृहे स्थितः, दूयमानेन चेतसा व्याकुलः। तस्यां रात्र्यां व्यतीतायां स पुरोधसं आहूय…

Verse 138

गतः शिवालयं नन्दी समं तेन महात्मना । ततो दृष्टं पूर्वदिने कृतंतेन दुरात्मना

नन्दी तेन महात्मना सह शिवालयं गतः। तत्र पूर्वदिने तेन दुरात्मना कृतं कर्म ददर्श।

Verse 139

सम्यक्प्रपूजनं कृत्वा नानारत्नपरिच्छदम् । पञ्चोपचारसंयुक्तं चैकादस्यन्वितं तथा

नानारत्नपरिच्छदैः सम्यक् प्रपूजनं कृत्वा, पञ्चोपचारसंयुक्तं तथा एकादशीव्रतान्वितं च।

Verse 140

अनेकस्तुतिभिः स्तुत्वा गिरीशं ब्राह्मणैः सह । तदा यामद्वयं जातं स्तूयमानस्य नंदिनः

ब्राह्मणैः सह अनेकस्तुतिभिः गिरीशं स्तुत्वा, नन्दिनः स्तूयमानस्य तदा यामद्वयं व्यतीतम्।

Verse 141

आयातो हि महाकालस्थारूपो महाबलः । कालरूपो महारौद्रो धनुष्पाणिः प्रतापवान्

अथ महाकालस्थरूपो महाबलः कालस्वरूपो महारौद्रो धनुष्पाणिः प्रतापवान् स एव तत्र समायातः।

Verse 142

तं दृष्ट्वा भयवित्रस्तो नन्दी स विललाप ह । पुरोधाश्चैव सहसा भयभीतस्तदाभवत्

तं दृष्ट्वा नन्दी भयवित्रस्तो विललाप; पुरोधाश्च सहसा भयभीतोऽभवत्।

Verse 143

किरातेन कृतं तत्र यथापूर्वमविस्खलम् । तां पूजां प्रपदाहत्य बिल्वपत्रं समर्पयत्

किरातेन यथापूर्वमविस्खलितं कृतं; तां पूजां प्रपद्य बिल्वपत्रं समर्पयत्।

Verse 144

स्नपनं तस्य कृत्वा च ततो गंडूषवारिणा । नैवेद्यं तत्पलं चैव किरातः शिवमर्पयत्

तस्य स्नपनं कृत्वा गण्डूषवारिणा ततः; नैवेद्यं तत्फलं चैव किरातः शिवमर्पयत्।

Verse 145

दण्डवत्पतितो भूमावुत्थाय स्वगृहं गतः । तद्दृष्ट्वा महदाश्चर्यं चिंतयामास वै चिरम्

स भूमौ दण्डवत्पतित्वोत्थाय स्वगृहं गतः; तदद्भुतं महच्चिन्तयामास चिरं वै।

Verse 146

पुरोधसा सह तदा नंदीव्याकुलचेतसा । तेन चाकारिता विप्रा बहवो वेदवादिनः

तदा पुरोधसा सह व्याकुलचेताः नन्दी बहून् वेदवादिनो विप्रान् तेन समाह्वयामास।

Verse 147

निवेद्य तेषु तत्सर्वं किरातेन च यत्कृतम् । किं कार्यमथ भो विप्राः कथ्यतां च यथातथम्

किरातेन यत्कृतं तत्सर्वं तेषु निवेद्य, ‘अधुना किं कार्यं भो विप्राः? यथातथं कथ्यताम्’ इत्यपृच्छत्।

Verse 148

संप्रधार्य ततः सर्वे मिलित्वा धर्मशास्त्रतः । ऊचुः सर्वे तदा विप्रा नंदिनं चातिशंकिनम्

ततः सर्वे मिलित्वा धर्मशास्त्रतः सम्यक् संप्रधार्य, अतिशंकिनं नन्दिनं प्रति विप्राः ऊचुः।

Verse 149

इदं विघ्नं समुत्पन्नं दुर्निवार्यं सुरैरपि । तस्मादानय लिंगं त्वं स्वगृहं वैश्यसत्त्

‘इदं विघ्नं समुत्पन्नं दुर्निवार्यं सुरैरपि; तस्मात् त्वं लिङ्गं स्वगृहं आनय, वैश्यसत्तम’ इति।

Verse 150

तथेति मत्वासौ नंदी शिवस्योत्पाटनं तदा । कृत्वा स्वगृह मानीय प्रतिष्ठाप्य यताविधि

‘तथेति’ मत्वा नन्दी तदा शिवलिङ्गम् उत्पाट्य स्वगृहं नीत्वा यथाविधि प्रतिष्ठापयामास।

Verse 151

सुवर्णपीठिकां कृत्वा नवरत्नसुशोभिताम् । उपचारैरनेकैश्च पूजयामास वै तदा

सुवर्णपीठिकां कृत्वा नवरत्नैः सुशोभिताम् । उपचारैर्बहुभिश्च तदा लिङ्गं समपूजयत् ॥

Verse 152

अथापरे द्युरायातः कितरातः शिवमंदिरम् । यावद्विलोक्यामास लिंगमैशं न दृष्टवान्

अथान्यस्मिन् दिने किरातः शिवमन्दिरमाययौ । यावद्विलोकयामास लिङ्गमैशं न ददर्श सः ॥

Verse 153

मौनं विहाय सहसा ह्याक्रोशन्निदमब्रवीत् । हे शंभो क्व गतोसि त्वं दर्शयात्मानमद्य वै

मौनं विहाय सहसा ह्याक्रोशन्निदमब्रवीत् । हे शम्भो क्व गतोऽसि त्वं दर्शयात्मानमद्य वै ॥

Verse 154

न दृष्टोसि मया त्वं हि त्यजाम्यद्य कलेवरम् । हे शंभो हे जगन्नाथ त्रिपुरांतकर प्रभो

न दृष्टोऽसि मया त्वं हि त्यजाम्यद्य कलेवरम् । हे शम्भो हे जगन्नाथ त्रिपुरान्तकर प्रभो ॥

Verse 155

हे रुद्र हे महादेवदर्शयात्मानमात्मना

हे रुद्र हे महादेव दर्शयात्मानमात्मना ॥

Verse 156

एवं साक्षेपमधुरैर्वाक्यैः क्षिप्तः सदाशिवः । किरातेन ततो रंगैर्वीरोसौ जठरं स्वकम्

एवं साक्षेपमधुरैर्वाक्यैः किरातेन क्षिप्तः सदाशिवः । ततो रंगैर्वीरः स किरातो जठरं स्वकं ताडयामास ॥

Verse 157

विभेदाशु ततो बाहूनास्फोट्यैव रुषाब्रवीत् । हे शंभो दर्शयात्मानं कुतो मां त्यज्य यास्यसि

ततः स शीघ्रं बाहून्आस्फोट्य रुषा अब्रवीत् । हे शम्भो दर्शयात्मानं कुतो मां त्यज्य यास्यसि ॥

Verse 158

इति क्षित्वा ततोंत्राणि मांसमुकृत्त्य सर्वतः । तस्मिन्गर्ते करेणैव किरातः सहसाक्षिपत्

इति उक्त्वा स ततोऽन्त्राणि निष्कृष्य मांसं च सर्वतः छित्त्वा । तस्मिन्गर्ते करेणैव किरातः सहसा क्षिपत् ॥

Verse 159

स्वस्थं च हृदयं कृत्वा सस्नौ तत्सरसि ध्रुवम् । तथैव जलमानीय बिल्वपत्त्रं त्वरान्वितः

ततः स्वहृदयं स्थिरं कृत्वा तत्सरसि ध्रुवं सस्नौ । तथैव जलमानीय बिल्वपत्त्रं च त्वरान्वितः ॥

Verse 160

पूजयित्वा यथान्यायं दंडवत्पतितो भुवि

यथान्यायं पूजयित्वा दण्डवत् भुवि पपात ॥

Verse 161

ध्यानस्थितस्ततस्तत्र किरातः शिवसंनिधौ । प्रादुर्भूतस्तदा रुद्रः प्रमथैः परिवारितः

ततः शिवसन्निधौ तत्र ध्याननिष्ठे किराते स्थिते, प्रमथैः परिवारितो रुद्रः तदा प्रादुर्भूतः।

Verse 162

कर्पूरगौरोद्युतिमान्कपर्दी चंद्रशेखरः । तं गृहीत्वा करे रुद्र उवाच परिसांत्वयन्

कर्पूरगौरद्युतिमान् कपर्दी चन्द्रशेखरः रुद्रः तं करे गृहीत्वा परिसान्त्वयन् उवाच।

Verse 163

भोभो वीर महाप्राज्ञ मद्भक्तोसि महामते । वरं वृणीष्वात्महितं यत्तेऽभिलषितं महत्

भो भो वीर महाप्राज्ञ महामते, मद्भक्तोऽसि; आत्महितं वरं वृणीष्व, यत्ते महदभिलषितम्।

Verse 164

एवमुक्तः स रुद्रेण महाकालो मुदान्वितः । पपात दंडवद्भूमौ भक्त्या परमया युतः

एवमुक्तः स रुद्रेण महाकालो मुदान्वितः, परमभक्तियुतः भूमौ दण्डवद् अपतत्।

Verse 165

ततो रुद्रं बभापे स वरं सम्प्रार्थयाम्यहम् । अहं दासोस्मि ते रुद्र त्वं मे स्वामी न संशयः

ततः स रुद्रं प्रति अवदत्—अहं वरं सम्प्रार्थये; अहं ते दासोऽस्मि रुद्र, त्वं मे स्वामी न संशयः।

Verse 166

एतद्बुद्धात्मनो भक्तिं देहि जन्मनिजन्मनि । त्वं माता च पिता त्वं च त्वं बंधुश्च सखा हि मे

एतद्बुद्धात्मनो मे त्वं जन्मनिजन्मनि भक्तिं देहि। त्वं माता त्वं पिता च, त्वं बन्धुश्च सखा हि मे॥

Verse 167

त्वं गुहुस्त्वं महामंत्रो मंत्रवेद्योऽसि सर्वदा । तस्मात्त्वदपरं नान्यत्त्रिषु लोकेषु किंचन

त्वं गुह्यः, त्वं महामन्त्रः, मन्त्रवेद्योऽसि सर्वदा। तस्मात् त्वदपरं नान्यत् त्रिषु लोकेषु किंचन॥

Verse 168

निष्कामं वाक्यमाकर्ण्य किरातस्य तदा भवः । ददौ पार्षदमुख्यत्वं द्वारपालत्वमेव च

निष्कामं वाक्यमाकर्ण्य किरातस्य तदा भवः। ददौ पार्षदमुख्यत्वं द्वारपालत्वमेव च॥

Verse 169

तदा डमरुनादेन नादितं भुवनत्रयम् । भेरीभांकारशब्देन शंखानां निनदेन च

तदा डमरुनादेन नादितं भुवनत्रयम्। भेरीभाङ्कारशब्देन शङ्खानां निनदेन च॥

Verse 170

तदा दुंदुबयो नेदुः पटहाश्चसहस्रशः । नंदी तं नादमाकर्ण्य विस्मयात्तवरीतो ययौ

तदा दुन्दुभयो नेदुः पटहाश्च सहस्रशः। नन्दी तं नादमाकर्ण्य विस्मयात् त्वरितो ययौ॥

Verse 171

तपोवनं यत्र शिवः स्थितः प्रमथसंवृतः । किरातो हि तथा दृष्टो नंदिना च तदा भृशम्

तपोवनं यत्र शिवः प्रमथैः परिवृतः स्थितः । तत्र नन्दी समायातः किरातं च सुस्पष्टं ददर्श तदा भृशम् ॥

Verse 172

उवाच प्रश्रितो वाक्यं स नंदी विस्मयान्वितः । किरातं स्तोतुकामऽसौ परमेण समाधिना

स नन्दी विस्मयान्वितः प्रश्रितो वाक्यमब्रवीत् । किरातं स्तोतुकामोऽसौ परमेण समाधिना ॥

Verse 173

इहानीतस्त्वया शंभुस्त्वं भक्तोसि परंतप । त्वं भक्तोऽहमिह प्राप्तो मां निवेदय शंकरे

इहानीतस्त्वया शम्भुः त्वं भक्तोऽसि परन्तप । त्वं भक्तोऽहमिह प्राप्तो मां निवेदय शङ्करे ॥

Verse 174

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य किरातस्त्वरयान्वितः । नंदिनं च करे गृह्य शंकरं समुपागतः

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य किरातस्त्वरयान्वितः । नन्दिनं च करे गृह्य शङ्करं समुपागतः ॥

Verse 175

प्रहस्य भगवान्रुद्रः किरातं वाक्यमब्रवीत् । कोऽयं त्वया समानीतो गणानामिह सन्निधौ

प्रहस्य भगवान् रुद्रः किरातं वाक्यमब्रवीत् । कोऽयं त्वया समानीतो गणानामिह सन्निधौ ॥

Verse 176

किरात उवाच । विज्ञप्तोऽसौ किरातेन शंकरो लोकशंकरः । तव भक्तः सदा देव तव पूजारतो ह्यसौ

किरात उवाच—हे शंकर लोकशंकर, किरातेनाहं विज्ञप्तोऽस्मि; अयं तव भक्तः सदा देव, तव पूजारतः सततम्।

Verse 177

प्रत्यहं रत्नमाणिक्यैः पुष्पैश्चोच्चावचैरपि । जीवितेन धनेनापि पूजितोऽसि न संशयः

प्रत्यहं रत्नमाणिक्यैः पुष्पैश्चोच्चावचैरपि। जीवितेन धनेनापि पूजितोऽसि न संशयः॥

Verse 178

तस्माज्जानीहि मन्मित्रं नंदिनं भक्तवत्सल

तस्माज्जानीहि मन्मित्रं नन्दिनं भक्तवत्सल।

Verse 179

महादेव उवाच । न जानामि महाभाग नंदिनं वैश्यचर्चितम् । त्वं मे भक्तः सखा चेति महाकाल महामते

महादेव उवाच—न जानामि महाभाग नन्दिनं वैश्यचर्चितम्। त्वं मे भक्तः सखा चेति महाकाल महामते॥

Verse 180

उपाधिरहिता च येऽपि चैव मनस्विनः । तेऽतीव मे प्रिया भक्तास्ते विशिष्टा नरोत्तमाः

उपाधिरहिता येऽपि चैव मनस्विनः। तेऽतीव मे प्रिया भक्तास्ते विशिष्टा नरोत्तमाः॥

Verse 181

तव भक्तो ह्यहं तात स च मे प्रियकृत्तरः । तावुभौ स्वीकृतौ तेन पार्षदत्वेन शंभुना

तात, अहं तव भक्तोऽस्मि; स च मे प्रियकृत्तरः। तेन शंभुना पार्षदत्वेन तावुभौ स्वीकृतौ॥

Verse 182

ततो विमानानि बहूनि तत्र समागतान्येव महाप्रभाणि । किरातवर्येण स वैश्यवर्य उद्धारितस्तेन महाप्रभेण

ततोऽत्र बहूनि विमानानि महाप्रभाणि समागतानि। किरातवर्येण तेन महाप्रभेण वैश्यवर्य उद्धारितः॥

Verse 183

कैलासं पर्वतं प्राप्तौ विमानैर्वेगवत्तरैः । सारूप्यमेव संप्राप्तावीश्वरेण महात्मना

विमानैर्वेगवत्तरैः कैलासपर्वतं प्राप्तौ। महात्मनेश्वरेण तौ सारूप्यमेव संप्राप्तौ॥

Verse 184

नीराजितौ गिरिजया शिवेन सहितौ तदा । उवाचेदं ततो देवी प्रहस्य गजगामिनी

तदा शिवसहितया गिरिजया तौ नीराजितौ। ततः प्रहस्य गजगामिनी देवी इदमुवाच॥

Verse 185

यथा त्वं हि महादेव तथा चैतौ न संशयः । स्वरूपेण च गत्या च हास्यभावैः सुपूजितौ

यथा त्वं हि महादेव तथा चैतौ न संशयः। स्वरूपेण च गत्या च हास्यभावैः सुपूजितौ॥

Verse 186

मया त्वमेक एवासीः सेवितो वै न संशयः । देव्यास्तद्वचनं श्रुत्वा किरातो वैश्य एव च

मया त्वमेवैकः सेवितो नात्र संशयः। देव्यास्तद्वचनं श्रुत्वा किरातो वैश्य एव च॥

Verse 187

सद्यः पराङ्मुखौ भूत्वा शंकरस्य च पश्यतः । भवावस्त्वनुकंप्यौ च भवता हि त्रिलोचन

सद्यः पराङ्मुखौ भूत्वा शंकरस्य च पश्यतः। भवावस्त्वनुकम्प्यौ च भवता हि त्रिलोचन॥

Verse 188

तव द्वारि स्थितौ नित्यं भाववस्ते नमोनमः

तव द्वारि स्थितौ नित्यं भाववस्ते नमो नमः॥

Verse 189

तयोर्भावं स भगवान्विदित्वा प्रहसन्भवः । उवाच परया भक्त्या भवतोरस्तु वांछितम्

तयोर्भावं स भगवान्विदित्वा प्रहसन्भवः। उवाच परया भक्त्या भवतोरस्तु वाञ्छितम्॥

Verse 190

तदा प्रभृति तावेतौ द्वारपालौ बभूवतुः । शिवद्वारि स्थितौ विप्रा मध्याह्ने शिवदर्शिनौ

तदा प्रभृति तावेतौ द्वारपालौ बभूवतुः। शिवद्वारि स्थितौ विप्रा मध्याह्ने शिवदर्शिनौ॥

Verse 191

एको नंदी महाकालो द्वावेतौ शिववल्लभौ । ऊचतुस्तौ मुदायुक्तावेक एव सदाशिवः

एको नंदी महाकालो द्वावेतौ शिववल्लभौ । ऊचतुस्तौ मुदायुक्तावेक एव सदाशिवः

Verse 192

एकांगुलिं समुद्धृत्य महादेवोभ्यभाषत । तथा नंदी उवाचेदमुद्धृत्य स्वांगुलिद्वयम्

एकांगुलिं समुद्धृत्य महादेवोभ्यभाषत । तथा नंदी उवाचेदमुद्धृत्य स्वांगुलिद्वयम्

Verse 193

एवं संज्ञान्वितौ द्वारि तिष्ठतस्तौ महात्मनः । शंकरस्य महाभागाः श्रृण्वंतु ऋषयो ह्यमी

एवं संज्ञान्वितौ द्वारि तिष्ठतस्तौ महात्मनः । शंकरस्य महाभागाः श्रृण्वंतु ऋषयो ह्यमी

Verse 194

शैलादेन पुरा प्रोक्तं शिवधर्ममनंतकम् । प्राणिनां कृपया विप्राः सर्वेषां दुष्कृतात्मनाम्

शैलादेन पुरा प्रोक्तं शिवधर्ममनंतकम् । प्राणिनां कृपया विप्राः सर्वेषां दुष्कृतात्मनाम्

Verse 195

ये पापिनोऽप्यधर्मिष्ठा अंधा मूकाश्च पंगवः । कुलहीना दुरात्मानः श्वपचा अपि मानवाः

ये पापिनोऽप्यधर्मिष्ठा अंधा मूकाश्च पंगवः । कुलहीना दुरात्मानः श्वपचा अपि मानवाः

Verse 196

यादृशास्तादृशाश्चान्ये शिवभक्तिपुरस्कृताः । तेऽपि गच्छंति सांनिध्यं देवदेवस्य शूलिनः

यादृशाः स्युः तथैवान्ये शिवभक्तिपुरस्कृताः। तेऽपि शूलिनो देवदेवस्य सान्निध्यं प्राप्नुवन्ति॥

Verse 197

लिंगं सिकतामयं ये पूजयंति विपश्चितः । ते रुद्रलोकं गच्छंति नात्र कार्या विचारणा

सिकतामयं लिङ्गं ये पूजयन्ति विपश्चितः। ते रुद्रलोकं गच्छन्ति, नात्र कार्या विचारणा॥