Adhyaya 28

Verse 1

लोमश उवाच । कुमारं स्वांकमारोप्य उवाच जगदीश्वरः । देवान्प्रति तदा रुद्रः सेंद्रान्भर्गः प्रतापवान्

लोमश उवाच—तदा जगदीश्वरः स्वाङ्के कुमारं समारोप्य, सेंद्रान् देवान् प्रति प्रतापवान् रुद्रो भर्गः प्रकाशमानः उवाच।

Verse 2

किं कार्यं कथ्यतां देवाः कुमारेणाधुना मम । तदोचुः सहिताः सर्वे देवं पशुपतिं प्रति

देवाः, मम कुमारेण अधुना किं कार्यं कर्तव्यम्? इति कथ्यताम्। ततः सर्वे सहिताः पशुपतिं देवं प्रति ऊचुः।

Verse 3

तारकाद्भयमुत्पन्नं सर्वेषां जगतां विभो । त्राता त्वं जगतां स्वामी तस्मात्त्राणं विधीयताम्

विभो, तारकात् सर्वेषां जगतां भयम् उत्पन्नम्। त्वं जगतां त्राता स्वामी च; अतः त्राणं विधीयताम्।

Verse 4

कुमारेण हतोऽद्यैव तारको भविता प्रभो । तस्मादद्यैव यास्यामस्तारकं हंतुमुद्यताः

प्रभो, अद्यैव कुमारेण तारको हतः भविष्यति। तस्मात् अद्यैव वयं तारकं हन्तुम् उद्यताः यास्यामः।

Verse 5

तथेति मत्वा सहसा निर्जग्मुस्ते तदा सुराः । कार्त्तिकेयं पुरस्कृत्य शंकरातमजमेव हि

तथेति मत्वा ते सुराः सहसा निर्जग्मुः, शंकरात्मजं कार्त्तिकेयं पुरस्कृत्य।

Verse 6

सर्वे मिलित्वा सहसा ब्रह्मविष्णुपुरोगमाः । देवानामुद्यमं श्रुत्वा तारकोऽपि महाबलः

सर्वे सहसा मिलित्वा ब्रह्मविष्णुपुरोगमाः देवा उद्यतं कर्म श्रुत्वा; तेषामुद्यमं निशम्य महाबलः तारकोऽपि समुत्थितः।

Verse 7

सैन्येन महता चैव ययौ योद्धुं सुरान्प्रति । देवैर्दृष्टं समायातं तारकस्य महद्बलम्

स महता सैन्येन सह सुरान् प्रति योद्धुं ययौ। समायातं तारकस्य महद्बलं देवैर्दृष्टं समुपस्थितम्।

Verse 8

तदा नभोगता वाणी ह्युवाच परिसांत्व्य तान् । शांकरिं च पुरस्कृत्य सर्वे यूय प्रतिष्ठिताः

तदा नभोगता वाणी तान् परिसान्त्व्य ह्युवाच— ‘शांकरीं पुरस्कृत्य यूयं सर्वे प्रतिष्ठिताः’।

Verse 9

दैत्यान्विजित्य संग्रामे जयिनो हि भविष्यथ

दैत्यान् संग्रामे विजित्य यूयं हि जयिनो भविष्यथ।

Verse 10

वाचं तु खेचरीं श्रुत्वा देवाः सर्वे समुत्सुकाः । कुमारं च पुरस्कृत्य सर्वे ते गतसाध्वसाः

खेचरीं वाचं श्रुत्वा सर्वे देवा समुत्सुकाः। कुमारं पुरस्कृत्य ते सर्वे गतसाध्वसाः।

Verse 11

युद्धकामाः सुरा यावत्तावत्सर्वे समागताः । वरणार्थं कुमारस्य सुता मृत्योर्दुरत्यया

युद्धकामाः सुरा यावत् तावत् सर्वे समागताः। तदा कुमारस्य वरणार्थं मृत्योर्दुरत्यया सुता समाययौ॥

Verse 12

ब्रह्मणा नोदिता पूर्वं तपः परममाश्रिता । तपसा तेन महता कुमारं प्रति वै तदा । आगता दुहिता मृत्योः सेना नामैकसुंदरी

ब्रह्मणा नोदिता पूर्वं तपः परममाश्रिता। तेन महता तपसा कुमारं प्रति वै तदा। आगता दुहिता मृत्योः सेना नामैकसुन्दरी॥

Verse 13

तां दृष्ट्वा तेऽब्रुवन्सर्वे देवं पशुपतिं प्रति । एनं कुमारमुद्दिश्य आगता ह्यतिसुंदरी

तां दृष्ट्वा तेऽब्रुवन् सर्वे देवं पशुपतिं प्रति। एनं कुमारमुद्दिश्य आगता ह्यतिसुन्दरी॥

Verse 14

ब्रह्मणो वचनाच्चैव कुमारेण तदा वृता । अथ सेनापतिर्जातः कुमारः शांकरिस्तदा

ब्रह्मणो वचनाच्चैव कुमारेण तदा वृता। अथ सेनापतिर्जातः कुमारः शाङ्करिस्तदा॥

Verse 15

तदा शंखाश्च भेर्यश्च पटहानकगोमुखाः । तथा दुंदुभयो नेदुर्मृदंगाश्च महास्वनाः

तदा शङ्खाश्च भेर्यश्च पटहानकगोमुखाः। तथा दुन्दुभयो नेदुर्मृदङ्गाश्च महास्वनाः॥

Verse 16

तेन नादेन महता पूरितं च नभस्तलम् । तदा गौरी च गंगा च कृत्तिका मातरस्तथा । परस्परमथोचुस्ताः सुतो मम ममेति च

तेन महता नादेन नभस्तलं समन्तात् पूरितम् । तदा गौरी गङ्गा च कृत्तिकामातरश्च परस्परमूचुः—“सुतो मम, ममेवायम्” इति ।

Verse 17

एवं विवादमापन्नाः सर्वास्ता मातृकादयः । निवारिता नारदेन मौढ्यं मा कुरुतेति च

एवं विवादमापन्नाः सर्वास्ता मातृकादयः । नारदेन निवारिताः—“मौढ्यं मा कुरुत” इति च ।

Verse 18

पार्वत्यां शंकराज्जातो देवकार्यार्थसिद्धये । तूष्णींभूतास्तदा सर्वाः कृत्तिका मातृभिः सह

पार्वत्यां शङ्कराच्च जातो देवकार्यसिद्धये । तदा सर्वाः कृत्तिकाः मातृभिः सह तूष्णींभूताः ।

Verse 19

गुहेनोक्तास्तदा सर्वा ऋषिपत्न्यश्च कृत्तिकाः । नक्षत्राणि समाश्रित्य भवद्भिः स्थीयतां चिरम्

तदा गुहेन सर्वाः ऋषिपत्न्यः कृत्तिकाश्चोक्ताः—“नक्षत्राणि समाश्रित्य भवद्भिः चिरं स्थीयताम्” इति ।

Verse 20

तथा मातृगणस्तेन स्वामिना स्थापितो दिवि । मृत्योः कन्यां च संगृह्य कार्त्तिकेयस्त्वरान्वितः

तथा तेन स्वामिना मातृगणो दिवि स्थापितः । मृत्योः कन्यां च संगृह्य कार्त्तिकेयस्त्वरान्वितो जगाम ।

Verse 21

इंद्रं प्रोवाच भगवान्कुमारः शंकरात्मजः । दिवं याहि सुरैः सार्द्धं राज्यं कुरु निरन्तरम्

इन्द्रं प्रति भगवान् कुमारः शङ्करात्मजः प्रोवाच—“सुरैः सार्धं दिवं याहि, निरन्तरं स्वराज्यं कुरु।”

Verse 22

इंद्रेणोक्तः कुमारो हि तारकेण प्रपीडिताः । स्वर्गाद्विद्राविताः सर्वे वयं याता दिशो दश

इन्द्रः कुमारं प्रत्युवाच—“तारकेण हि वयं घोरं प्रपीडिताः; स्वर्गाद् विद्राविताः सर्वे दिशो दश याता वयम्।”

Verse 23

किं पृच्छसि महाभाग अस्मान्पदपरिच्युतान् । एवमुक्तस्तदा तेन वज्रिणाशंकरात्मजः । प्रहस्येंद्रं प्रति तदा मा भैषीत्यभयं ददौ

“किं पृच्छसि महाभाग, अस्मान् पदपरिच्युतान्?” इति वज्रिणा उक्ते, शङ्करात्मजः प्रहस्येन्द्रं प्रति “मा भैषीः” इत्यभयं ददौ।

Verse 24

यावत्कथयतस्तस्य शांकरेश्च महात्नः । कैलासं तु गते रुद्रे पार्वत्या प्रमथैः सह

तस्य शाङ्करस्य महात्मनः कथयतः, रुद्रे तु पार्वत्या प्रमथैः सह कैलासं गते।

Verse 25

आजगाम महादैत्यो दैत्यसेनाभिरावृतः । रणदुंदुभयो नेदुस्तता प्रलयभीषणाः

महादैत्यः दैत्यसेनाभिरावृतः आजगाम; रणदुन्दुभयो नेदुः, प्रलयभीषणाः इव।

Verse 26

रणकर्कशतूर्याणि डिंडिमान्यद्भुतानि च । गोमुखाः खरश्रृंगाणि काहलान्येव भूरिशः

रणकर्कशतूर्याणि निनदुः; अद्भुताः डिण्डिमाः, गोमुखाः, खरशृङ्गाणि, बहवः काहलाश्च समन्तात्।

Verse 27

वाद्यभेदा आवाद्यंत तस्मिन्दैत्यसमागमे । गर्जमानास्तदा वीरस्तारकेण सहैव तु

तस्मिन् दैत्यसमागमे नानाविधवाद्यभेदाः सम्यगावाद्यन्त; ततः तारकेण सह वीरः गर्जमानोऽभवत्।

Verse 28

उवाच नारदो वाक्यं तारकं देवकण्टकम्

नारदः देवकण्टकं तारकं प्रति वाक्यमुवाच।

Verse 29

नारद उवाच । पुरा देवैः कृतो यत्नो वधार्थं नात्र संशयः । तवैव चासुरश्रेष्ठ मयोक्तं नान्यथा भवेत्

नारद उवाच—पुरा देवैः तव वधार्थं यत्नः कृतः, नात्र संशयः। असुरश्रेष्ठ, मया यत्ते उक्तं तदेव; नान्यथा भविष्यति।

Verse 30

कुमारोऽयं च शर्वस्य तवार्थं चोपपादितः । एवं ज्ञात्वा महाबाहो कुरु यत्नं समाहितः

अयं कुमारः शर्वस्य तव निमित्तमेवोपपादितः। एतज्ज्ञात्वा महाबाहो, समाहितः सन् यत्नं कुरु।

Verse 31

नारदोक्तं निशम्याथ तारकः प्रहसन्निव । उवाच वाक्यं मेधावी गच्छ त्वं च पुरंदरम्

नारदोक्तं निशम्याथ तारकः प्रहसन्निव । उवाच वाक्यं मेधावी गच्छ त्वं च पुरंदरम्

Verse 32

मम वाक्यं महर्षे त्वं वद शीघ्रं यथातथम् । कुमारं च पुरस्कृत्य मया योद्धुं त्वमिच्छसि

मम वाक्यं महर्षे त्वं वद शीघ्रं यथातथम् । कुमारं च पुरस्कृत्य मया योद्धुं त्वमिच्छसि

Verse 33

मूढभावं समाश्रित्य कर्तुमिच्छसि नान्यथा । मनुष्यमेकमाश्रित्य मुचुकुन्दाख्यमेव च

मूढभावं समाश्रित्य कर्तुमिच्छसि नान्यथा । मनुष्यमेकमाश्रित्य मुचुकुन्दाख्यमेव च

Verse 34

तत्प्रभावेऽमरावत्यां स्थितोऽसि त्वं न चान्यथा । कौमारं बलमाश्रित्य तिष्ठसे त्वं ममाग्रतः

तत्प्रभावेऽमरावत्यां स्थितोऽसि त्वं न चान्यथा । कौमारं बलमाश्रित्य तिष्ठसे त्वं ममाग्रतः

Verse 35

त्वां हनिष्याम्यहं मन्दलोकपालैः सहैव हि । एवं कथय देवेन्द्रं देवर्षे नान्यथा वद

त्वां हनिष्याम्यहं मन्दलोकपालैः सहैव हि । एवं कथय देवेन्द्रं देवर्षे नान्यथा वद

Verse 36

तथेति मत्वा भगवान्स नारदो ययौ सुराञ्छक्रपुरोगमांश्च । आचष्ट सर्वं ह्यसुरेन्द्रभाषितं सहोपहासं मतिमांस्तथैव

तथेति मत्वा भगवान्नारदः शक्रपुरोगमान् सुरान् प्रति जगाम। असुरेन्द्रेण यदुक्तं सहोपहासं यथावत् सर्वं स मतिमान् न्यवेदयत्॥

Verse 37

नारद उवाच । भवद्भिः श्रूयतां देवा वचनं मम नान्यथा । तारकेण यदुक्तं च सानुगे नावधार्यताम्

नारद उवाच—देवा भवद्भिः श्रूयतां मम वचनं यथातथम्। तारकेण सानुगैः सह यदुक्तं तदवधार्यताम्॥

Verse 38

तारक उवाच । त्वां हनिष्यामि रे मूढ नान्यथा मम भाषितम्

तारक उवाच—त्वां हनिष्यामि रे मूढ; नान्यथा मम भाषितम्॥

Verse 39

मुचुकुन्दं समासाद्य लोकपालैश्च पूजितः । न त्वया भीरुणा योत्स्ये देवो भूत्वा नराश्रितः

मुचुकुन्दं समासाद्य लोकपालैश्च पूजितम्। न त्वया भीरुणा योत्स्ये देवो भूत्वा नराश्रितः॥

Verse 40

तस्य वाक्यं निशम्योचुः सर्वे देवाः सवासवाः । कुमारं च पुरस्कृत्य नारदं चर्षिसत्तमम्

तस्य वाक्यं निशम्य सर्वे देवाः सवासवाः। कुमारं पुरस्कृत्य नारदं चर्षिसत्तमम् ऊचुः॥

Verse 41

जानासि त्वं हि देवर्षे कुमारस्य बलाबलम् । अज्ञो भूत्वा कथं वाक्यमुक्तं तस्य ममाग्रतः

देवर्षे, त्वं हि कुमारस्य बलाबलं सम्यग् जानासि। कथं तर्हि अज्ञ इव भूत्वा ममाग्रतः तस्य विषये एवं वाक्यम् उक्तवान्?

Verse 42

प्रहस्य नारदो वाक्यमुवाच तस्य सन्निधौ । अहमप्युपहासं च वाक्यं तारकमुक्तवान्

तस्य सन्निधौ नारदः प्रहस्य वाक्यम् उवाच—अहमपि तारकं प्रति उपहासयुक्तं वाक्यं उक्तवान्।

Verse 43

जानीध्वममराः सर्वे कुमारं जयिनं सुराः । भविष्यत्यत्र मे वाक्यं नात्र कार्याविचारणा

अमराः सर्वे, सुराः, यूयं जानीध्वम्—कुमारः जयिनः। अत्र मे वाक्यं नूनं भविष्यति; नात्र कार्याविचारणा।

Verse 44

नारदस्य वचः श्रुत्वा सर्वे देवा मुदान्विताः । ऐकपद्येन चोत्तस्थुर्योद्धुकामाश्च तारकम्

नारदस्य वचः श्रुत्वा सर्वे देवा मुदान्विताः। ऐकपद्येन चोत्तस्थुः, तारकं योद्धुकामाश्च।

Verse 45

कुमारं गजमारोप्य देवेन्द्रो ह्यग्रगोऽभवत् । सुरसैन्येन महता लोकपालैः समावृतः

कुमारं गजमारोप्य देवेन्द्रो ह्यग्रगोऽभवत्। सुरसैन्येन महता लोकपालैः समावृतः।

Verse 46

तदा दुन्दुभयो नेदुर्भेरीतूर्याण्यनेकशः । वीणावेणुमृदंगानि तथा गन्धर्वनि स्वनाः

तदा दुन्दुभयो नेदुर्भेरीतूर्याण्यनेकशः । वीणावेणुमृदङ्गाश्च तथा गन्धर्वगायनस्वनाः ॥

Verse 47

गजं दत्त्वा महेंद्राय कुमारो यानमारुहत् । अनेकरत्नसंवीतं नानाश्चर्यसमन्वितम् । विचित्रचित्रं सुमहत्तथाश्चर्यसमन्वितम्

गजं दत्त्वा महेन्द्राय कुमारो यानमारुहत् । अनेकरत्नसंवीतं नानाश्चर्यसमन्वितम् । विचित्रचित्रं सुमहत्तथाश्चर्यसमन्वितम् ॥

Verse 48

विमानमारुह्य तदा महायशाः स शांकरिः सर्वगणैरुपेतः । श्रिया समेतः परया बभौ महान्स वीज्यमानश्चमरैर्महाप्रभैः

विमानमारुह्य तदा महायशाः स शाङ्करिः सर्वगणैरुपेतः । श्रिया समेतः परया बभौ महान् स वीज्यमानश्चमरैर्महाप्रभैः ॥

Verse 49

प्राचे तसं छत्र महामणिप्रभं रत्नैरुपेतं बहुभिर्विराजितम् । धृतं तदा तेन कुमारमूर्द्धनि चन्द्रैः किरणैः सुशोभितम्

प्राच्यां तदा छत्रं महामणिप्रभं रत्नैरुपेतं बहुभिर्विराजितम् । धृतं तदा तेन कुमारमूर्धनि चन्द्रैः किरणैः सुशोभितम् ॥

Verse 50

संमीलितास्तदा सव देवा इन्द्रपुरोगमाः । बलैः स्वैः स्वैः परिक्रांता योद्धुकामा महाबलाः

संमीलितास्तदा सर्वे देवा इन्द्रपुरोगमाः । बलैः स्वैः स्वैः परिक्रान्ता योद्धुकामा महाबलाः ॥

Verse 51

यमेऽपि स्वगणैः सार्द्धं मरुद्भिश्च सदागतिः । पाथोभिर्वरुणस्तत्र कुबेरो गुह्यकैः सह । ईशोऽपि प्रमथैः सार्द्धं नैरृतो व्याधिभिः सह

यमोऽपि स्वगणैः सार्धं समायातः; मरुतश्च सदागतयः तत्रासन्। वरुणः पाथोभिः सह, कुबेरो गुह्यकैः सह, ईशोऽपि प्रमथैः सार्धं; नैरृतोऽपि व्याधिसंघैः सह समुपागतः।

Verse 52

एवं तेऽष्टौ लोकपा योद्धुकामाः सर्वे मिलित्वा तारकं हंतुमेव । पुरस्कृत्वा शांकरिं विश्ववंद्यं सेनापतिं चात्मविदां वरिष्ठम्

एवं तेऽष्टौ लोकपाः सर्वे योद्धुकामाः समागत्यैकचित्ताः तारकं हन्तुमेव। विश्ववन्द्यां शांकरिं शक्तिं पुरस्कृत्य, आत्मविदां वरिष्ठं सेनापतिं च अग्रे कृत्वा प्रचक्रामुः।

Verse 53

एवं ते योद्धुकामा हि अवतेरुश्च भूतलम् । अंतर्वेद्यां स्थिताः सर्वे गंगा यमुनमध्यगाः

एवं ते योद्धुकामा हि अवतेरुर्भूतलं; सर्वेऽन्तर्वेद्यां स्थिताः, गङ्गायमुनयोर्मध्यगाः।

Verse 54

पातालाच्च समायातास्तारकस्योपजीविनः । चेरुरंगबलोपेता हन्तुकामाः सुरान्रणे

पातालाच्च समायातास्तारकस्योपजीविनः। अङ्गबलोपेताः चेरुः, सुरान् रणे हन्तुकामाः।

Verse 55

तारको हि समायातो विमानेन विराजितः । छत्रेण च महातेजा ध्रियमाणेन मूर्द्धनि

तारकोऽपि समायातो विमानेंन विराजितः। मूर्ध्नि च महातेजाः छत्रेण ध्रियमाणेन शोभितः।

Verse 56

चामरैर्विज्यमानो हि शुशुभे दैत्यराट् स्वयम्

चामरैर्विज्यमानो हि शुशुभे दैत्यराट् स्वयम्।

Verse 57

एवं देवाश्च दैत्याश्च अंतर्वेद्यां स्थितास्तदा । सैन्येन महता तत्र व्यूहान्कृत्वा पृथक्पृथक्

एवं देवाश्च दैत्याश्च अंतर्वेद्यां स्थितास्तदा। सैन्येन महता तत्र व्यूहान्कृत्वा पृथक्पृथक्॥

Verse 58

गजान्कृत्वा ह्येकतश्च हयांश्च विविधांस्तथा । स्यंदनानिविचित्राणि नानारत्नयुतानि च

गजान्कृत्वा ह्येकतश्च हयांश्च विविधांस्तथा। स्यंदनानिविचित्राणि नानारत्नयुतानि च॥

Verse 59

पदाता बहवस्तत्र शक्तिशूलपरश्वधैः । खड्गतोमरनाराचैः पाशमुद्गरशोभिताः

पदाता बहवस्तत्र शक्तिशूलपरश्वधैः। खड्गतोमरनाराचैः पाशमुद्गरशोभिताः॥

Verse 60

ते सेने सुरदैत्यानां शुशुभाते परस्परम् । हंतुकामास्तदा ते वै स्तूयमानाश्च बन्धुभिः

ते सेने सुरदैत्यानां शुशुभाते परस्परम्। हंतुकामास्तदा ते वै स्तूयमानाश्च बन्धुभिः॥