Adhyaya 27

Verse 1

लोमश उवाच । तथैव विष्णुना सर्वे पर्वताश्च प्रपूजिताः । सह्याचलश्च विंध्यश्च मैनाको गंधमादनः

लोमश उवाच—तथैव विष्णुना सर्वे पर्वताश्च सम्यक् प्रपूजिताः; सह्याचलश्च विंध्यश्च मैनाको गन्धमादनश्च।

Verse 2

माल्यवान्मलयश्चैव महेंद्रो मंदरस्तथा । मेरुश्चैव प्रयत्नेन पूजितो विष्णुना तदा

माल्यवान् मलयश्चैव महेन्द्रो मन्दरस्तथा; मेरुश्चैव प्रयत्नेन विष्णुना तदा समर्चितः।

Verse 3

श्वेतः कृतः श्वेतगिरिर्निलाद्रिश्च तथैव च । उदयाद्रिश्च श्रृंगश्च अस्ताचलवरो महान्

श्वेतः कृतः श्वेतगिरिर्नीलाद्रिश्च तथैव च; उदयाद्रिश्च शृङ्गश्च अस्ताचलवरो महान्।

Verse 4

मानसाद्रिस्तथा शैलः कैलासः पर्वतोत्तमः । लोकालोकस्तथा शैलः पूजितः परमेष्ठिना

मानसाद्रिस्तथा शैलः कैलासः पर्वतोत्तमः; लोकालोकस्तथा शैलः परमेष्ठिना समर्चितः।

Verse 5

एवं ते पर्वतश्रेष्ठाः पूजिताः सर्व एव हि । तथान्ये पूजितास्तेन सर्वे पर्वतवासिनः

एवं ते पर्वतश्रेष्ठाः पूजिताः सर्व एव हि; तथान्येऽपि तेन पूजिताः सर्वे पर्वतवासिनः।

Verse 6

विष्णुना ब्रह्मणा सार्द्धं कृतं सर्वं यथोचितम् । अन्येहनि च संप्राप्ते वरयात्रा कृता तथा

विष्णुर्ब्रह्मणा सह सर्वं यथोचितं सम्यक् व्यवस्थितवान्। अथान्यस्मिन् दिने संप्राप्ते वरयात्रापि तथैव प्रवर्तिता॥

Verse 7

हिमाद्रिणा बंधुभिश्च पर्वतं गंधमादनम् । ययुः सर्वे सुरगणा गणाश्च बहवस्तथा

हिमाद्रिणा स्वबन्धुभिश्च सह सर्वे सुरगणाः, बहवो गणाश्च, गन्धमादनपर्वतं प्रति ययुः॥

Verse 8

प्रमथाश्च तथा सर्वे तथा चंडीगणाः परे । ये चान्ये बहवस्तत्र समायाता हिमालया

प्रमथाश्च सर्वे तथा परे चण्डीगणाश्च। ये चान्ये बहवस्तत्र हिमालयात् समायाताः॥

Verse 9

शिवस्योद्वहनं विप्राः शिवेन परिभाविताः । परं हर्षं समापन्ना दृष्ट्वा तौ दंपती तदा

शिवस्योद्वहनं दृष्ट्वा, विप्राः, शिवेनान्तः परिभाविताः। तौ दम्पती तदा दृष्ट्वा परमानन्दं समापन्नाः॥

Verse 10

पार्वतीसहितः शंभुः शंभुना सह पार्वती । पुष्पगन्धौ यथा स्यातां वागर्थाविव तत्त्वतः

पार्वतीसहितः शम्भुः, शम्भुना सह पार्वती। पुष्पगन्धाविवाभिन्नौ, वागर्थाविव तत्त्वतः॥

Verse 11

तथा प्रकृतिपुंसौ च ऐकपद्येन नान्यथा । दंपती तौ गजारूढौ शुशुभाते महाप्रभौ

तथैव प्रकृतिपुरुषौ ऐकपद्येनैव नान्यथा। तौ दम्पती गजारूढौ महाप्रभू शुशुभाते॥

Verse 12

विमास्थस्तदा ब्रह्मा विष्णुश्च गरुडोपरि । ऐरावतगतश्चेंद्रः कुबेरः पुष्पकोपरि

तदा ब्रह्मा विमानस्थो विष्णुश्च गरुडोपरि। ऐरावतगतश्चेन्द्रः कुबेरः पुष्पकोपरि॥

Verse 13

पाशी च मकरा रूढो यमो महिषमेव च । प्रेतारूढो नैरृतः स्यादग्निर्बस्तगतो महान्

पाशी वरुणो मकरारूढो यमो महिषमेव च। प्रेतारूढो नैरृतः स्यादग्निर्बस्तगतो महान्॥

Verse 14

मृगारूढोऽथ पवन ईशो वृषभमेव च । इत्येवं लोकपालाश्च सग्रहाः परमेष्ठिनः

मृगारूढोऽथ पवन ईशो वृषभमेव च। इत्येवं लोकपालाश्च सग्रहाः परमेष्ठिनः॥

Verse 15

स्वैः स्वैर्बलैः परिक्रांतास्तथान्ये प्रमथादयः । हिमाद्रिश्च महाशैल ऋषभो गंधमादनः

स्वैः स्वैर्बलैः परिक्रान्तास्तथान्ये प्रमथादयः। हिमाद्रिश्च महाशैल ऋषभो गन्धमादनः॥

Verse 16

सह्याचलो नीलगिरिर्मंदरो मलयाचलः । कैलासो हि महातेजा मैनाकश्च महाप्रभः

सह्याचलो नीलगिरिर्मन्दरो मलयाचलः समाययुः। महातेजाः कैलासोऽपि तत्राभूत्, महाप्रभुर्मैनाकश्च समुपस्थितः॥

Verse 17

एते चान्ये च गिरयः क्षीमंतो हि महाप्रभाः । सकलत्राश्च ते सर्वे ससुताश्च मनोरमाः

एते चान्ये च गिरयः क्षीमन्तो महाप्रभाः। सकलत्राश्च ते सर्वे ससुताश्च मनोरमाः समागताः॥

Verse 18

बलिनो रूपिणः सर्वे मेर्वाद्यास्तत्र पर्वताः । वरयात्राप्रसंगेन शिवार्चनपराभवन्

बलिनो रूपिणः सर्वे मेरवाद्यास्तत्र पर्वताः। वरयात्राप्रसङ्गेन शिवार्चनपराभवन्॥

Verse 19

नंदिना ह्युपविष्टास्ते मेर्वाद्यास्तत्र पर्वताः । वरयात्रा कृता ते यथोक्ता च हिमाद्रिणा । सर्वैस्तैर्बंधुभिः सार्द्धं पुनरागमनं कृतम्

नन्दिना ह्युपविष्टास्ते मेरवाद्यास्तत्र पर्वताः। वरयात्रा कृता ते यथोक्ता च हिमाद्रिणा। सर्वैस्तैर्बन्धुभिः सार्धं पुनरागमनं कृतम्॥

Verse 20

स्वकालयस्थो हिमवान्स रेजे हि महा यशा । शिवसंपर्कजेनैव महसा परमेम च । विख्यातो हि महाशैलस्त्रिषु लोकेषु विश्रुतः

स्वकालयस्थो हिमवान् स रेजे महायशाः। शिवसंपर्कजेनैव महसा परमेम च। विख्यातो हि महाशैलस्त्रिषु लोकेषु विश्रुतः॥

Verse 21

कन्यादानेन महता तुष्टो यस्य च शंकरः । ते धन्यास्ते महात्मानः कृतकृतत्यास्तथैव च

महता कन्यादानेन यस्य शंकरः तुष्टो भवति, ते धन्याः महात्मानः; ते एव कृतकृत्याः, कृतकृत्यतां गताः।

Verse 22

द्व्यक्षरं नाम येषां च जिह्वाग्रे संस्थितं सदा । शिवेति द्व्यक्षरं नाम यैर्हृदीरितमद्य वै । ते वै मनुष्यरूपेण रुद्रा एव न संशयः

येषां जिह्वाग्रे सदा द्व्यक्षरं नाम संस्थितं, यैश्च हृदि ‘शिव’ इति द्व्यक्षरं नामोच्चारितम्; ते मनुष्यरूपेणापि रुद्राः एव, न संशयः।

Verse 23

किंचिद्दानेन संतुष्टः पत्रेणापि तथैव च । तोयेनापि हि संतुष्टो महादेवो निरन्तरम्

किंचिद्दानेनापि संतुष्टः, पत्रेणापि तथैव च; तोयेनापि हि संतुष्टो महादेवो निरन्तरम्।

Verse 24

पत्रेण पुष्पेण तथा जलेन प्रीतो भवत्येष सदाशिवो हि । तस्माच्च सर्वैः प्रतिपूजनीयः शिवो मद्दाभाग्यकरो नृणामिह

पत्रेण पुष्पेण तथा जलेन प्रीतो भवत्येष सदाशिवः; तस्मात् सर्वैः प्रतिपूजनीयः शिवोऽयं, नृणामिह महाभाग्यकरः।

Verse 25

एको महाञ्ज्योतिरजः परेशः परापराणां परमो महात्मा । निरंतरो निर्विकारो निरीशो निराबाधो निर्विकल्पो निरीहः

एको महान् ज्योतिरजः परेशः परापराणां परमो महात्मा; निरन्तरो निर्विकारो निरीशो निराबाधो निर्विकल्पो निरीहः स एव।

Verse 26

निरंजनो नित्यरूपो निरोधो नित्यानन्दो नित्यमुक्ताः सदेव । एवंभूतो देवदेवोऽर्च्चितश्च तैर्देवाद्यर्विश्ववेद्यो भवश्च । स्तुतो ध्यातः पूजितश्चिंतितश्च सर्वज्ञोऽसौ सर्वदा सर्वदश्च

निरञ्जनः स नित्यरूपो निरोधकः, नित्यानन्दस्वरूपो नित्यमुक्तः सदेवः। एवंभूतो देवदेवो भवः देवैरपि समर्चितो विश्ववेद्यश्च। स्तुतो ध्यातः पूजितश्च चिन्तितश्च, सर्वज्ञोऽसौ सर्वदा सर्वथैव।

Verse 27

यथा वरिष्ठो हिमवान्प्रसिद्धः सर्वैर्गुणैः सर्वगुणो महात्मा । विश्वेशवंद्यो हि तदा हिमालयो जातो गिरीणां प्रवरस्तदानीम्

एवं स हिमवान् सर्वैर्गुणैः समन्वितो महात्मा वरिष्ठ इति सर्वत्र प्रसिद्धिमगात्। तदा हिमालयो विश्वेशवन्द्यः सञ्जज्ञे, गिरीणां प्रवरः स एवाभवत्।

Verse 28

मेनया सह धर्मात्मा यथास्थानगतस्ततः । सर्वान्विसर्जयामास पर्वतान्पर्वतेश्वरः

ततः स धर्मात्मा पर्वतेश्वरः मेनया सह स्वस्थानं यथावत् प्राप्य, सर्वान् पर्वतान् स्वस्वस्थानं विसर्जयामास।

Verse 29

गतेषु तेषु हिमवान्पुत्रैः पौत्रैः प्रपौत्रकैः । राजा गिरीणां प्रवरो महादेवप्रसादतः

तेषु गतेषु हिमवान् पुत्रपौत्रप्रपौत्रकैः परिवृतः, महादेवप्रसादतः गिरीणां राजा प्रवरोऽभवत्।

Verse 30

अथो गिरिजया सार्द्धं महेशो गन्धमादने । एकांते च मतिं चक्रे रमणार्थं स्वरूपवान्

अथ स्वरूपवान् महेशः गिरिजया सार्धं गन्धमादने एकान्ते रमणार्थं मनः संकल्पं चकार।

Verse 31

सुरतेनैव महता तपसा हि समागमे । द्वयोः सुरतमारब्धं तद्द्वयोश्च तदाऽभवत्

तयोः समागमे महत् सुरतमेव तपोबलसमं बभूव। तयोर्द्वयोः सुरतविधिरारब्धः, स च तदा तयोर्मध्ये सम्यगभवत्॥

Verse 32

अनिष्टं महदाश्चर्यं प्रलयोपममेव च । तस्मिन्महारते प्राप्ते नाविंदंत सुखं परम्

अनिष्टं महदाश्चर्यं प्रलयोपममेव च समुत्पन्नम्। तस्मिन् महारते प्राप्ते परं सुखं शान्तिं वा केऽपि नालभन्त॥

Verse 33

सर्वे ब्रह्मादयो देवाः कार्याकार्यव्यवस्थितौ । रेतसा च जगत्सर्वं नष्टं स्थावरजंगमम्

सर्वे ब्रह्मादयो देवाः कार्याकार्यविवेकविह्वलाः स्थिताः। तेन रेतसा स्थावरजङ्गमं जगत्सर्वं विनष्टमभवत्॥

Verse 34

सस्मार चाग्निं ब्रह्मा च विष्णुश्चाध्यात्मदायकः । मनसा संस्मृतः सद्यो जगामाग्निस्त्वरान्वितः

तदा ब्रह्मा च विष्णुश्चाध्यात्मबलप्रदायकः अग्निं सस्मारतुः। मनसा संस्मृतोऽग्निः सद्यः त्वरया समुपागमत्॥

Verse 35

ताभ्यां संप्रेषितोऽपश्यद्रुचिरं शिवमांदिरम् । द्वारि स्थितं नंदिनं च ददर्शाग्रे महाप्रभम्

ताभ्यां संप्रेषितोऽग्निः रुचिरं शिवमन्दिरं ददर्श। द्वारि च स्थितं नन्दिनं महाप्रभं पुरतः पश्यामास॥

Verse 36

अग्निर्ह्रस्वस्तदा भूत्वा काश्मीरसदृशच्छविः । प्रविष्टोंतः पुरं शंभोर्नानाश्चर्यसमन्वितम्

अथाग्निर्ह्रस्वतां गत्वा काश्मीरसदृशप्रभः । शम्भोः पुरान्तः प्रविवेश नानाश्चर्यसमन्वितम् ॥

Verse 37

अनेकरत्नसंवीतं प्रासादैश्च स्वलं कृतम् । तदंगणमनुप्राप्य उपविश्याह हव्यवाट्

अनेकरत्नसंकीर्णं प्रासादैश्च विराजितम् । तदङ्गणमनुप्राप्योपविश्याह हव्यवाट् ॥

Verse 38

पाणिपात्रस्य मे ह्यम्ब भिक्षां देह्यवरोधतः । तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य पाणिपात्रस्य बालिका

पाणिपात्रोऽहमम्बेति भिक्षां देहि निरुद्धतः । इति तस्य वचः श्रुत्वा पाणिपात्रस्य बालिका ॥

Verse 39

यावद्दातुं च सारेभे भिक्षां तस्मै ततः स्वयम् । उत्थाय सुरतात्तस्माच्छिवो हि कुपितो भृशम्

यावन्न दातुं समारेभे भिक्षां तस्मै तदा स्वयम् । उत्थाय सुरताद्रुद्रो भृशं कुपितवानभूत् ॥

Verse 40

रुद्रस्त्रिशूलमुद्यम्य भैरवो ह्यऽभवत्तदा । निवारितो गिरिजया वधात्तस्माच्छिवः स्वयम् । भिक्षां तस्मै ददौ वाचा अग्नये जातवेदसे

रुद्रस्त्रिशूलमुद्यम्य भैरवोऽभूत्तदैव हि । गिरिजया निवारितो वधात्तस्माच्छिवः स्वयम् । भिक्षां तस्मै ददौ वाचा अग्नये जातवेदसे ॥

Verse 41

पाणौ भिक्षां गृहीत्वाथ प्रत्यक्षं तेन चाग्निना । भिक्षिता कुपिता तं वै शशाप गिरिजा ततः

पाणौ भिक्षां गृहीत्वाथ प्रत्यक्षं तेन चाग्निना । भिक्षिता कुपिता तं वै शशाप गिरिजा ततः

Verse 42

रे भिक्षो भविता शापात्सर्वभक्षो ममाशु वै । अनेन रेतसा सद्यः पीडां प्राप्स्यसि सर्वतः

रे भिक्षो भविता शापात्सर्वभक्षो ममाशु वै । अनेन रेतसा सद्यः पीडां प्राप्स्यसि सर्वतः

Verse 43

इत्युक्तो भक्षयित्वाग्नी रेत ईशस्य हव्यवाट् । यत्र देवाः स्थिताः सर्वे ब्रह्माद्याश्चैव सर्वशः

इत्युक्तो भक्षयित्वाग्नी रेत ईशस्य हव्यवाट् । यत्र देवाः स्थिताः सर्वे ब्रह्माद्याश्चैव सर्वशः

Verse 44

आगत्याकथयत्सर्वं तद्रेतोभक्षणादिकम् । सर्वे सगर्भा ह्यभवन्निन्द्राद्या देवतागणाः

आगत्याकथयत्सर्वं तद्रेतोभक्षणादिकम् । सर्वे सगर्भा ह्यभवन्निन्द्राद्या देवतागणाः

Verse 45

अग्नेर्यथा हविश्चैव सर्वेषामुपतिष्ठति । अग्नेर्मुखोद्भवेनैव रेतसा ते सुरेश्वराः

अग्नेर्यथा हविश्चैव सर्वेषामुपतिष्ठति । अग्नेर्मुखोद्भवेनैव रेतसा ते सुरेश्वराः

Verse 46

सगर्भाह्यभवन्सर्वे चिंतया चप्रपीडिताः । विष्णुं शरणमाजग्मुर्द्देवदेवेश्वरं प्रभुम्

सगर्भा एव सर्वेऽभवन् चिन्तया च प्रपीडिताः । ततो विष्णुं शरणं जग्मुर्देवदेवेश्वरं प्रभुम् ॥

Verse 47

देवा ऊचुः । त्वं त्राता सर्वदेवानां लोकानां प्रभुरेव च । तस्माद्रक्षा विधातव्या शरणागतवत्सल

देवा ऊचुः । त्वं त्राता सर्वदेवानां लोकानां प्रभुरेव च । तस्माद्रक्षा विधातव्या शरणागतवत्सल ॥

Verse 48

वयं सर्वे मर्तुकामा रेतसानेन पीडिताः । असुरेभ्यः परित्रस्ता वयं सर्वे दिवौकसः

वयं सर्वे मर्तुकामा रेतसानेन पीडिताः । असुरेभ्यः परित्रस्ता वयं सर्वे दिवौकसः ॥

Verse 49

शरणं शंकरं याताः परित्रातुं कृतोद्वहाः । यदा पुत्रो हि रुद्रस्य भविष्यति तदा वयम् । सुखिनः स्याम सर्वे निर्भयाश्च त्रिविष्टपे

शरणं शंकरं याताः परित्रातुं कृतोद्वहाः । यदा पुत्रो हि रुद्रस्य भविष्यति तदा वयम् । सुखिनः स्याम सर्वे निर्भयाश्च त्रिविष्टपे ॥

Verse 50

एवं विष्टभ्यमानानां सर्वेषां भयमागतम् । अनेन रेतसा विष्णो जीवितुं शक्यते कथम्

एवं विष्टभ्यमानानां सर्वेषां भयमागतम् । अनेन रेतसा विष्णो जीवितुं शक्यते कथम् ॥

Verse 51

त्रिवर्गो हि यथा पुंसां कृतो हि सुपरिष्कृतः । विपरीतो भवत्येव विना देवेन नान्यथा

त्रिवर्गो हि यथा पुंसां कृतः सुसंस्कृतोऽपि चेत् । देववर्जित एवायं विपरीतो भवत्यलम् ॥

Verse 52

तस्मात्तद्वै बलं मत्वा सर्वेषामपि देहिनाम् । कार्याकार्यव्यवस्थायां सर्वे मन्यामहे वयम्

तस्मात्तद्वै बलं मत्वा सर्वेषामपि देहिनाम् । कार्याकार्यविवेकाय तदेव निर्णायकं मतम् ॥

Verse 53

तथा निशम्य देवानां परेशः परिदेवनम् । उवाच प्रहसन्वाक्यं देवानां देवतारिहा

एवं निशम्य देवानां परिदेवं परेश्वरः । प्रहसन्नब्रवीद्वाक्यं देवानां दुःखहारकः ॥

Verse 54

स्तूयतां वै महादेवो महेशः कार्यगौरवात्

स्तूयतां वै महादेवो महेशः कार्यगौरवात् । तस्मिन्नाराधिते शीघ्रं सिद्धिर्भवति निश्चयात् ॥

Verse 55

तथेति गत्वा ते सर्वे देवा विष्णुपुरोगमाः । तथा ब्रह्मादयः सर्व ईडिरे ऋषयो हरम्

तथेति गत्वा ते सर्वे देवा विष्णुपुरोगमाः । ब्रह्मादयश्च ऋषयः सर्वे हरमपूजयन् ॥

Verse 56

ओंनमो भर्गाय देवाय नीलकंठाय मीढुषे । त्रिनेत्राय त्रिवेदाय लोकत्रितयधारिणे

ॐ नमो भर्गाय देवाय नीलकण्ठाय मीढुषे । त्रिनेत्राय त्रिवेदाय लोकत्रितयधारिणे ॥

Verse 57

त्रिस्वराय त्रिमात्राय त्रिवेदाय त्रिमूर्त्तये । त्रिवर्गाय त्रिधामाय त्रिपदाय त्रिशूलिने

त्रिस्वराय त्रिमात्राय त्रिवेदाय त्रिमूर्तये । त्रिवर्गाय त्रिधामाय त्रिपदाय त्रिशूलिने ॥

Verse 58

त्राहित्राहि महादेव रेतसो जगतः पते

त्राहि त्राहि महादेव रेतसो जगतः पते ॥

Verse 59

ब्रह्मणा तु स्तुतो यावत्तावद्देवो वृषध्वजः । प्रादुर्बभूव तत्रैव सुराणां कार्यसिद्धये

ब्रह्मणा तु स्तुतो यावत्तावद्देवो वृषध्वजः । प्रादुर्बभूव तत्रैव सुराणां कार्यसिद्धये ॥

Verse 60

दृष्टस्तदानीं जगदेकबंधुर्महात्मभिर्देववरैः सुपूजितः । संस्तूयमानो विविधैर्वचोभिः प्रत्यग्रूपैः श्रुतिसंमतैश्च

दृष्टस्तदानीं जगदेकबन्धुर्महात्मभिर्देववरैः सुपूजितः । संस्तूयमानो विविधैर्वचोभिः प्रत्यग्रूपैः श्रुतिसंमतैश्च ॥

Verse 61

स्तुवतां चैव देवानामुवाच परमेश्वरः । त्रासं कुर्वंतु मा सर्वे रेतसानेन पीडिताः

देवेषु स्तुवत्सु परमेश्वर उवाच— “हे देवाः, रेतसा पीडिताः सन्तो यूयं सर्वे मा त्रासं कुर्वन्तु; भयम् मा भवतु।”

Verse 62

वमनं वै भवद्भिश्च कार्यमद्यैव भोःसुराः । तथेति मत्वा ते सर्व इंद्राद्या देवतागणाः । वेमुः सर्वे तदा विप्रास्तद्रेतः शंकरस्य च

परमेश्वर उवाच— “हे सुराः, अद्यैव भवद्भिः वमनं कर्तव्यम्।” इति मत्वा इन्द्रादयः सर्वे देवतागणाः तत् रेतः वमितवन्तः; तदा विप्राः सर्वे शंकरस्य तत् रेतः ददृशुः।

Verse 63

ऐकपद्येन तद्रेतो महापर्वतसन्निभम् । तप्तचामीकरप्रख्यं बभूव परमाद्भुतम्

ऐकपद्येन तत् रेतः महापर्वतसन्निभं जातम्; तप्तचामीकरप्रख्यं परमाद्भुतं बभूव।

Verse 64

सर्वे च सुखिनो जाता इंद्राद्या देवतागणाः । विना ह्यग्निं च ते सर्वे परितुष्टास्तदाऽभवन्

तदा इन्द्रादयः सर्वे देवतागणाः सुखिनोऽभवन्; अग्निं विना अपि ते सर्वे तस्मिन् काले परितुष्टाः बभूवुः।

Verse 65

तेनाग्निनापि चोक्तस्तु शंकरो लोकशंकरः । किं मयाद्य महा देव कर्तव्यं देवतावर

तदा अग्निरपि शंकरं लोकशंकरं प्रति उवाच— “हे महादेव, देवतावर! अद्य मया किं कर्तव्यम्?”

Verse 66

तद्ब्रूहि मे प्रभोऽद्य त्वं येनाहं सर्वदा सुखी । भविष्यामि च येनाहं देवानां हव्यवाहकः

तद्ब्रूहि मे प्रभोऽद्य त्वं येनाहं सर्वदा सुखी । भविष्यामि च येनाहं देवानां हव्यवाहकः ॥

Verse 67

तदोवाच शिवः साक्षाद्देवानामिह श्रृण्वताम् । रेतो विसृज्यतां योनौ तदाग्निः प्रहसन्नवि

तदोवाच शिवः साक्षाद्देवानामिह श्रृण्वताम् । रेतो विसृज्यतां योनौ तदाग्निः प्रहसन्नवि ॥

Verse 68

उवाच शंकरं देवं भवत्तेजो दुरासदम् । इदमुल्बणवत्तेजो धार्यते प्राकृतैः कथम्

उवाच शंकरं देवं भवत्तेजो दुरासदम् । इदमुल्बणवत्तेजो धार्यते प्राकृतैः कथम् ॥

Verse 69

ततः प्रोवाच भगवानग्निं प्रति महेश्वरः । मासिमासि प्रतप्तानां देहे तेजो विसृज्यताम्

ततः प्रोवाच भगवानग्निं प्रति महेश्वरः । मासिमासि प्रतप्तानां देहे तेजो विसृज्यताम् ॥

Verse 70

तथेति मत्वा वचनं महाप्रभः स जातवेदाः परमेण वर्चसा । समुज्ज्वलंस्तत्र महाप्रभावो ब्राह्मे मुहूर्त्ते हि सचोपविष्टः

तथेति मत्वा वचनं महाप्रभः स जातवेदाः परमेण वर्चसा । समुज्ज्वलंस्तत्र महाप्रभावो ब्राह्मे मुहूर्त्ते हि सचोपविष्टः ॥

Verse 71

तदा प्रातः समुत्थाय प्रातः स्नानपराः स्त्रियः । ययुः सदा ऋषीणां च सत्यस्ता जातवेदसम्

तदा प्रातः समुत्थाय प्रातःस्नानपराः स्त्रियः । ऋषिपत्न्यः सत्यव्रताः सदा जातवेदसमग्निं ययुः ॥

Verse 72

दृष्ट्वा प्रज्वलितं तत्र सर्वास्ताः शीतकर्षिताः । तप्तुकामास्तदा सर्व्वा ह्यरुधत्या निवारिताः

तत्र प्रज्वलितं वह्निं दृष्ट्वा शीतकर्षिताः । तप्तुकामाः समस्तास्ता अरुन्धत्या निवारिताः ॥

Verse 73

तया निवारिताश्चापि तास्तेपुः कृत्तिकाः स्वयम् । यावत्तेपुश्च ताः सर्व्वा रेतसः परमाणवः । विविशू रोमकूपेषु तासां तत्रैव सत्वरम्

तया निवारिताः सन्तः कृत्तिकास्ताः स्वयमेव हि । तदा तपश्चक्रुः सर्वाः; तप्यमानासु तासु च । रेतसः परमाणवो रोमकूपेषु तासां तत्रैव सत्वरं विविशुः ॥

Verse 74

नीरेतोग्निस्तदा जातो विश्रांतः स्वयमेव हि

तदा नीरेतोग्निर्जातो विश्रान्तः स्वयमेव हि ॥

Verse 75

ततस्ता ऋषिभार्या हि ययुः स्वभवनं प्रति । ऋषिभिस्तु तदा शप्ताः कृत्तिकाः खेचराभवन्

ततः ऋषिभार्यास्ताः स्वभवनं प्रति ययुः । ऋषिभिः शप्ताः कृत्तिकास्तु खेचरत्वमवाप्नुयुः ॥

Verse 76

तदानीमेव ताः सर्वा व्यभिचारेण दुःखिताः । तत्ससर्जुस्तदा रेतः पृष्ठे हिमवतो गिरेः

तदैव ताः सर्वाः व्यभिचारापवाददुःखिताः सन्तः तदा रेतः ससृजुः, हिमवतो गिरेः पृष्ठे तत् न्यपतत्।

Verse 77

एकपद्येन तद्रेतस्तप्तचामीकरप्रभम् । गंगायां च तदा क्षिप्रं कीचकैः परिवेष्टितम्

एकपद्येन तत् रेतः तप्तचामीकरप्रभं क्षिप्रं गङ्गायां क्षिप्तं, तत्र कीचकैः परिवेष्टितं बभूव।

Verse 78

षण्मुखं बालकं ज्ञात्वा सर्वे देवा मुदान्विताः । गर्गेणोक्तास्तदंते वै सुखेन ह्रियतामिति

षण्मुखं बालकं ज्ञात्वा सर्वे देवाः मुदान्विताः। अन्ते गर्गेणोक्तं—“सुखेन सुरक्षितं ह्रियताम्” इति।

Verse 79

शंभोः पुत्रः प्रसादेन सर्वो भवति शाश्वतः । गंगायाः पुलिने जातः कार्त्तिकेयो महाबलः

शम्भोः प्रसादेन सर्वं शाश्वतं शुभं भवति। गङ्गायाः पुलिने जातः महाबलः कार्त्तिकेयः।

Verse 80

उपविष्टोथ गांगेयो ह्यहोरात्रोषितस्तदा । शाखो विशाखोऽतिबलः षण्मुखोऽसौ महाबलः

तदा गाङ्गेयः उपविष्टः अहोरात्रं तत्रोषितः। स एव षण्मुखो महाबलः, शाखो विशाखोऽतिबलः।

Verse 81

जातो यदाथ गंगायां षण्मुखः शंकरात्मजः । तदानीमेव गिरिजा संजाता प्रस्नुतस्तनी

यदा गङ्गायां शंकरात्मजः षण्मुखः समजायत, तदैव गिरिजा प्रस्नुतस्तनी बभूव।

Verse 82

शिवं निरीक्ष्य सा प्राह हे शंभो प्रस्नवो महान् । संजातो मे महादेव किमर्थस्तन्निरीक्ष्यताम् । सर्वज्ञोऽपि महादेवो ह्यब्रवीत्तामथाज्ञवत्

सा शिवं निरीक्ष्य प्राह—“हे शम्भो, मे महान् प्रस्नवः संजातः; महादेव, किमस्य प्रयोजनम्? तन्निरीक्ष्यताम्।” सर्वज्ञोऽपि महादेवस्तामथाज्ञवत् प्रत्युवाच।

Verse 83

नारदस्तत्र चागत्य प्रोक्तवाञ्जन्म तस्य तत् । शिवाय च शिवायै च पुत्रो जातो हि सुंदरः

तत्र नारद आगत्य तस्य जन्म प्रोक्तवान्—“शिवाय च शिवायै च सुंदरः पुत्रो हि जातः।”

Verse 84

तदाकर्ण्य वचो विप्रा हर्षनिर्भरमानसाः । बभूवुः प्रमथाः सर्वे गंधर्वा गीततत्पराः

तद्वचः श्रुत्वा विप्राः हर्षनिर्भरमानसाः अभवन्; सर्वे प्रमथाः समागत्य, गन्धर्वाश्च गीततत्पराः बभूवुः।

Verse 85

अनेकाभिः पताकाभिश्चैलपल्लवतोरणैः । तथा विमानैर्बहुभिर्बभौ प्रज्वलितो महान् । पर्वतः पुत्रजननाच्छंकरस्य महात्मनः

अनेकाभिः पताकाभिः चैलपल्लवतोरणैः तथा बहुभिर्विमानैः स पर्वतः प्रज्वलित इव महान् बभौ—महात्मनः शंकरस्य पुत्रजननात्।

Verse 86

तदा सर्वे सुरगणा ऋषयः सिद्धचारणाः रक्षोगंधर्वयक्षाश्च अप्सरोगणसेविताः

तदा सर्वे सुरगणा ऋषयः सिद्धचारणाः । रक्षोगन्धर्वयक्षाश्चाप्सरोगणैः सह समागताः ॥

Verse 87

एकपद्येन ते सर्वे सहिताः शंकरेण तु । द्रष्टुं गांगेयमधिकं जग्मुः पुलिनसंस्थितम्

एकपद्येन ते सर्वे शङ्करेण सहागताः । द्रष्टुं गाङ्गेयमधिकं पुलिने संस्थितं ययुः ॥

Verse 88

ततो वृषभमारुह्य ययौ गिरिजया सह । अन्यैः समेतो भगवान्सुरैरिंद्रादिभिस्तथा

ततो वृषभमारुह्य ययौ गिरिजया सह । इन्द्रादिभिः सुरैः सार्धं भगवान् समन्वितः ॥

Verse 89

तदा शंखाश्च भेर्यश्च नेदुस्तूर्यीण्यनेकशः

तदा शङ्खाश्च भेर्यश्च नेदुस्तूर्याण्यनेकशः । सर्वतो निनदं चक्रुः मंगलवाद्यनिस्वनाः ॥

Verse 90

तदानीमेव सर्वेशं वीरभद्रादयो गणाः । अन्वयुः केलिसंरब्धा नानावादित्रवादकाः । वादयन्तश्च वाद्यानि ततानि विततानि च

तदानीमेव सर्वेशमन्वयुर्वीरभद्रादयः गणाः । केलिसंरब्धा नानावादित्रवादकाः ॥ वादयन्तो वाद्यानि ततानि विततानि च ॥

Verse 91

केचिन्नृत्यपरास्तत्र गायकाश्च तथा परे । स्तावकाः स्तूयमानाश्च चक्रुस्ते गुणकीर्तनम्

केचिदत्र नृत्यपराः केचिद्गायकाः परे । केचिद् स्तावकाḥ स्तूयमानाश्च ते सर्वे गुणकीर्तनं चक्रुः ॥

Verse 92

एवंविधास्ते सुरसिद्धयक्षा गंधर्वविद्याधरपन्नगा ह्यमी । शिवेन सार्द्धं परिहृष्टचित्ता द्रष्टुं ययुस्तं वरदं च शांकरिम्

एवंविधाः सुरसिद्धयक्षाः गन्धर्वविद्याधरपन्नगाश्च । शिवेन सार्धं परिहृष्टचित्ता द्रष्टुं ययुस्तं वरदं च शाङ्करीम् ॥

Verse 93

यावत्समीक्षयामासुर्गांगेयं शंकरोपमम् । ददृशुस्ते महत्तेजो व्याप्तमासीज्जगत्त्रयम्

यावत् समीक्षयामासुर्गाङ्गेयं शङ्करोपमम् । ददृशुस्ते महत्तेजो व्याप्तमासीज्जगत्त्रयम् ॥

Verse 94

तत्तोजसावृतं बालं तप्तचामीकरप्रभम् । सुमुखं सुश्रिया युक्तं सुनसं सुस्मितेक्षणम्

तत्तेजसावृतं बालं तप्तचामीकरप्रभम् । सुमुखं सुश्रिया युक्तं सुनसं सुस्मितेक्षणम् ॥

Verse 95

चारुप्रसन्न वदनं तथा सर्वागसुंदरम् । तं दृष्ट्वा महदाश्चर्यं गांगेयं प्रथितात्मकम्

चारुप्रसन्नवदनं तथा सर्वाङ्गसुन्दरम् । तं दृष्ट्वा महदाश्चर्यं गांगेयं प्रथितात्मकम् ॥

Verse 96

ववंदिरे तदा बालं कुमारं सूर्यवर्चसम् । प्रमथाश्च गणाः सर्वे वीरभद्रादयस्तथा

तदा सर्वे प्रमथाश्च गणाश्च वीरभद्रादयः समागताः । सूर्यवर्चसं बालं कुमारं ववन्दिरे भक्त्या ॥

Verse 97

परिवार्योपतस्थुस्ते वामदक्षिणभागतः । तथा ब्रह्मा च विष्णुश्च इंद्रश्चापि सुरैर्वृतः

ते तं परिवार्योपतस्थुः वामदक्षिणभागतः । तथा ब्रह्मा विष्णुश्चेन्द्रश्च सुरैर्वृतः स्थिताः ॥

Verse 98

ऋषयो यक्षगंधर्वाः परिवार्य कुमारकम् । दंडवत्पितिता भूमौ केचिच्च नतकंधराः

ऋषयो यक्षगन्धर्वाः कुमारकं परिवार्य च । केचिद्दण्डवत् भूमौ पेतुः केचिन्नतकन्धराः ॥

Verse 99

प्रणेमुः शिरसा चान्ये मत्वा स्वामिनमव्ययम् । अवाद्यंत विचित्राणि वादित्राणि महोत्सवे । एवमभ्युदये तस्मिन्नृषयः शांतिमापठम्

अन्ये शिरसा प्रणेमुः स्वामिनमव्ययं मत्वा । महोत्सवे विचित्राणि वादित्राण्यवद्यन्त । तस्मिन्नभ्युदये ऋषयः शान्तिमापठन् ॥

Verse 100

एतस्मिन्नंतरे यातः शंकरो गिरिजापतिः । अवतीर्य वृषाच्छीघ्रं पार्वत्या सहसुव्रताः

एतस्मिन्नन्तरे शङ्करो गिरिजापतिरायातः । वृषादवतीर्य शीघ्रं पार्वत्या सह सुव्रता ॥

Verse 101

पुत्रं निरैक्षत तदा जगदेकबंधुः प्रीत्या युतः परमया सह वै भवान्या । स्नेहान्वितो भुजगभोगयुतो हि साक्षात्सर्वेश्वरः परिवृतः प्रमथैः प्रहृष्टः

तदा जगदेकबन्धुः परमप्रीतियुतः भवान्या सह पुत्रं निरैक्षत। स्नेहान्वितः साक्षात् सर्वेश्वरः भुजगभोगभूषितः प्रमथैः प्रहृष्टैः परिवृतो बभौ॥

Verse 102

उपगुह्य गुहं तत्र पार्वती जातसंभ्रमा । प्रस्नुतं पाययामास स्तनं स्नेहपरिप्लुता

तत्र पार्वती जातसम्भ्रमा गुहं उपगुह्य, स्नेहपरिप्लुता प्रस्नुतं स्तनं पाययामास॥

Verse 103

तदा नीराजितो देवैः सकलत्रैर्मुदान्वितैः । जयशब्देन महता व्याप्तमासीन्नभस्तलम्

तदा मुदान्वितैः सकलत्रैः देवैः स नीराजितः। महता जयशब्देन नभस्तलं व्याप्तमासीৎ॥

Verse 104

ऋषयो ब्रह्मगोषेण गीतेनैव च गायकाः । वाद्यैश्च वादकाश्चैव उपतस्थुः कुमारकम्

ऋषयः ब्रह्मगोषेण, गायकाः गीतेनैव, वादकाश्च वाद्यैः कुमारकं तं उपतस्थुः॥

Verse 105

स्वमंकमारेप्य तदा गिरीशः कुमारकं तं प्रभया महाप्रभम् । बभौ भवानीपतिरेव साक्षाच्छ्रिया युतः पुत्रवतां वरिष्ठः

तदा गिरीशः स्वमङ्के तं महाप्रभं प्रभया युतं कुमारकं न्यधात्। साक्षात् भवानीपतिः श्रिया युतः पुत्रवतां वरिष्ठो बभौ॥

Verse 106

दंपती तौ तदा तत्र ऐकपद्येन नंदतुः । अभिषिच्यमान ऋषिभिरावृतः सुरसत्तमैः

तदा तत्र दिव्यदंपती ऐकपद्येन सह हृष्टौ बभूवतुः। बालः ऋषिभिरभिषिच्यमानः सुरसत्तमैः परिवृतोऽभवत्॥

Verse 107

कुमारः क्रीडयामास उत्संगे शंकरस्य च । कंठे स्थितं वासुकिं च पाणिभ्यां समपीडयत्

कुमारः शंकरस्योत्सङ्गे क्रीडयामास। कण्ठस्थितं वासुकिं च स्वपाणिभ्यां समपीडयत्॥

Verse 108

मुखं प्रपीडयित्वाऽसौ पाणीनगणयत्तदा । एकं त्रीणिदशाष्टौ च विपरीतक्रमेण च

मुखं प्रपीडयित्वाऽसौ तदा पाणीन् अगणयत्। एकं त्रीणि दशाष्टौ च विपरीतक्रमेण च॥

Verse 109

प्रहस्य भगवाञ्छंभुरुवाच गिरिजां तदा

तदा भगवान् शम्भुः प्रहस्य गिरिजाम् उवाच॥

Verse 110

मंदस्मितेन च तदा भगवान्महेशः प्राप्तो मुदंच परमां गिरिजासमेतः । प्रेम्णा सगद्गदगिरा जगदेकबंधुर्नोवाच किंचन तदा भुवनैकभर्ता

तदा भगवान् महेशो मन्दस्मितेन गिरिजासमेतः परमां मुदं प्राप्तः। प्रेम्णा सगद्गदगिरा जगदेकबन्धुः भुवनैकभर्ता तदा किंचन नोवाच॥