Adhyaya 2

Verse 1

लोमश उवाच । एकदा तु तदा तेन यज्ञः प्रारंभितो महान् । तत्राहूतास्तदा सर्वे दीक्षितेन तपस्विना

लोमश उवाच—एकदा तदा तेन महान् यज्ञः प्रारब्धः। तत्र दीक्षितेन तपस्विना तदा सर्वेऽपि आहूताः॥

Verse 2

ऋषयो विविधास्तत्र वशिष्ठाद्याः समागताः । अगस्त्यः कश्यपोऽत्रिश्च वामदेवस्तथा भृगुः

ऋषयो नानाविधास्तत्र वशिष्ठाद्याः समागताः। अगस्त्यः कश्यपोऽत्रिश्च वामदेवो भृगुस्तथा॥

Verse 3

दधीचो भगवान्व्यासो भरद्वाजोऽथ गौतमः । एते चान्ये च बहवः समाजग्मुर्महर्षयः

दधीचो भगवान्व्यासो भरद्वाजोऽथ गौतमः। एते चान्ये च बहवः समाजग्मुर्महर्षयः॥

Verse 4

तथा सर्वे सुरगणा लोकपालस्तथाऽपरे विद्याधराश्च गंधर्वाः किंनराप्सरसां गणाः

तथा सर्वे सुरगणा लोकपालास्तथाऽपरे। विद्याधराश्च गन्धर्वाः किंनराप्सरसां गणाः॥

Verse 5

सप्तलोकात्समानीतो ब्रह्मा लोकपितामहः । वैकुंठाच्च तथा विष्णुः समानीतो मरवं प्रति

सप्तलोकात्समानीतो ब्रह्मा लोकपितामहः। वैकुण्ठाच्च तथा विष्णुः समानीतो मरवं प्रति॥

Verse 6

देवेन्द्रो हि समानीत इंद्राण्या सह सुप्रभः । तथा चंद्रो हि रोहिण्या वरुणः प्रिययया सह

देवेन्द्रो हि समानीत इन्द्राण्या सह सुप्रभः। तथा चन्द्रो हि रोहिण्या वरुणः प्रिययया सह॥

Verse 7

कुबेरः पुष्पकारूढो मृगाऽरूढोऽथ मारुतः । बस्ताऽरूढः पावकश्च प्रेताऽरूढोऽथ निरृति

कुबेरः पुष्पकारूढः समायातः; मारुतो मृगमारूढः। पावकः बस्तमारूढः; निरृतिः प्रेतमारूढोऽपि समागतः॥

Verse 8

एते सर्वे समायाता यज्ञवाटे द्विजन्मनः । ते सर्वे सत्कृतास्तेन दक्षेण च दुरात्मना

एते सर्वे समायाता यज्ञवाटे, द्विजोत्तम। ते सर्वे सत्कृतास्तेन दक्षेण दुरात्मना॥

Verse 9

भवनानि महार्हाणि सुप्रभाणि महांति च । त्वष्ट्रा कृतानि दिव्यानि कौशल्येन महात्मना

भवनानि महार्हाणि सुप्रभाणि महान्ति च। त्वष्ट्रा कृतानि दिव्यानि कौशल्येन महात्मना॥

Verse 10

तेषु सर्वेषु धिष्ण्येषु यथाजोषं समास्थिताः

तेषु सर्वेषु धिष्ण्येषु यथाजोषं समास्थिताः॥

Verse 11

वर्त्तमाने महायज्ञे तीर्थे कनखले तथा । ऋत्विजश्च कृतास्तेन भृग्वाद्याश्च तपोधनाः

वर्त्तमाने महायज्ञे तीर्थे कनखले तथा। ऋत्विजश्च कृतास्तेन भृग्वाद्याश्च तपोधनाः॥

Verse 12

दीक्षायुक्तस्तदा दक्षः कृतकौतुकमंगलः । भार्यया सहितो विप्रैः कृतस्वत्ययनो भृशम्

तदा दक्षो दीक्षायुक्तः कृतकौतुकमङ्गलः । भार्यया सहितो विप्रैः स्वस्त्ययनैः शुभाशिषा भृशं सम्मानितोऽभवत् ॥

Verse 13

रेजे महत्त्वेन तदा सुहृद्भिः परितः सदा । एतस्मिन्नंतरे तत्र दधीचिर्वाक्यमब्रवीत्

तदा स महत्त्वेन रेजे सुहृद्भिः परितः सदा । एतस्मिन्नन्तरे तत्र दधीचिर्वाक्यमब्रवीत् ॥

Verse 14

दधीचिरुवाच । एते सुरेशा ऋषयो महत्तराः सलोकपालाश्च समागतास्तव । तथाऽपि यज्ञस्तु न शोभते भृशंपिनाकिना तेन महात्मना विना

दधीचिरुवाच— एते सुरेशा ऋषयो महत्तराः सलोकपालाश्च समागतास्तव । तथाऽपि यज्ञस्तु न शोभते भृशं पिनाकिना तेन महात्मना विना ॥

Verse 15

येनैव सर्वाण्यपि मंगलानि जातानि शंसंति महाविपश्चितः । सोऽसौ न दृष्टोऽत्र पुमान्पुराणो वृषध्वजो नीलकण्ठः कपर्दी

येनैव सर्वाण्यपि मङ्गलानि जातानि शंसन्ति महाविपश्चितः । सोऽसौ न दृष्टोऽत्र पुमान्पुराणो वृषध्वजो नीलकण्ठः कपर्दी ॥

Verse 16

अमंगलान्येव च मंगलानि भवंति येनाधिकृतानि दक्ष । त्रियंबकेनाथ सुमंगलानि भवंति सद्योह्यपमंगलानि

अमङ्गलान्येव च मङ्गलानि भवन्ति येनाधिकृतानि दक्ष । त्र्यम्बकेनाथ सुमङ्गलानि भवन्ति सद्यो ह्यपमङ्गलानि ॥

Verse 17

तस्मात्त्वयैव कर्तव्यमाह्वानं परमेष्ठिना । त्वरितं चैव शक्रेण विष्णुना प्रभविष्णुना

तस्मात् परमेष्ठिन्, त्वयैव स्वयम् आह्वानं कर्तव्यं; शीघ्रमेव शक्रेण सह, प्रभविष्णुना विष्णुना च सह।

Verse 18

सर्वैरेव हि गंतव्यं यत्र देवो महेश्वरः

सर्वैरेव हि गन्तव्यं यत्र देवो महेश्वरः।

Verse 19

दाक्षायण्या समेतं तमानयध्वं त्वरान्विताः । तेन सर्वं पवित्रं स्याच्छंभुना योगिना भृशम्

दाक्षायण्या समेतं तं त्वरान्विताः समानेयध्वम्; तेन योगिना शम्भुना सर्वं भृशं पवित्रं स्यात्।

Verse 20

यस्य स्मृत्या च नामोक्त्या समग्रं सुकृतं भवेत् । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन समानेयो वृषध्वजः

यस्य स्मृत्या च नामोक्त्या समग्रं सुकृतं भवेत्; तस्मात् सर्वप्रयत्नेन वृषध्वजः समानेयः।

Verse 21

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा प्रहसन्नाह दुष्टधीः । मूलं विष्णुर्हि देवानां यत्र धर्मः सनातनः

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दुष्टधीः प्रहसन्नाह—“विष्णुरेव हि देवानां मूलं, यत्र सनातनो धर्मः प्रतिष्ठितः।”

Verse 22

यस्मिन्वेदाश्च यज्ञाश्च कर्माणिविविधानि च । प्रतिष्ठितानि सर्वाणि सोऽसौ विष्णुरिहागतः

यस्मिन् वेदाश्च यज्ञाश्च नानाविधानि कर्माणि च सर्वाणि प्रतिष्ठितानि, स एव विष्णुरिह समागतः।

Verse 23

सत्यलोकात्समायातो ब्रह्मा लोकपितामहः । वेदैश्चोपनिषद्भिश्च आगमैर्विविधैः सह

सत्यलोकात् समायातो ब्रह्मा लोकपितामहः; वेदैश्चोपनिषद्भिश्च विविधैरागमैः सह।

Verse 24

तथा सुरगणैः साकमागतः सुरराट् स्वयम् । तथा यूयं समायाता ऋषयो वीतकल्मषाः

तथा सुरगणैः साकम् आगतः सुरराट् स्वयम्; तथा यूयं समायाता ऋषयो वीतकल्मषाः।

Verse 25

येये यज्ञोचिताः शांतास्तेते सर्वे समागताः । वेदवेदार्थतत्त्वज्ञाः सर्वे यूयं दृढव्रताः

ये ये यज्ञोचिताः शान्ताः ते ते सर्वे समागताः; वेदवेदार्थतत्त्वज्ञाः सर्वे यूयं दृढव्रताः।

Verse 26

अत्रैव च किमस्माकं रुद्रेणापि प्रयोजनम् । कन्या दत्ता मया विप्रा ब्रह्मणा नोदितेन हि

अत्रैव च किमस्माकं रुद्रेणापि प्रयोजनम्? कन्या दत्ता मया विप्राः, ब्रह्मणा नोदितेन हि।

Verse 27

अकुलीनो ह्यसौ विप्रा नष्टो नष्टप्रियः सदा । भूतप्रेतपिशाचानां पतिरेको दुरत्ययः

अकुलीनो ह्यसौ विप्राः, नष्टो नष्टप्रियः सदा । भूतप्रेतपिशाचानां पतिर् एको दुरत्ययः ॥

Verse 28

आत्मसंभावितो मूढःस्तब्धो मौनी समत्सरः । कर्मण्यस्मिन्नयोग्योऽसौ नानीतो हि मयाऽधुना

आत्मसंभावितो मूढः स्तब्धो मौनी समत्सरः । कर्मण्यस्मिन्नयोग्योऽसौ नानीतो हि मयाऽधुना ॥

Verse 29

तस्मात्त्वया न वक्तव्यं पुनरेवं वचोद्विज । सर्वैर्भवद्भिः कर्तव्यो यज्ञो मे सफलो महान्

तस्मात् त्वया न वक्तव्यं पुनरेवं वचो द्विज । सर्वैर्भवद्भिः कर्तव्यो यज्ञो मे सफलो महान् ॥

Verse 30

एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य दधीचिर्वाक्यमब्रवीत्

एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य दधीचिर्वाक्यमब्रवीत् ॥

Verse 31

दधीचिरुवाच । सर्वेषामृषिवर्याणां सुराणां भावितात्मनाम् । अनयोऽयं महाञ्जातो विना तेन महात्मना

दधीचिरुवाच । सर्वेषामृषिवर्याणां सुराणां भावितात्मनाम् । अनयोऽयं महाञ्जातो विना तेन महात्मना ॥

Verse 32

विनाशोऽपि महान्सद्योह्यत्रत्यानां भविष्यति । एवमुक्त्वा दधीचोऽसावेक एव विनिर्गतः

विनाशोऽपि महान् सद्य एवात्रत्यानां भविष्यति इति। एवमुक्त्वा दधीचिर्मुनिरसावेक एव विनिर्गतः॥

Verse 33

यज्ञवाटाच्च दक्षस्य त्वरितः स्वाश्रमं ययौ । मुनौ विनिर्गते दक्षः प्रहसन्निदमब्रवीत्

यज्ञवाटात् दक्षस्य त्वरितः स्वाश्रमं ययौ। मुनौ विनिर्गते दक्षः प्रहसन् इदमब्रवीत्॥

Verse 34

गतः शिवप्रियो वीरो दधीचिर्नाम नामतः । आविष्टचित्ता मंदाश्च मिथ्यावादरताः खलाः

गतः शिवप्रियो वीरो दधीचिर्नाम नामतः। आविष्टचित्ता मन्दाश्च मिथ्यावादरताः खलाः॥

Verse 35

वेदबाह्य दुराचारास्त्याज्यास्ते ह्यत्र कर्मणि । वेदवादरता यूयं सर्वे विष्णुपुरोगमाः

वेदबाह्या दुराचारास्त्याज्यास्ते ह्यत्र कर्मणि। वेदवादरता यूयं सर्वे विष्णुपुरोगमाः॥

Verse 36

यज्ञं मे सफलं विप्राः कुर्वंतु ह्यचिरादिव । तदा ते देवयजनं चक्रुः सर्वे सहर्षयः

यज्ञं मे सफलं विप्राः कुर्वन्तु ह्यचिरादिव। तदा ते देवयजनं चक्रुः सर्वे सहर्षयः॥

Verse 37

एतस्मिन्नंतरे तत्र पर्वते गंधमादने । धारागृहे विमानेन सखीभिः परिवारिता

एतस्मिन्नन्तरे तत्र गन्धमादनपर्वते । धारागृहे विमानेन सखीभिः परिवारिता समुपाजगाम सा ॥

Verse 38

दाक्षायणी महादेवी चकार विविधास्तदा । क्रीडा विमानमध्यस्ता कन्दुकाद्याः सहस्रशः

तदा दाक्षायणी महादेवी विमानमध्यस्था । विविधाः क्रीडाः चकार कन्दुकाद्याः सहस्रशः ॥

Verse 39

क्रीडासक्ता तदा देवी ददर्शाथ महासती । यज्ञं प्रयांतं सोमं च रोहिण्या सहितं प्रभुम्

क्रीडासक्ता तदा देवी महासती ददर्श ह । यज्ञं प्रयान्तं सोमं च रोहिण्या सहितं प्रभुम् ॥

Verse 40

क्व गमिष्यति चंद्रोऽयं विजये पृच्छ सत्वरम् । तयोक्ता विजया देवी तं पप्रच्छ यथोचितम्

क्व गमिष्यति चन्द्रोऽयं—विजये पृच्छ सत्वरम् । इत्युक्ता विजया देवी तं पप्रच्छ यथोचितम् ॥

Verse 41

कथितं तेन तत्सर्वं दक्षस्यैव मखादिकम् । तच्छ्रुत्वा त्वरिता देवी विजया जातसंभ्रमा । कथयामास तत्सर्वं यदुक्तं शशिना भृशम्

तेनोक्तं तत्सर्वं दक्षस्यैव मखादिकम् । तच्छ्रुत्वा त्वरिता देवी विजया जातसम्भ्रमा । कथयामास तत्सर्वं यदुक्तं शशिना भृशम् ॥

Verse 42

विमृश्य कारणं देवी किमाह्वानं करोति न । दक्षः पिता मे माता च विस्मृता मां कुतोऽधुना

कारणं विमृश्य देवी मनसि चिन्तयामास— “किमर्थं स मामाह्वानं न करोति? दक्षो मे पिता, माता च; किं मां विस्मृतवन्तौ? अधुना कथं तत् सम्भवेत्?”

Verse 43

पृच्छामि शंकरं चाद्य कारणं कृतनिश्चया । स्थापयित्वा सखीस्तत्र आगता शंकरं प्रति

अद्य शंकरं कारणं पृच्छामि इति कृतनिश्चया। तत्र सखीः स्थापयित्वा सा शंकरं प्रति जगाम।

Verse 44

ददर्शतं सभामध्ये त्रिलोचनमवस्थितम् । गणैः परिवृतं सर्वैश्चंडमुंडादिभिस्तदा

सा सभामध्ये त्रिलोचनं प्रभुमवस्थितं ददर्श। तदा चण्डमुण्डादिभिः सर्वैर्गणैः परिवृतं तमपश्यत्।

Verse 45

बाणो भृंगिस्तथा नंदी शैलादो हि महातपाः । महाकालो महाचंडो महामुंडो महाशिराः

तत्र बाणो भृङ्गिश्च नन्दी च, शैलादो महातपाः। महाकालो महाचण्डो महामुण्डो महाशिराश्च आसन्।

Verse 46

धूम्राक्षो धूम्रकेतुश्च धूम्रपादस्तथैव च । एते चान्ये च बहवो गणा रुद्रानुवर्तिनः

धूम्राक्षो धूम्रकेतुश्च धूम्रपादस्तथैव च। एते चान्ये च बहवो गणा रुद्रानुवर्तिनः।

Verse 47

केचिद्भयानका रौद्राः कबंधाश्च तथा परे । विलोचनाश्च केचिच्च वक्षोहीनास्तथा परे

केचिद् भयानका रौद्राः, केचिद् कबंधरूपिणः। केचिद् विचित्रविलोचनाः, केचिद् वक्षोविहीनकाः॥

Verse 48

एवंभूताश्च शतशः सर्वे ते कृत्तिवाससः । जटाकलापसंभूषाः सर्वे रुद्राक्षभूषणाः

एवंभूताः शतशो ये सर्वे ते कृत्तिवाससः। जटाकलापसंभूषाः सर्वे रुद्राक्षभूषणाः॥

Verse 49

जितेंद्रिया वीतरागाः सर्वे विषयवैरिणः । एभिः सर्वैः परिवृतः शंकरो लोकशंकरः । दृष्टस्तया उपाविष्ट आसने परामाद्भुते

जितेन्द्रिया वीतरागाः सर्वे विषयवैरिणः। एभिः सर्वैः परिवृतः शंकरो लोकशंकरः॥ दृष्टस्तया उपाविष्ट आसने परम् अद्भुते॥

Verse 50

आक्षिप्तचित्ता सहसा जगाम शिवसंनिधिम् । शिवेन स्थापिता स्वांके प्रीतियुक्तेन वल्लभा

आक्षिप्तचित्ता सहसा जगाम शिवसंनिधिम्। शिवेन स्थापिता स्वाङ्के प्रीतियुक्तेन वल्लभा॥

Verse 51

प्रेम्णोदिता वचोभिः सा बहुमानपुरःसरम् । किमागमनकार्यंमे वद शीघ्रं सुमध्यमे

प्रेम्णोदिता वचोभिः सा बहुमानपुरःसरम्। किमागमनकार्यं मे वद शीघ्रं सुमध्यमे॥

Verse 52

एवमुक्ता तदा तेन उवाचासितलोचना

एवमुक्ता तदा तेन तमुवाचासितेक्षणा।

Verse 53

सत्युवाच । पितुर्मम महायज्ञे कस्मात्तव न रोचते । गमनं देवदेवश तत्सर्वं कथय प्रभो

सत्युवाच—पितुर्मम महायज्ञे कस्मात्तव न रोचते। गमनं देवदेवेश तत्सर्वं कथय प्रभो॥

Verse 54

सुहृदामेष वै धर्मः सुहृद्भिः सह संगतिम् । कुर्वंति यन्महादेव सुहृदां प्रीतिवर्धिनीम्

सुहृदामेष वै धर्मः सुहृद्भिः सह संगतिम्। कुर्वन्ति यन्महादेव सुहृदां प्रीतिवर्धिनीम्॥

Verse 55

तसमात्सर्वप्रयत्नेन अनाहूतोऽपि गच्छ भोः । यज्ञवाटं पितुर्मेऽद्य वचनान्मे सदाशिव

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन अनाहूतोऽपि गच्छ भोः। यज्ञवाटं पितुर्मेऽद्य वचनान्मे सदाशिव॥

Verse 56

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा ब भाषे सूनृतं वचः । त्वया भद्रे न गंतव्यं दक्षस्य यजनं प्रति

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा बभाषे सूनृतं वचः। त्वया भद्रे न गन्तव्यं दक्षस्य यजनं प्रति॥

Verse 57

तस्य ये मानिनः सर्वे ससुरासुकिंनराः । ते स्रेव यजनं प्राप्ताः पितुस्तव न संशयः

तस्य ये मानिताः सर्वे ससुरासुकिन्नराः । तेऽवश्यं तव पितुर्यज्ञं प्राप्ताः, नात्र संशयः ॥

Verse 58

अनाहूताश्च ये सुभ्रु गच्छंति परमन्दिरम् । अपमानं प्राप्नुवन्ति मरणादधिकं ततः

अनाहूताश्च ये सुभ्रु गच्छन्ति परमन्दिरम् । अपमानं प्राप्नुवन्ति मरणादधिकं ततः ॥

Verse 59

परेषां मंदिरं प्राप्त इंद्रोपि लघुतां व्रजेत् । तस्मात्त्वाया न गंतव्यं दक्षस्य यजनं शुभे

परेषां मन्दिरं प्राप्त इन्द्रोऽपि लघुतां व्रजेत् । तस्मात्त्वया न गन्तव्यं दक्षस्य यजनं शुभे ॥

Verse 60

एवमुक्ता सती तेन महेशेन महात्मना । उवाच रोषसंयुक्तं वाक्यं वाक्यविदां वरा

एवमुक्ता सती तेन महेशेन महात्मना । उवाच रोषसंयुक्तं वाक्यं वाक्यविदां वरा ॥

Verse 61

यज्ञो हि सत्यं लोके त्वं स त्वं देववरेश्वर । अनाहूतोऽसि तेनाद्य पित्रा मे दृष्टचारिणा । तत्सर्वं ज्ञातुमिच्छामि तस्य भावं दुरात्मनः

यज्ञो हि सत्यं लोके त्वं स त्वं देववरेश्वर । अनाहूतोऽसि तेनाद्य पित्रा मे दृष्टचारिणा । तत्सर्वं ज्ञातुमिच्छामि तस्य भावं दुरात्मनः ॥

Verse 62

तस्माच्चाद्यैव गच्छामि यज्ञवाडं पितुर्म्मम । अनुज्ञां देहि मे नाथ देवदेव जगत्पते

तस्मादद्यैव गच्छामि पितुर्मम यज्ञवाटम्। अनुज्ञां देहि मे नाथ देवदेव जगत्पते॥

Verse 63

इत्युक्तो भगवान्रुद्रस्तया देव्या शिवः स्वयम् । विज्ञाताखिलदृग्द्रष्टा भगवान्भूतभावनः

इत्युक्तो देव्या तया रुद्रः शिवः स्वयम्। विज्ञाताखिलदृग्द्रष्टा भगवान्भूतभावनः॥

Verse 64

स तामुवाच देवेशो महेशः सर्वसिद्धिदः । गच्छ देवि त्वरायुक्ता वचनान्मम सुव्रते

स तामुवाच देवेशो महेशः सर्वसिद्धिदः। गच्छ देवि त्वरायुक्ता वचनान्मम सुव्रते॥

Verse 65

एतं नंदिनमारुह्य नानाविधगणान्विता । गणाः षष्टिसहस्राणि जग्मूरौद्राः शिवज्ञया

एतं नन्दिनमारुह्य नानाविधगणान्विता। गणाः षष्टिसहस्राणि जग्मूरौद्राः शिवाज्ञया॥

Verse 66

तैर्गणैः संवृता देवी जगाम पितृमंदिरम् । निरीक्ष्य तद्बलं सर्वं महादेवोतिविस्मितः

तैर्गणैः संवृता देवी जगाम पितृमन्दिरम्। निरीक्ष्य तद्बलं सर्वं महादेवोऽतिविस्मितः॥

Verse 67

भूषणानि महार्हाणि तेभ्यो देव्यै परंतपः । प्रेषयामास चाव्यग्रो महादेवोऽनु पृष्ठतः

ततः परंतपः श्रीमहादेवोऽव्यग्रचित्तः, देव्यै महार्हाणि भूषणानि पृष्ठतोऽनु प्रेषयामास।

Verse 68

देव्या गतं वै स्वपितुर्गृहं तदा विमृश्य सर्वं भगवान्महेशः । दाक्षायणी पित्रवमानिता सती न यास्यतीति स्वपुरं पुनर्जगौ

देव्या स्वपितुर्गृहं गते तदा भगवान् महेशः सर्वं विमृश्य; पित्रवमानिता दाक्षायणी सती न पुनरायास्यतीति निश्चित्य स्वपुरं पुनर्जगाम।