Mantra 34
Rishi: Traditional: attributed within the Śukla-Yajurvedic transmission to the ritual seer-lineage (often subsumed under Yājñavalkya’s redactional authority for the Saṃhitā).
Devata: Tvaṣṭṛ
Chandas: Triṣṭubh (by cadence and pāda-length)
Samhita Patha (Devanagari)
य इ॒मे द्यावा॑पृथि॒वी जनि॑त्री रूपै॒रपि॑ᳪश॒द्भुव॑नानि॒ विश्वा॑ । तम॒द्य हो॑तरिषि॒तो यजी॑यान् दे॒वं त्वष्टा॑रमि॒ह य॑क्षि वि॒द्वान्
Transliteration
yá imé dyā́vā-pṛthivī́ janítrī rū́pair ápiṃśad bhúvanāni víśvā | tám adyá hotar iṣitó yájīyān deváṃ tváṣṭāram ihá yákṣi vidvā́n ||
Translation
य इमे द्यावापृथिवी जनित्री रूपैरपिंशद् भुवनानि विश्वा। तमद्य होतः ऋषितो यजीयान् देवं त्वष्टारम् इह यक्षि विद्वान्।
Padapatha (Word Analysis)
यः । इ॒मे इति॑ । द्यावा॑पृथि॒वी इति॑ । जनि॑त्री इति॑ । रूपैः॑ । अपि॑ᳪशत् । भुव॑नानि । विश्वा॑ । तम् । अ॒द्य । होत॑र् । इ॒षि॒तः । यजी॑यान् । दे॒वम् । त्वष्टा॑रम् । इ॒ह । य॒क्षि । वि॒द्वान्
Word by Word
यःwho (he)
यः:
Kartā
TypePronoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
इमेthese (two)
इमे:
Karma
TypePronoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
द्यावापृथिवीHeaven-and-Earth
द्यावापृथिवी:
Karma
TypeNoun (compound)
Rootद्यौ + पृथिवी (समास-प्रातिपदिक)
जनित्रीthe two progenitresses
जनित्री:
Karma
TypeNoun
Rootजनितृ (प्रातिपदिक; ‘producer/parent’)
रूपैःwith forms
रूपैः:
Karaṇa
TypeNoun
Rootरूप (प्रातिपदिक)
अपिalso; moreover
अपि:
—
TypeParticle
Rootअपि
अंशत्fashioned; formed
अंशत्:
Kartā
TypeVerb
Rootअंश् (धातु)
भुवनानिthe worlds; beings
भुवनानि:
Karma
TypeNoun
Rootभुवन (प्रातिपदिक)
विश्वाall
विश्वा:
Karma
TypeAdjective
Rootविश्व (प्रातिपदिक)
तम्him
तम्:
Karma
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
अद्यtoday; now
अद्य:
Adhikaraṇa
TypeIndeclinable
Rootअद्य
होतॄषिin/at the Hotṛ (office); as Hotṛ
होतॄषि:
Adhikaraṇa
TypeNoun
Rootहोतृ (प्रातिपदिक)
इषितःimpelled; commissioned
इषितः:
Kartā
TypeParticiple (past passive)
Rootइष् (धातु) → इषित (कृदन्त)
यजीयान्more worthy of worship
यजीयान्:
Kartā
TypeAdjective (comparative)
Rootयज् (धातु) → यजीयस् (तुलनात्मक-विशेषण)
देवम्the god
देवम्:
Karma
TypeNoun
Rootदेव (प्रातिपदिक)
त्वष्टारम्Tvaṣṭṛ
त्वष्टारम्:
Karma
TypeNoun
Rootत्वष्टृ (प्रातिपदिक)
इहhere
इह:
Adhikaraṇa
TypeIndeclinable
Rootइह
यक्षिworship; sacrifice to
यक्षि:
—
TypeVerb
Rootयज् (धातु)
विद्वान्knowing; wise
विद्वान्:
Kartā
TypeParticiple (perfect active)
Rootविद् (धातु) → विद्वस् (कृदन्त)
Entities Mentioned
T
TvaṣṭṛD
Dyāvā-Pṛthivī (Heaven and Earth)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes