Mantra 45
Rishi: Yājñavalkya-tradition (Śukla-Yajurvedic Adhvaryu lineage; specific ṛṣi ascription varies by anukramaṇī).
Devata: Agni (Svīṣṭakṛt) and Indra (Vayodhās).
Chandas: Mixed/ritual prose-verse; ‘chandas’ is thematised (atichandasā) rather than strictly metrical.
Samhita Patha (Devanagari)
दे॒वो अ॒ग्निः स्वि॑ष्ट॒कृद्दे॒वमिन्द्रं॑ वयो॒धसं॑ दे॒वम॑वर्धयत् । अति॑च्छन्दसा॒ छन्द॑सेन्द्रि॒यं क्ष॒त्रमिन्द्रे॒ वयो॒ दध॑द्वसु॒वने॑ वसु॒धेय॑स्य वेतु॒ यज॑ ।
Transliteration
devo agníḥ svìṣṭa-kṛd devám índraṃ vayo-dhásaṃ devám avardhayat | átichandasā chándasendriyáṃ kṣatrám índre váyo dádhad vasúvane vasudhèyasyá vetu yája |
Translation
देवोऽग्निः स्विष्टकृत् देवमिन्द्रं वयोधसं देवमवर्धयत्। अतिच्छन्दसा छन्दसेन्द्रियं क्षत्रमिन्द्रे वयो दधत्। वसुवने वसुधेयस्य वेतु; यजः।
Padapatha (Word Analysis)
दे॒वः । अ॒ग्निः । स्वि॑ष्ट॒कृत् । दे॒वम् । इन्द्र॑म् । व॒यः॒धस॑म् । दे॒वम् । अ॒व॒र्ध॒य॒त् । अति॑-छन्दसा । छन्द॑सा । इ॒न्द्रि॒यम् । क्ष॒त्रम् । इन्द्रे॑ । व॒यः । दध॑त् । वसु॒वने॑ । वसु॒धेय॑स्य । वेतु॑ । यज॑ ।
Word by Word
देवःthe god
देवः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootदेव (प्रातिपदिक)
अग्निःAgni
अग्निः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootअग्नि (प्रातिपदिक)
स्विष्टकृत्the well-performing (maker of good offering)
स्विष्टकृत्:
कर्तृ
TypeNoun/Adjective
Rootस्विष्टकृत् (कृदन्त-प्रातिपदिक; सु-इष्ट + कृत् < √कृ)
देवम्the god
देवम्:
कर्म
TypeNoun
Rootदेव (प्रातिपदिक)
इन्द्रम्Indra
इन्द्रम्:
कर्म
TypeNoun
Rootइन्द्र (प्रातिपदिक)
वयोधसम्strengthening life/vigour
वयोधसम्:
कर्म
TypeAdjective
Rootवयोधस् (प्रातिपदिक)
देवम्the god
देवम्:
कर्म
TypeNoun
Rootदेव (प्रातिपदिक)
अवर्धयत्increased, made grow
अवर्धयत्:
क्रिया
TypeVerb
Root√वृध् (वर्धते)
अतिच्छन्दसाby/with the Atichandas (metre)
अतिच्छन्दसा:
करण
TypeNoun
Rootअतिच्छन्दस् (प्रातिपदिक)
छन्दसेfor the metre
छन्दसे:
सम्प्रदान
TypeNoun
Rootछन्दस् (प्रातिपदिक)
इन्द्रियम्power, vigour
इन्द्रियम्:
कर्म
TypeNoun/Adjective
Rootइन्द्रिय (प्रातिपदिक)
क्षत्रम्dominion, kṣatra
क्षत्रम्:
कर्म
TypeNoun
Rootक्षत्र (प्रातिपदिक)
इन्द्रेin Indra
इन्द्रे:
अधिकरण
TypeNoun
Rootइन्द्र (प्रातिपदिक)
वयःvitality, life-force
वयः:
कर्म
TypeNoun
Rootवयस् (प्रातिपदिक)
दधत्placing, bestowing
दधत्:
कर्तृ
TypeVerb (participle)
Root√धा (दधाति)
वसुवनेin the winning of wealth
वसुवने:
अधिकरण
TypeNoun
Rootवसुवन (प्रातिपदिक)
वसुधेयस्यof the wealth-bestowal
वसुधेयस्य:
सम्बन्ध
TypeNoun
Rootवसुधेय (प्रातिपदिक)
वेतुlet (him) pursue/attain
वेतु:
क्रिया
TypeVerb
Root√वे (वेत्/वेतु) अथवा √विद् (वेद) — वैदिके ‘वेतु’ इति आज्ञार्थः
यजsacrifice! worship!
यज:
क्रिया
TypeVerb
Root√यज् (यजति)
Entities Mentioned
A
Agni (Svīṣṭakṛt)I
Indra (Vayodhās)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes