Brahmā–Viṣṇu-Pūjā: Upacāra-Vistāra and Īśvara’s Prasāda (Offerings in Shiva Worship and the Lord’s Grace)

Verse 1

नंदिकेश्वर उवाच । तत्रांतरे तौ च नाथं प्रणम्य विधिमाधवौ । बद्धांजलिपुटौ तूष्णीं तस्थतुर्दक्षवामगौ

नन्दिकेश्वर उवाच—तत्रान्तरे विधिमाधवौ नाथं प्रणम्य, बद्धाञ्जलिपुटौ तूष्णीं तस्थतुः; एको दक्षिणतः, अपरः वामतः।

Verse 2

तत्र संस्थाप्य तौ देवं सकुटुंबं वरासने । पूजयामासतुः पूज्यं पुण्यैः पुरुषवस्तुभिः

तत्र तौ देवं सकुटुम्बं वरासने संस्थाप्य, पुण्यैः पुरुषोचितवस्तुभिः पूज्यं पूजयामासतुः।

Verse 3

पौरुषं प्राकृतं वस्तुज्ञेयं दीर्घाल्पकालिकम् । हारनूपुरकेयूरकिरीटमणिकुंडलैः

पौरुषं प्राकृतं वस्तु दीर्घाल्पकालिकं नश्वरं ज्ञेयम्; हारनूपुरकेयूरकिरीटमणिकुण्डलादि यथा।

Verse 4

यज्ञसूत्रोत्तरीयस्रक्क्षौममाल्यांगुलीयकैः । पुष्पतांबूलकर्पूरचंदनागुरुलेपनैः

यज्ञसूत्रोत्तरीयस्रक्क्षौममाल्याङ्गुलीयकैः, पुष्पताम्बूलकर्पूरचन्दनागुरुलेपनैश्च शिवं सम्यक् पूजयेत्।

Verse 5

धूपदीपसितच्छत्रव्यजनध्वजचामरैः । अन्यैर्दिव्योपहारैश्च वाण्मनोतीतवैभवैः

धूपदीपसितच्छत्रव्यजनध्वजचामरैः, अन्यैश्च दिव्योपहारैः वाङ्मनोतीतवैभवैः शिवं पूजयामासतुः।

Verse 6

पतियोग्यैः पश्वलभ्यैस्तौ समर्चयतां पतिम् । यद्यच्छ्रेष्ठतमं वस्तु पतियोग्यं हितद्ध्वजे

पतियोग्यैः पश्वलभ्यैः पदार्थैः पतिं शिवं समर्चयेताम्। यद्यत् श्रेष्ठतमं वस्तु पतियोग्यं तदेव समर्प्यताम्, हितध्वजे।

Verse 7

तद्वस्त्वखिलमीशोपि पारं पर्यचिकीर्षया । सभ्यानां प्रददौ हृष्टः पृथक्तत्र यथाक्रमम्

संसारपारं नेतुमिच्छन् ईशोऽपि हृष्टमानसः। तद्वस्त्वखिलं सभ्येभ्यः पृथक् पृथग् यथाक्रमं प्रददौ॥

Verse 8

कोलाहलो महानासीत्तत्र तद्वस्तु गृह्णताम् । तत्रैव ब्रह्मविष्णुभ्यां चार्चितः शंकरः पुरा

तद्वस्तु गृह्णतां तत्र कोलाहलो महानभूत्। तत्रैव पुरा ब्रह्मविष्णुभ्यां शंकरः समर्चितः॥

Verse 9

इति श्रीशिवमहापुराणे विद्येश्वरसंहितायां नवमोऽध्यायः

इति श्रीशिवमहापुराणे विद्येश्वरसंहितायां नवमोऽध्यायः समाप्तः।

Verse 10

दिनमेतत्ततः पुण्यं भविष्यति महत्तरम् । शिवरात्रिरिति ख्याता तिथिरेषा मम प्रिया

ततः दिनमेतत् पुण्यं महत्तरं भविष्यति। शिवरात्रिरिति ख्याता तिथिरियं मम प्रिया॥

Verse 11

एतत्काले तु यः कुर्यात्पूजां मल्लिंगबेरयोः । कुर्यात्तु जगतः कृत्यं स्थितिसर्गादिकं पुमान्

एतत्काले तु यः कुर्यात् पूजां मल्लिङ्गबेरयोः। स पुमान् जगतः कृत्यं स्थितिसर्गादिकं कुर्यात्, ईशस्य नियतशक्तौ साधनभूतश्च भवति॥

Verse 12

शिवरात्रावहोरात्रं निराहारो जितेंद्रि यः । अर्चयेद्वा यथान्यायं यथाबलमवंचकः

शिवरात्र्यहोरात्रे निराहारः जितेन्द्रियः। यथान्यायं यथाशक्ति शिवं समर्चयेदवञ्चकः॥

Verse 13

यत्फलं मम पूजायां वर्षमेकं निरंतरम् । तत्फलं लभते सद्यः शिवरात्रौ मदर्चनात्

यत्फलं मम पूजायां वर्षमेकं निरन्तरम्। तत्फलं लभते सद्यः शिवरात्रौ मदर्चनात्॥

Verse 14

मद्धर्मवृद्धिकालोऽयं चंद्र काल इवांबुधेः । प्रतिष्ठाद्युत्सवो यत्र मामको मंगलायनः

मद्धर्मवृद्धिकालोऽयं चन्द्रकाल इवाम्बुधेः। प्रतिष्ठाद्युत्सवो यत्र मामको मंगलायनः॥

Verse 15

यत्पुनः स्तंभरूपेण स्वाविरासमहं पुरा । स कालो मार्गशीर्षे तु स्यादाद्रा र् ऋक्षमर्भकौ

यत्पुनः स्तम्भरूपेण स्वाविरासमहं पुरा। स कालो मार्गशीर्षे तु स्यादार्द्रानक्षत्रसंयुतः॥

Verse 16

आद्रा र्यां मार्गशीर्षे तु यः पश्येन्मामुमासखम् । मद्बेरमपि वा लिंगं स गुहादपि मे प्रियः

आर्द्रायां मार्गशीर्षे तु यः पश्येन्मामुमासखम् । मद्बेरमपि वा लिङ्गं स गुहादपि मे प्रियः ॥

Verse 17

अलं दर्शनमात्रेण फलं तस्मिन्दिने शुभे । अभ्यर्चनं चेदधिकं फलं वाचामगोचरम्

अलं दर्शनमात्रेण फलं तस्मिन्दिने शुभे । अभ्यर्चनं चेदधिकं फलं वाचामगोचरम् ॥

Verse 18

रणरंगतलेऽमुष्मिन्यदहं लिंगवर्ष्मणा । जृंभितो लिंगवत्तस्माल्लिंगस्थानमिदं भवेत्

रणरङ्गतलेऽमुष्मिन्यदहं लिङ्गवर्ष्मणा । जृम्भितो लिङ्गवत्तस्माल्लिङ्गस्थानमिदं भवेत् ॥

Verse 19

अनाद्यंतमिदं स्तंभमणुमात्रं भविष्यति । दर्शनार्थं हि जगतां पूजनार्थं हि पुत्रको

अनाद्यन्तमिदं स्तम्भलिङ्गम् अणुमात्रं भविष्यति। जगतां दर्शनार्थं हि, हे पुत्रक, पूजनार्थं च॥

Verse 20

भोगावहमिदं लिंगं भुक्तिं मुक्त्येकसाधनम् । दर्शनस्पर्शनध्यानाज्जंतूनां जन्ममोचनम्

भोगावहमिदं लिङ्गं भुक्तिमुक्त्येकसाधनम्। दर्शनस्पर्शनध्यानैर्जन्तूनां जन्ममोचनम्॥

Verse 21

अनलाचलसंकाशं यदिदं लिंगमुत्थितम् । अरुणाचलमित्येव तदिदं ख्यातिमेष्यति

अनलाचलसंकाशं यदिदं लिङ्गमिहोत्थितम्। अरुणाचलमित्येव तदिदं ख्यातिमेष्यति॥

Verse 22

अत्र तीर्थं च बहुधा भविष्यति महत्तरम् । मुक्तिरप्यत्र जंतूनां वासेन मरणेन च

अत्र तीर्थं बहुधा महत्तरं भविष्यति। अत्रैव जंतूनां मुक्तिर्वासेन मरणेन च॥

Verse 23

रथोत्सवादिकल्याणं जनावासं तु सर्वतः । अत्र दत्तं हुतं जप्तं सर्वं कोटिगुणं भवेत्

रथोत्सवादिकल्याणं जनावासं च सर्वतः। अत्र दत्तं हुतं जप्तं सर्वं कोटिगुणं भवेत्॥

Verse 24

मत्क्षेत्रादपि सर्वस्मात्क्षेत्रमेतन्महत्तरम् । अत्र संस्मृतिमात्रेण मुक्तिर्भवति देहिनाम्

मत्क्षेत्रादपि सर्वस्मात् क्षेत्रमेतन्महत्तरम् । अत्र संस्मृतिमात्रेण देहिनां मुक्तिरुत्पद्यते ॥

Verse 25

तस्मान्महत्तरमिदं क्षेत्रमत्यंतशोभनम् । सर्वकल्याणसंपूर्णं सर्वमुक्तिकरं शुभम्

तस्मान्महत्तरमिदं क्षेत्रमत्यन्तशोभनम् । सर्वकल्याणसम्पूर्णं सर्वमुक्तिकरं शुभम् ॥

Verse 26

अर्चयित्वाऽत्र मामेव लिंगे लिंगिनमीश्वरम् । सालोक्यं चैव सामीप्यं सारूप्यं सार्ष्टिरेव च

अर्चयित्वाऽत्र मामेव लिङ्गे लिङ्गिनमीश्वरम् । सालोक्यं चैव सामीप्यं सारूप्यं सार्ष्टिरेव च ॥

Verse 27

सायुज्यमिति पंचैते क्रियादीनां फलं मतम् । सर्वेपि यूयं सकलं प्राप्स्यथाशु मनोरथम्

सायुज्यमिति पञ्चैते क्रियादीनां फलं मतम् । सर्वेऽपि यूयं सकलं प्राप्स्यथाशु मनोरथम् ॥

Verse 28

नंदिकेश्वर उवाच । इत्यनुगृह्य भगवान्विनीतौ विधिमाधवौ । यत्पूर्वं प्रहतं युद्धे तयोः सैन्यं परस्परम्

नन्दिकेश्वर उवाच—एवं विनीतौ विधिमाधवौ भगवान् अनुगृह्य, यत्पूर्वं तयोः परस्परयुद्धे प्रहतं सैन्यं तत् करुणया सम्यग् व्यवस्थितम्।

Verse 29

तदुत्थापयदत्यर्थं स्वशक्त्याऽमृतधारया । तयोर्मौढ्यं च वैरं च व्यपनेतुमुवाच तौ

तदनन्तरं स भगवान् स्वशक्त्या अमृतधारां प्रस्राव्य तौ अत्यर्थम् उत्थापयामास; तयोर्मौढ्यं वैरं च व्यपनेतुं च तौ उवाच।

Verse 30

सकलं निष्कलं चेति स्वरूपद्वयमस्ति मे । नान्यस्य कस्यचित्तस्मादन्यः सर्वोप्यनीश्वरः

सकलं निष्कलं चेति मे स्वरूपद्वयम् अस्ति; तस्मात् मत्तोऽन्यः कश्चिद् ईश्वरः नास्ति, सर्वेऽपि अन्येऽनीश्वराः।

Verse 31

पुरस्तात्स्तंभरूपेण पश्चाद्रू पेण चार्भकौ । ब्रह्मत्वं निष्कलं प्रोक्तमीशत्वं सकलं तथा

पुरस्तात् स्तम्भरूपेण, पश्चाद् साकाररूपेण—एवं तौ (ब्रह्मविष्णू) तमपश्यताम्। ब्रह्मत्वं निष्कलं प्रोक्तम्, ईशत्वं सकलं तथा।

Verse 32

द्वयं ममैव संसिद्धं न मदन्यस्य कस्यचित् । तस्मादीशत्वमन्येषां युवयोरपि न क्वचित्

द्विविधं तत्त्वं मय्येव संसिद्धं नान्यस्मिन् कस्यचित्। तस्मादन्येषाम् ईशत्वं नास्ति, युवयोः अपि कदाचन न भवति॥

Verse 33

तदज्ञानेन वां वृत्तमीशमानं महाद्भुतम् । तन्निराकर्तुमत्रैवमुत्थितोऽहं रणक्षितौ

तदज्ञानात् युवयोर्वृत्तम् ईशमानं महाद्भुतम्। तन्निराकर्तुमत्रैव रणक्षितौ समुत्थितोऽहम्॥

Verse 34

त्यजतं मानमात्मीयं मयीशे कुरुतं मतिम् । मत्प्रसादेन लोकेषु सर्वोप्यर्थः प्रकाशते

त्यजतं स्वीयमानं च मय्यीशे कुरुतं मतिम्। मत्प्रसादेन लोकेषु सर्वार्थः स्फुटतां व्रजेत्॥

Verse 35

गुरूक्तिर्व्यंजकं तत्र प्रमाणं वा पुनः पुनः । ब्रह्मतत्त्वमिदं गूढं भवत्प्रीत्या भणाम्यहम्

अत्र गुरूक्तिरेव व्यञ्जकं प्रमाणं च पुनः पुनः। ब्रह्मतत्त्वमिदं गूढं भवत्प्रीत्या ब्रवीम्यहम्॥

Verse 36

अहमेव परं ब्रह्म मत्स्वरूपं कलाकलम् । ब्रह्मत्वादीश्वरश्चाहं कृत्यं मेनुग्रहादिकम्

अहमेव परं ब्रह्म, मत्स्वरूपं कलाकलातीतम्; ब्रह्मादिरूप ईश्वरश्चाहं, मे कृत्यं तु अनुग्रहादिकम्।

Verse 37

बृहत्त्वाद्बृंहणत्वाच्च ब्रह्माहं ब्रह्मकेशवौ । समत्वाद्व्यापकत्वाच्च तथैवात्माहमर्भकौ

बृहत्त्वाद् बृंहणत्वाच्च ब्रह्माहं ब्रह्मकेशवौ। समत्वाद् व्यापकत्वाच्च तथैवात्माहमर्भकौ॥

Verse 38

अनात्मानः परे सर्वे जीवा एव न संशयः । अनुग्रहाद्यं सर्गांतं जगत्कृत्यं च पंकजम्

अनात्मानः परे सर्वे जीवा एव न संशयः। अनुग्रहाद्यं सर्गान्तं जगत्कृत्यं च पङ्कजम्॥

Verse 39

ईशत्वादेव मे नित्यं न मदन्यस्य कस्यचित् । आदौ ब्रह्मत्त्वबुद्ध्यर्थं निष्कलं लिंगमुत्थितम्

ईशत्वादेव मे नित्यं न मदन्यस्य कस्यचित्। आदौ ब्रह्मत्त्वबुद्ध्यर्थं निष्कलं लिङ्गमुत्थितम्॥

Verse 40

तस्मादज्ञातमीशत्वं व्यक्तं द्योतयितुं हि वाम् । सकलोहमतो जातः साक्षादीशस्तु तत्क्षणात्

तस्मादज्ञातमीशत्वं व्यक्तं द्योतयितुं हि वाम्। सकलोऽहमतो जातः साक्षादीशस्तु तत्क्षणात्॥

Verse 41

सकलत्वमतो ज्ञेयमीशत्वं मयि सत्वरम् । यदिदं निष्कलं स्तंभं मम ब्रह्मत्वबोधकम्

सकलत्वमतो ज्ञेयमीशत्वं मयि सत्वरम् । यदिदं निष्कलं स्तंभं मम ब्रह्मत्वबोधकम् ॥

Verse 42

लिंगलक्षणयुक्तत्वान्मम लिंगं भवेदिदम् । तदिदं नित्यमभ्यर्च्यं युवाभ्यामत्र पुत्रकौ

लिङ्गलक्षणसम्पन्नत्वात् एतन्मम लिङ्गं भवति। अतः पुत्रकौ, युवाभ्यां अत्रैतदेव नित्यं सम्यगभ्यर्चनीयम्॥

Verse 43

मदात्मकमिदं नित्यं मम सान्निध्यकारणम् । महत्पूज्यमिदं नित्यमभेदाल्लिंगसिंगिनोः

एतल्लिङ्गं नित्यं मदात्मकं मम सान्निध्यहेतुः। लिङ्गिलिङ्गयोः अभेदात् एतन्नित्यं महापूज्यं भवति॥

Verse 44

यत्रप्रतिष्ठितं येन मदीयं लिंगमीदृशम् । तत्र प्रतिष्ठितः सोहमप्रतिष्ठोपि वत्सकौ

यत्र येन एतादृशं मदीयं लिङ्गं प्रतिष्ठापितं, तत्रैव अहं प्रतिष्ठितो भवामि। यद्यपि तत्त्वतः अहं अप्रतिष्ठः, वत्सकौ॥

Verse 45

मत्साम्यमेकलिंगस्य स्थापने फलमीरितम् । द्वितीये स्थापिते लिंगे मदैक्यं फलमेव हि

एकलिङ्गस्थापने मत्साम्यं फलं प्रोक्तम्। द्वितीयलिङ्गे स्थापिते तु मदैक्यं फलमेव हि॥

Verse 46

लिंगं प्राधान्यतः स्थाप्यं तथाबेरं तु गौणकम् । लिंगाभावेन तत्क्षेत्रं सबेरमपि सर्वतः

लिङ्गं प्राधान्यतः स्थाप्यं, बेरस्तु गौण एव। लिङ्गाभावे तु तत्क्षेत्रं सर्वतः सबेरमपि हीनतां व्रजेत्॥