अग्नियज्ञ-देवयज्ञ-ब्रह्मयज्ञ-गुरुपूजा-क्रमनिरूपणम् / Ordering and Definitions of Agniyajña, Devayajña, Brahmayajña, and Guru-Pūjā
अस्मिन्नध्याये ऋषयः अग्नियज्ञ-देवयज्ञ-ब्रह्मयज्ञ-गुरुपूजायाः क्रमं ब्रह्मतृप्तिं च पृच्छन्ति। सूतः अग्नौ द्रव्याहुतिं अग्नियज्ञं निरूपयति; ब्रह्मचारिणां समिदाधानं उपासनाविधयश्च, वानप्रस्थ-यतिनां तु अन्तर्हित/धृताग्नौ काले शुद्धमिताहारग्रहणं होमवत् कथ्यते। सायंप्रातः-आहुतिभेदः, सूर्यगतिसम्बद्धं दिवाकर्मत्वं, इन्द्रादिदेवताभ्यो हविर्निवेदनं च वर्ण्यते। देवयज्ञः स्थालीपाकादिभिः गृह्यकर्मभिः, चूडाकर्मादि संस्कारैश्च लौकिकाग्नौ प्रवर्तते। ब्रह्मयज्ञः देवतृप्त्यर्थं वेदाध्ययनरूप इति संक्षेपेण निर्दिश्यते। एवं गृहस्थ-त्यागिनोः आचारं एकस्मिन् क्रमबद्धे यज्ञप्रणाल्यां समन्वयति।
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । अग्नियज्ञं देवयज्क्तं ब्रह्मयज्क्तं तथैव च । गुरुपूजां ब्रह्मतृप्तिं क्रमेण ब्रूहि नः प्रभो
ऋषय ऊचुः। अग्नियज्ञं देवयज्ञं ब्रह्मयज्ञं तथैव च। गुरुपूजां ब्रह्मतृप्तिं क्रमेण ब्रूहि नः प्रभो॥
Verse 2
सूत उवाच । अग्नौ जुहोति यद्द्रव्यमग्नियज्ञः स उच्यते । ब्रह्मचर्याश्रमस्थानां समिदाधानमेव हि
सूत उवाच—अग्नौ यद्द्रव्यं जुहोति स एवाग्नियज्ञः कथ्यते। ब्रह्मचर्याश्रमस्थेषु समिदाधानमेव हि मुख्यं व्रतम्॥
Verse 3
समिदग्रौ व्रताद्यं च विशेषयजनादिकम् । प्रथमाश्रमिणामेवं यावदौपासनं द्विजाः
समिदग्नौ व्रताद्यं च विशेषयजनादिकम्। प्रथमाश्रमिणां एतद् यावदौपासनं द्विजाः॥
Verse 4
आत्मन्यारोपिताग्नीनां वनिनां यतिनां द्विजाः । हितं च मितमेध्यान्नं स्वकाले भोजनं हुतिः
आत्मन्यारोपिताग्नीनां वनिनां यतिनां द्विजाः। हितं च मितमेध्यान्नं स्वकाले भोजनं हुतिः॥
Verse 5
औपासनाग्निसंधानं समारभ्य सुरक्षितम् । कुंडे वाप्यथ भांडे वा तदजस्रं समीरितम्
औपासनाग्निं सम्यक् संधान्य समारभ्य, तं सावधानतया रक्षेत्। स कुंडे वा भाण्डे वा स्थितोऽपि, अजस्रं निरन्तरं समीरितः पालनीयः।
Verse 6
अग्निमात्मन्यरण्यां वा राजदैववशाद्ध्रुवम् । अग्नित्यागभयादुक्तं समारोपितमुच्यते
राजदैववशाद् ध्रुवम्, अग्निं आत्मनि वा अरण्यां वा ‘समारोपयामि’ इति यदुच्यते। तत् अग्नित्यागभयात् उक्तं वचनं ‘समारोपित’ इति कथ्यते।
Verse 7
संपत्करी तथा ज्ञेया सायमग्न्याहुतिर्द्विजाः । आयुष्करीति विज्ञेया प्रातः सूर्याहुतिस्तथा
सायमग्न्याहुतिः संपत्करी ज्ञेया, हे द्विजाः। तथा प्रातः सूर्याहुतिः आयुष्करीति विज्ञेया।
Verse 8
अग्नियज्ञो ह्ययं प्रोक्तो दिवा सूर्यनिवेशनात् । इंद्रा दीन्सकलान्देवानुद्दिश्याग्नौ जुहोतियत्
दिवा सूर्यनिवेशनात् अयं अग्नियज्ञ इति प्रोक्तः। इन्द्रादीन् सकलान् देवान् उद्दिश्य यदग्नौ जुहोति, तत् सर्वेश्वरशिवपर्यवसानं ज्ञेयम्।
Verse 9
देवयज्ञं हि तं विद्यात्स्थालीपाकादिकान्क्रतून् । चौलादिकं तथा ज्ञेयं लौकिकाग्नौ प्रतिष्ठितम्
स्थालीपाकादिकान् क्रतून् देवयज्ञं विद्यात्। तथा चूडादिकं लौकिकं कर्म, लौकिकाग्नौ प्रतिष्ठितं ज्ञेयम्।
Verse 10
ब्रह्मयज्ञं द्विजः कुर्याद्देवानां तृप्तये सकृत् । ब्रह्मयज्ञ इति प्रोक्तो वेदस्याऽध्ययनं भवेत्
द्विजः सकृदेव देवानां तृप्तये ब्रह्मयज्ञं कुर्यात् । ब्रह्मयज्ञ इति प्रोक्तं वेदस्याध्ययनमेव तत् ।
Verse 11
नित्यानंतरमासोयं ततस्तु न विधीयते । अनग्नौ देवयजनं शृणुत श्रद्धयादरात्
नित्यानुष्ठानानन्तरमासोऽयं पुनस्ततो न विधीयते । अनग्नौ देवयजनं शृणुत श्रद्धयादरात् ।
Verse 12
आदिसृष्टौ महादेवः सर्वज्ञः करुणाकरः । सर्वलोकोपकारार्थं वारान्कल्पितवान्प्रभुः
आदिसृष्टौ महादेवः सर्वज्ञः करुणाकरः । सर्वलोकोपकारार्थं वारान् कल्पितवान् प्रभुः ।
Verse 13
संसारवैद्यः सर्वज्ञः सर्वभेषजभेषजम् । आदावारोग्यदं वारं स्ववारं कृतवान्प्रभुः
संसारवैद्यः सर्वज्ञः सर्वभेषजभेषजम् । आदौ आरोग्यदं वारं स्ववारं कृतवान् प्रभुः ।
Verse 14
इति श्रीशिवमहापुराणे विद्येश्वरसंहितायां चतुर्दशोऽध्यायः
इति श्रीशिवमहापुराणे विद्येश्वरसंहितायां चतुर्दशोऽध्यायः समाप्तः ॥
Verse 15
आलस्यदुरितक्रांत्यै वारं कल्पितवान्प्रभुः । रक्षकस्य तथा विष्णोर्लोकानां हितकाम्यया
लोकहितकाम्यया प्रभुः आलस्यजनितदुरितक्रान्त्यै वराहं कल्पितवान्; तथा विष्णुं रक्षकं न्ययोजयत् ॥
Verse 16
पुष्ट्यर्थं चैव रक्षार्थं वारं कल्पितवान्प्रभुः । आयुष्करं ततो वारमायुषां कर्तुरेव हि
पुष्ट्यर्थं रक्षार्थं च प्रभुः तस्मिन् वारे व्रतं कल्पितवान् । तस्मात् स एव वारः आयुष्करः, आयुषां कर्तुरेव प्रतिष्ठितत्वात् ॥
Verse 17
त्रैलोक्यसृष्टिकर्त्तुर्हि ब्रह्मणः परमेष्ठिनः । जगदायुष्यसिद्ध्यर्थं वारं कल्पितवान्प्रभुः
त्रैलोक्यस्य सृष्टिकर्तुः परमेष्ठिनो ब्रह्मणः जगदायुष्यसिद्ध्यर्थं प्रभुः वारविभागं कल्पितवान्।
Verse 18
आदौ त्रैलोक्यवृद्ध्यर्थं पुण्यपापे प्रकल्पिते । तयोः कर्त्रोस्ततो वारमिंद्र स्य च यमस्य च
आदौ त्रैलोक्यवृद्ध्यर्थं पुण्यपापे प्रकल्पिते। तयोः कर्त्रोस्ततो वारमिन्द्रस्य च यमस्य च॥
Verse 19
भोगप्रदं मृत्युहरं लोकानां च प्रकल्पितम् । आदित्यादीन्स्वस्वरूपान्सुखदुःखस्य सूचकान्
लोकानां कृते भोगप्रदं मृत्युहरं चैतत् प्रकल्पितम्; आदित्यादयश्च स्वस्वरूपेषु प्रतिष्ठिताः, सुखदुःखयोः सूचकाः।
Verse 20
वारेशान्कल्पयित्वादौ ज्योतिश्चक्रेप्रतिष्ठितान् । स्वस्ववारे तु तेषां तु पूजा स्वस्वफलप्रदा
आदौ वारेशान् कल्पयित्वा ज्योतिश्चक्रे प्रतिष्ठितान्; तेषां स्वस्ववारे पूजा स्वस्वफलप्रदा भवति।
Verse 21
आरोग्यं संपदश्चैव व्याधीनां शांतिरेव च । पुष्टिरायुस्तथा भोगो मृतेर्हानिर्यथाक्रमम्
आरोग्यं संपदश्चैव व्याधिशान्तिस्तथैव च; पुष्टिरायुस्तथा भोगो मृतेर्हानिर्यथाक्रमम्।
Verse 22
वारक्रमफलं प्राहुर्देवप्रीतिपुरःसरम् । अन्येषामपि देवानां पूजायाः फलदः शिवः
वारक्रमफलं प्राहुर्देवप्रीतिपुरःसरम्; अन्येषामपि देवानां पूजायाः फलदः शिवः।
Verse 23
देवानां प्रीतये पूजापंचधैव प्रकल्पिता । तत्तन्मंत्रजपो होमो दानं चैव तपस्तथा
देवानां प्रीतये पूजा पञ्चधा एव प्रकल्पिता; तत्तन्मन्त्रजपो होमो दानं चैव तपस्तथा।
Verse 24
स्थंडिले प्रतिमायां च ह्यग्नौ ब्राह्मणविग्रहे । समाराधनमित्येवं षोडशैरुपचारकैः
स्थण्डिले प्रतिमायां च ह्यग्नौ ब्राह्मणविग्रहे। षोडशोपचारकैरेवं समाराधनमुच्यते॥
Verse 25
उत्तरोत्तरवैशिष्ट्यात्पूर्वाभावे तथोत्तरम् । नेत्रयोः शिरसो रोगे तथा कुष्ठस्य शांतये
उत्तरोत्तरविशिष्ट्यात् पूर्वाभावे तथोत्तरम्। नेत्रशिरोरुजां शान्त्यै तथा कुष्ठप्रशान्तये॥
Verse 26
आदित्यं पूजयित्वा तु ब्राह्मणान्भोजयेत्ततः । दिनं मासं तथा वर्षं वर्षत्रयमथवापि वा
आदित्यं पूजयित्वा तु ब्राह्मणान् भोजयेत्ततः। दिनं मासं तथा वर्षं वर्षत्रयमथापि वा॥
Verse 27
प्रारब्धं प्रबलं चेत्स्यान्नश्येद्रो गजरादिकम् । जपाद्यमिष्टदेवस्य वारादीनां फलं विदुः
प्रारब्धं प्रबलं चेत्स्यान्नश्येद्रोगजरादिकम्। जपाद्यमिष्टदेवस्य व्रतादीनां फलं विदुः॥
Verse 28
पापशांतिर्विशेषेण ह्यादिवारे निवेदयेत् । आदित्यस्यैव देवानां ब्राह्मणानां विशिष्टदम्
पापशान्त्यर्थं विशेषेण ह्यादिवारे विधिवन्निवेदयेत्। देवेष्वादित्यवारोऽयं, ब्राह्मणेषु च विशिष्टफलप्रदः॥
Verse 29
सोमवारे च लक्ष्म्यादीन्संपदर्थं यजेद्बुधः । आज्यान्नेन तथा विप्रान्सपत्नीकांश्च भोजयेत्
सोमवारे च लक्ष्म्यादीन् संपदर्थं यजेद्बुधः। आज्यान्नेन तथा विप्रान् सपत्नीकांश्च भोजयेत्॥
Verse 30
काल्यादीन्भौम वारे तु यजेद्रो गप्रशांतये । माषमुद्गाढकान्नेन ब्रह्मणांश्चैव भोजयेत्
काल्यादीन् भौमवारे तु यजेद् रोगप्रशान्तये। माषमुद्गाढकान्नेन ब्रह्मणांश्चैव भोजयेत्॥
Verse 31
सौम्यवारे तथा विष्णुं दध्यन्नेन यजेद्बुधः । पुत्रमित्रकलत्रादिपुष्टिर्भवति सर्वदा
सौम्यवारे तथा विष्णुं दध्यन्नेन यजेद्बुधः। पुत्रमित्रकलत्रादिपुष्टिर्भवति सर्वदा॥
Verse 32
आयुष्कामो गुरोर्वारे देवानां पुष्टिसिद्धये । उपवीतेन वस्त्रेण क्षीराज्येन यजेद्बुधः
आयुष्कामो बुधो भक्तो गुरोर्वारे बृहस्पतिदिने देवानां पुष्टिसिद्धये उपवीतवस्त्रधारणेन क्षीराज्याभ्यां यथाविधि यजेत्।
Verse 33
भोगार्थं भृगवारे तु यजेद्देवान्समाहितः । षड्रसोपेतमन्नं च दद्याद्ब्राह्मणतृप्तये
भोगार्थं तु भृगुवारे शुक्रदिने समाहितचित्तो देवान् यजेत्; ब्राह्मणतृप्तये षड्रसोपेतमन्नं च दद्यात्।
Verse 34
स्त्रीणां च तृप्तये तद्वद्देयं वस्त्रादिकं शुभम् । अपमृत्युहरे मंदे रुद्रा द्री श्चं यजेद्बुधः
स्त्रीणां तृप्तये तद्वद्वस्त्रादिकं शुभं दद्यात् । अपमृत्युहराय मन्दे शान्त्यर्थं बुधो रुद्राद्रीशं यजेत् ॥
Verse 35
तिलहोमेन दानेन तिलान्नेन च भोजयेत् । इत्थं यजेच्च विबुधानारोग्यादिफलं लभेत्
तिलहोमेन दानेन तिलान्नेन च भोजयेत् । एवमर्चयन् विबुधानारोग्यादिफलं लभेत् ॥
Verse 36
देवानां नित्ययजने विशेषयजनेपि च । स्नाने दाने जपे होमे ब्राह्मणानां च तर्पणे
देवानां नित्ययजने विशेषयजनेऽपि च । स्नाने दाने जपे होमे ब्राह्मणतर्पणे तथा ॥
Verse 37
तिथिनक्षत्रयोगे च तत्तद्देवप्रपूजने । आदिवारादिवारेषु सर्वज्ञो जगदीश्वरः
तिथिनक्षत्रयोगेषु तत्तद्देवप्रपूजने । आदिवारादिवारेषु सर्वज्ञो जगदीश्वरः ॥
Verse 38
तत्तद्रू पेण सर्वेषामारोग्यादिफलप्रदः । देशकालानुसारेण तथा पात्रानुसारतः
स देशकालानुसारेण तथा पात्रानुसारतः तत्तद्रूपेण सर्वेषामारोग्यादिफलानि प्रददाति।
Verse 39
द्र व्यश्रद्धानुसारेण तथा लोकानुसारतः । तारतम्यक्रमाद्देवस्त्वारोग्यादीन्प्रयच्छति
यथाश्रद्धानुसारं च तथा लोकानुसारतः। तारतम्यक्रमाद् देवः आरोग्यादीन् प्रयच्छति॥
Verse 40
शुभादावशुभांते च जन्मर्क्षेषु गृहे गृही । आरोग्यादिसमृद्ध्यर्थमादित्यादीन्ग्रहान्यजेत्
शुभादौ अशुभान्ते च जन्मर्क्षेषु गृहे गृही। आरोग्यादिसमृद्ध्यर्थम् आदित्यादीन् ग्रहान् यजेत्॥
Verse 41
तस्माद्वै देवयजनं सर्वाभीष्टफलप्रदम् । समंत्रकं ब्राह्मणानामन्येषां चैव तांत्रिकम्
तस्माद् वै देवयजनं सर्वाभीष्टफलप्रदम्। समन्त्रकं ब्राह्मणानाम् अन्येषां चैव तान्त्रिकम्॥
Verse 42
यथाशक्त्यानुरूपेण कर्तव्यं सर्वदा नरैः । सप्तस्वपि च वारेषु नरैः शुभफलेप्सुभिः
यथाशक्त्यानुरूपेण सर्वदा नरैः कर्तव्यं; शुभफलाभिलाषिभिर्नरैः सप्तस्वपि वारेषु च तत् सम्यगाचरणीयम्।
Verse 43
दरिद्र स्तपसा देवान्यजेदाढ्यो धनेन हि । पुनश्चैवंविधं धर्मं कुरुते श्रद्धया सह
दरिद्रो तपसा देवान् यजेत, आढ्यस्तु धनेनैव; पुनश्चैवंविधं धर्मं श्रद्धया सह आचरेत्।
Verse 44
पुनश्च भोगान्विविधान्भुक्त्वा भूमौ प्रजायते । छायां जलाशयं ब्रह्मप्रतिष्ठां धर्मसंचयम्
पुनश्च नानाविधान् भोगान् भुक्त्वा भूमौ प्रजायते। तस्माच्छायास्थानं जलाशयं ब्रह्मप्रतिष्ठां धर्मसंचयं च स्थापयेत्॥
Verse 45
सर्वं च वित्तवान्कुर्यात्सदा भोगप्रसिद्धये । कालाच्च पुण्यपाकेन ज्ञानसिद्धिः प्रजायते
सर्वं च वित्तवान् कुर्यात् सदा भोगप्रसिद्धये। कालाच्च पुण्यपाकेन ज्ञानसिद्धिः प्रजायते॥
Verse 46
य इमं शृणुतेऽध्यायं पठते वा नरो द्विजाः । श्रवणस्योपकर्त्ता च देवयज्ञफलं लभेत्
य इमं शृणुतेऽध्यायं पठते वा नरो द्विजाः। श्रवणस्योपकर्त्ता च देवयज्ञफलं लभेत्॥
Frequently Asked Questions
It argues by definition and classification: multiple forms of ‘yajña’ (fire-offering, devatā rites, and Vedic study) are legitimate and systematically ordered, with their correct performance varying by āśrama while remaining continuous in intent—fulfillment (tṛpti) and disciplined religiosity.
The chapter encodes an internalization principle: when external fires are ‘carried’ or ritually interiorized, disciplined consumption (pure, measured, time-appropriate) becomes homologous to offering—preserving the yajña-structure as an ethic of self-regulation rather than mere external ritualism.
No distinct Śiva/Gaurī form is foregrounded in the sampled portion; the emphasis is procedural and dharma-ritual. Śiva’s presence is implicit through the saṃhitā’s Śaiva framing, but the adhyāya primarily names Vedic deities (Agni, Indra, Sūrya) in the context of yajña.