तपः–मन्त्रजप–ध्यानविधिः (Protocol of Tapas, Mantra-Japa, and Śiva-Dhyāna)

Verse 1

नन्दीश्वर उवाच । स्नानं स विधिवत्कृत्वा न्यासादि विधिवत्तथा । ध्यानं शिवस्य सद्भक्त्या व्यासोक्तं यत्तथाऽकरोत्

नन्दीश्वर उवाच—विधिवत् स्नानं कृत्वा, न्यासादीन् अपि विधिपूर्वकं समाचर्य, व्यासेनोक्तं यथावत् अनुसृत्य, स सद्भक्त्या शिवं ध्यात्वा तथैवाचरत्।

Verse 2

एकपादतलेनैव तिष्ठन्मुनिवरो यथा । सूर्य्ये दृष्टिं निबध्यैकां मंत्रमावर्तयन्स्थितः

एकपादतलेनैव तिष्ठन्मुनिवरो यथा । सूर्ये दृष्टिं निबध्यैकां मन्त्रमावर्तयन्स्थितः ॥

Verse 3

तपस्तेपेति संप्रीत्या संस्मरन्मनसा शिवम् । पंचाक्षरं मनुं शंभोर्जपन्सर्वो त्तमोत्तमम्

तपस्तेपेति सम्प्रीत्या संस्मरन्मनसा शिवम् । पञ्चाक्षरं मनुं शम्भोर्जपन्सर्वोत्तमोत्तमम् ॥

Verse 4

तपसस्तेज एवासीद्यथा देवा विसिस्मियुः । पुनश्चैव शिवं याताः प्रत्यूचुस्ते समाहिताः

तपसस्तेज एवासीद्यथा देवा विसिस्मियुः । पुनश्चैव शिवं याताः प्रत्यूचुस्ते समाहिताः ॥

Verse 5

देवा ऊचुः । नरेणैकेन सर्वेश त्वदर्थे तप आहितम् । यदिच्छति नरस्सोयं किन्न यच्छति तत्प्रभो

देवा ऊचुः—हे सर्वेश्वर! त्वदर्थमेकेन नरेण तपः समाहितम्। स नरः यद् इच्छति, हे प्रभो, तत् किमर्थं न ददासि?

Verse 6

नन्दीश्वर उवाच । इत्युक्त्वा तु स्तुतिं चकुर्विविधान्ते तदा सुराः । तत्पादयोर्दृशः कृत्वा तत्र तस्थुः स्थिराधयः

नन्दीश्वर उवाच—इत्युक्त्वा सुराः तदा नानाविधैः स्तुतिं चक्रुः। तत्पादयोर्दृशः कृत्वा स्थिराधयस्तत्रैव तस्थुः।

Verse 7

शिवस्तु तद्वचः श्रुत्वा महाप्रभुरुदारघीः । सुविहस्य प्रसन्नात्मा सुरान्वचनमब्रवीत्

शिवस्तु तद्वचः श्रुत्वा महाप्रभुरुदारधीः । सुविहस्य प्रसन्नात्मा सुरान् वचनमब्रवीत् ॥

Verse 8

शिव उवाच । स्वस्थानं गच्छत सुराः सर्वे सत्यन्न संशयः । सर्वथाहं करिष्यामि कार्यं वो नात्र संशय

शिव उवाच । स्वस्थानं गच्छत सुराः सर्वे सत्यं न संशयः । सर्वथाहं करिष्यामि कार्यं वो नात्र संशयः ॥

Verse 9

नंदीश्वर उवाच । तच्छ्रुत्वा शंभुवचनन्निश्चयं परमं गताः । परावृत्य गताः सर्वे स्वस्वथानं ते हि निर्जराः

नन्दीश्वर उवाच । तच्छ्रुत्वा शम्भुवचनं निश्चयं परमं गताः । परावृत्य गताः सर्वे स्वस्वस्थानं ते हि निर्जराः ॥

Verse 10

एतस्मिन्नंतरे दैत्यो मूकनामागतस्तदा । सौकरं रूपमास्थाय प्रेषितश्च दुरात्मना

एतस्मिन्नन्तरे दैत्यो मूकनामागतस्तदा । सौकरं रूपमास्थाय दुरात्मना प्रेषितोऽभवत् ॥

Verse 11

दुर्योधनेन विप्रेंद्र मायिना चार्जुनं तदा । यत्रार्जुनस्थितश्चासीत्तेन मार्गेण वै तदा

विप्रेन्द्र, मायावी दुर्योधनस्तदा अर्जुनं तेनैव मार्गेण निनाय यत्रार्जुनः स्थितोऽभवत् ॥

Verse 12

शृङ्गाणि पर्वतस्यैव च्छिन्दन्वृक्षाननेकशः । शब्दं च विविधं कुर्व न्नतिवेगेन संयुतः

स पर्वतस्य शृङ्गाणि छिन्दन्, अनेकान् वृक्षान् अपातयत्; नानाविधं शब्दं कुर्वन्, नातिवेगेन संयुतोऽभवत्।

Verse 13

अजुनोपि च तं दृष्ट्वा मूकनामासुरं तदा । स्मृत्वा शिवपदांभोजं विचारे तत्परोऽभवत्

अर्जुनोऽपि तं दृष्ट्वा मूकनामासुरं तदा, शिवपदाम्बुजं स्मृत्वा, तत्परोऽभूत्वा विचारवान् अभवत्।

Verse 14

अर्जुन उवाच । कोयं वा कुत आयाति क्रूरकर्मा च दृश्यते । ममानिष्टं ध्रुवं कर्तुं समागच्छत्यसंशयम्

अर्जुन उवाच—कोऽयं वा कुत आयाति, क्रूरकर्मा च दृश्यते; ममानिष्टं ध्रुवं कर्तुं समागच्छत्यसंशयम्।

Verse 15

ममैवं मन आयाति शत्रुरेव न संशयः । मया विनिहताः पूर्वमनेके दैत्यदानवाः

ममैवं मन आयाति—शत्रुरेव न संशयः। मया पूर्वं विनिहता अनेकाः दैत्यदानवाः॥

Verse 16

तदीयः कश्चिदायाति वैरं साधयितुम्पुनः । अथवा च सखा कश्चिद्दुर्योधनहितावहः

तदीयः कश्चिदायाति वैरं साधयितुं पुनः। अथवा सखा कश्चिद् दुर्योधनहितावहः॥

Verse 17

यस्मिन्दृष्टे प्रसीदेत्स्वं मनः स हितकृद्ध्रुवम् । यस्मिन्दृष्टे तदेव स्यादाकुलं शत्रुरेव सः

यस्मिन् दृष्टे स्वं मनः प्रसीदेत् स ध्रुवं हितकृत्। यस्मिन् दृष्टे तदेव मनोऽऽकुलं स्यात् स एव शत्रुः॥

Verse 18

आचारः कुलमाख्याति वपुराख्याति भोजनम् । वचनं श्रुतमाख्याति स्नेहमाख्याति लोचनम्

आचारः कुलमाख्याति वपुराख्याति भोजनम्। वचनं श्रुतमाख्याति स्नेहमाख्याति लोचनम्॥

Verse 19

आकारेण तथा गत्या चेष्टया भाषितैरपि । नेत्रवक्त्रविकाराभ्यां ज्ञायतेऽन्तर्हितं मनः

आकारेण तथा गत्या चेष्टया भाषितैरपि । नेत्रवक्त्रविकाराभ्यां ज्ञायतेऽन्तर्हितं मनः ॥

Verse 20

उज्ज्वलं सरसञ्चैव वक्रमारक्त कन्तथा । नेत्रं चतुर्विधं प्रोक्तं तस्य भावं पृथग्बुधाः

उज्ज्वलं सरसञ्चैव वक्रमारक्तकं तथा । नेत्रं चतुर्विधं प्रोक्तं तस्य भावं पृथग्बुधाः ॥

Verse 21

उज्ज्वलं मित्रसंयोगे सरसम्पुत्रदर्शने । वक्रं च कामिनीयोगे आरक्तं शत्रुदर्शने

उज्ज्वलं मित्रसंयोगे सरसं पुत्रदर्शने । वक्रं च कामिनीयोगे आरक्तं शत्रुदर्शने ॥

Verse 22

अस्मिन्मम तु सर्वाणि कलुषानीन्द्रियाणि च । अयं शत्रुर्भवेदेव मारणीयो न संशयः

अस्मिन्मम तु सर्वाणि कलुषानीन्द्रियाणि च । अयं शत्रुर्भवेदेव मारणीयो न संशयः ॥

Verse 23

गुरोश्च वचनं मेद्य वर्तते दुःखदस्त्वया । हन्तव्यः सर्वथा राजन्नात्र कार्या विचारणा

गुरोश्च वचनं मेद्य वर्तते दुःखदस्त्वया । हन्तव्यः सर्वथा राजन्नात्र कार्या विचारणा ॥

Verse 24

एतदर्थं त्वायुधानि मम चैव न संशयः । विचार्य्येति च तत्रैव बाणं संस्थाय संस्थितः

एतदर्थमेव तव मम चायुधानि नियोजितानि, नात्र संशयः। इति विचार्य स तत्रैव स्थित्वा धनुषि बाणं संधान्य सज्जोऽभवत्॥

Verse 25

एतस्मिन्नन्तरे तत्र रक्षार्थं ह्यर्जुनस्य वै । तद्भक्तेश्च परीक्षार्थं शंकरो भक्तवत्सलः

अथ तस्मिन्नन्तरेऽर्जुनरक्षणार्थं तद्भक्तस्य परीक्षार्थं च भक्तवत्सलः शंकरस्तत्र प्रादुरभवत्॥

Verse 26

विदग्धभिल्लरूपं हि गणैः सार्ध महाद्भुतम् । तस्य दैत्यस्य नाशार्थं द्रुतं कृत्वा समागतः

स विदग्धभिल्लरूपं महाद्भुतं धृत्वा गणैः सार्धं दैत्यनाशार्थं द्रुतं तत्र समागतः॥

Verse 27

बद्धकच्छश्च वस्त्रीभिर्वद्धेशानध्वजस्तदा । शरीरे श्वेतरेखाश्च धनुर्बाणयुतः स्वयम्

तदा स बद्धकच्छः वस्त्रीभिः सम्यग् बद्धः, ईशानध्वजधारी च; शरीरे श्वेतरेखाभिः चिह्नितः, स्वयम् धनुर्बाणयुतः स्थितः।

Verse 28

बाणानान्तूणकं पृष्ठे धृत्वा वै स जगाम ह । गणश्चैव तथा जातो भिल्लराजोऽभवच्छिवः

स बाणानां तूणकं पृष्ठे धृत्वा वै जगाम; एवं गणः जातः, भिल्लराजरूपेण शिवः प्रादुर्भूतः।

Verse 29

शब्दांश्च विविधान्कृत्वा निर्ययौ वाहिनीपतिः । सूकरस्य ससाराथ शब्दश्च प्रदिशो दश

शब्दांश्च विविधान् कृत्वा निर्ययौ वाहिनीपतिः । ततः सूकरः ससाराथ तस्य नादो दश दिशः पूरयामास ॥

Verse 31

अहो किन्नु भवेदेष शिवः शुभकरस्त्विह । मया चैव श्रुतम्पूर्वं कृष्णेन कथितम्पुनः

अहो किन्नु भवेदेष शिवः शुभकरस्त्विह । मया चैव श्रुतं पूर्वं कृष्णेन कथितं पुनः ॥

Verse 32

व्यासेन कथितं चैवं स्मृत्वा देवै स्तथा पुनः । शिवः शुभकरः प्रोक्तः शिवः सुखकरस्तथा

व्यासेन कथितं चैवं स्मृत्वा देवैस्तथा पुनः । शिवः शुभकरः प्रोक्तः शिवः सुखकरस्तथा ॥

Verse 33

मुक्तिदश्च स्वयं प्रोक्तो मुक्तिदानान्न संशयः । तन्नामस्मरणात्पुंसां कल्याणं जायते धुवम्

स एव मुक्तिदः स्वयमेव प्रोक्तो मुक्तिदानान्न संशयः। तन्नामस्मरणात् पुंसां कल्याणं जायते ध्रुवम्॥

Verse 34

भजतां सर्वभावेन दुःखं स्वप्नेऽपि नो भवेत् । यदा कदाचिज्जायेत तदा कर्मसमुद्भवम्

भजतां सर्वभावेन दुःखं स्वप्नेऽपि नो भवेत्। यदा कदाचिज्जायेत तदा कर्मसमुद्भवम्॥

Verse 35

तदेतद्बह्वपि ज्ञेयं नूनमल्पं न संशयः । प्रारब्धस्याथ वा दोषो नूनं ज्ञेयो विशेषतः

तदेतद्बह्वपि ज्ञेयं नूनमल्पं न संशयः। प्रारब्धस्याथ वा दोषो नूनं ज्ञेयो विशेषतः॥

Verse 36

अथ वा बहु चाल्पं हि भोग्यं निस्तीर्य शंकरः । कदाचिदिच्छया तस्य दूरीकुर्य्यान्न संशयः

अथ वा बहु चाल्पं हि भोग्यं निस्तीर्य शंकरः। कदाचिदिच्छया तस्य दूरीकुर्य्यान्न संशयः॥

Verse 37

विषं चैवामृतं कुर्यादमृतं विषमेव वा । यदिच्छति करोत्येव समर्थः किन्निषिध्यते

विषं चैवामृतं कुर्यादमृतं विषमेव वा। यदिच्छति करोत्येव समर्थः किन्निषिध्यते॥

Verse 38

इत्थं विचार्य्यमाणेऽपि भक्तैरन्यैः पुरातनैः । भाविभिश्च सदा भक्तैरिहानीय मनः स्थिरम्

इत्येवं पुरातनैर्भक्तैरन्यैश्च विचार्यमाणेऽपि। भाविभिश्च सदा भक्तैरिहानीय मनः स्थिरं कुर्यात्॥

Verse 39

इति श्रीशिवमहापुराणे तृतीयायां शतरुद्रसंहितायां किरातावतारवर्णने मूकदैत्यवधोनामैकोनचत्वारिंशोऽध्यायः

इति श्रीशिवमहापुराणे तृतीयायां शतरुद्रसंहितायां किरातावतारवर्णने मूकदैत्यवधोनामैकोनचत्वारिंशोऽध्यायः समाप्तः॥

Verse 41

अंते च सुखदः प्रोक्तो दयालुत्वान्न संशयः । यथा चैव सुवर्णं च शोधि तं शुद्धतां व्रजेत्

अन्ते च सुखदः प्रोक्तो दयालुत्वान्न संशयः। यथा सुवर्णं संशुद्धं शुद्धतां याति, तथा भक्तोऽपि शुद्धतां व्रजेत्॥

Verse 42

एवं चैवं मया पूर्वं श्रुतं मुनिमुखात्तथा । अतस्तद्भजनेनैव लप्स्येऽहं सुखमुत्तमम्

एवं चैव मया पूर्वं मुनिमुखात् श्रुतं तथा । अतस्तदेकभजनेन लप्स्येऽहं सुखमुत्तमम् ॥

Verse 43

इत्येवन्तु विचारं स करोति यावदेव हि । तावच्च सूकरः प्राप्तो बाणसंमोचनावधिः

इत्येवं स विचारं करोति यावदेव हि। तावच्च सूकरः प्राप्तो बाणसंमोचनावधिम्॥

Verse 44

शिवोपि पृष्ठतो लग्नो ह्यायातः शूकरस्य हि । तयोर्मध्ये तदा सोयं दृश्यते शृंगमद्भुतम्

शिवोऽपि पृष्ठतो लग्नः शूकरस्य समाययौ। तयोर्मध्ये तदा दृश्यते शृङ्गमद्भुतम्॥

Verse 45

तस्य प्रोक्तं च माहात्म्यं शिवः शीघ्रतरं गतः । अर्जुनस्य च रक्षार्थं शंकरो भक्तव त्सलः

तस्य प्रोक्तं माहात्म्यं श्रुत्वा शिवः शीघ्रतरं जगाम। अर्जुनस्य रक्षार्थं भक्तवत्सलः शंकरः त्वरितं प्रववृते॥

Verse 46

एतस्मिन्समये ताभ्यां कृतं बाणविमोचनम् । शिवबाणस्तु पुच्छे वै ह्यर्जुनस्य मुखे तथा

एतस्मिन्काले ताभ्यां बाणविमोचनं कृतम्। शिवबाणः पुच्छे पतितः, अर्जुनबाणो मुखे तथा॥

Verse 47

शिवस्य पुच्छतो गत्वा मुखान्निस्सृत्य शीघ्रतः । भूमौ विलीनः संयातस्तस्य वै पुच्छतो गतः

शिवस्य पुच्छतो गत्वा मुखान्निस्सृत्य शीघ्रतः। भूमौ विलीनः सञ्जातः, पुच्छतो वै गतः स हि॥

Verse 48

पपात पार्श्वतश्चैव बाणश्चैवार्जुनस्य च । सूकरस्तत्क्षणं दैत्यो मृतो भूमौ पपात ह

पपात पार्श्वतश्चैव बाणश्चैवार्जुनस्य च। सूकरस्तत्क्षणं दैत्यो मृतो भूमौ पपात ह॥

Verse 49

देवा हर्षं परम्प्रापुः पुष्पवृष्टिं च चक्रिरे । जयपूर्व स्तुतिकराः प्रणम्य च पुनःपुनः

देवा हर्षं परं प्रापुः पुष्पवृष्टिं च चक्रिरे । जयपूर्वं स्तुतिं कृत्वा प्रणम्य च पुनःपुनः ॥

Verse 51

अर्जुनस्तु विशेषेण सुखिना प्राह चेतसा । अहो दैत्यवरश्चायं रूपं तु परमाद्भुतम्

अर्जुनस्तु विशेषेण सुखिना प्राह चेतसा । अहो दैत्यवरश्चायं रूपं तु परमाद्भुतम् ॥

Verse 52

कृत्वागतो मद्वधार्थैं शिवेनाहं सुरक्षितः । ईश्वरेण ममाद्यैव बुद्धिर्दत्ता न संशयः

कृत्वागतो मद्वधार्थं शिवेनाहं सुरक्षितः । ईश्वरेण ममाद्यैव बुद्धिर्दत्ता न संशयः ॥

Verse 53

विचार्य्येत्यर्जुनस्तत्र जगौ शिवशिवेति च । प्रणनाम शिवं भूयस्तुष्टाव च पुनः पुनः

विचार्य्येत्यर्जुनस्तत्र जगौ शिवशिवेति च । प्रणनाम शिवं भूयस्तुष्टाव च पुनः पुनः ॥

Verse 33930

वनेचरेण शब्देन व्याकुलश्चार्जुनस्तदा । पर्वताद्याश्च तैश्शब्दैस्ते सर्वे व्याकुलास्तदा

वनेचरेण शब्देन व्याकुलोऽर्जुनस्तदा। तैः शब्दैः पर्वताद्याश्च सर्वे व्याकुलिता अभवन्॥

Verse 33940

जयते पुण्यपापाभ्यां शंकरस्सुखदः सदा । कदाचिच्च परीक्षार्थं दुःखं यच्छति वै शिवः

जयति शंकरः सदा सुखदः, पुण्यपापयोः स्पर्शरहितः। परीक्षार्थं तु कदाचित् शिवो दुःखमपि ददाति॥

Verse 33950

शिवस्तुष्टमना आसीदर्जुनः सुखमागतः । दैत्यस्य च तदा दृष्ट्वा क्रररूपं च तौ तदा

शिवस्तुष्टमना आसीदर्जुनः सुखमागतः। दैत्यस्य तदा दृष्ट्वा क्रूररूपं तौ समुत्सुकौ॥