Yatinātha-līlā: Śiva’s Test of the Bhilla Devotees at Arbuda Mountain

Verse 1

नन्दीश्वर उवाच । शृणु प्राज्ञ प्रवक्ष्यामि शिवस्य परमात्मनः । अवतारं पुरानन्दं यातिनाथाह्वयं मुने

नन्दीश्वर उवाच । शृणु प्राज्ञ, प्रवक्ष्यामि शिवस्य परमात्मनः । पुराणानन्ददं दिव्यमवतारं यातिनाथाह्वयं मुने ॥

Verse 2

अर्बुदाचलसंज्ञे तु पर्वते भिल्लवंशजः । आहुकश्च तदभ्याशे वसतिस्म मुनीश्वर

अर्बुदाचलसंज्ञे तु पर्वते भिल्लवंशजः । आहुकनामकः कश्चिद्वसतिस्म तदन्तिके मुनीश्वर ॥

Verse 3

तत्पत्नी ह्याहुका नाम बभूव किल सुव्रता । उभावपि महाशैवावास्तान्तौ शिवपूजकौ

तस्य पत्नी तु आहुका नाम सुव्रता बभूव किल । उभावपि महाशैवौ स्थिरनिष्ठौ शिवपूजकौ ॥

Verse 4

कस्मिंश्चित्समये भिल्लः शिवभक्तिरतः सदा । आहारार्थं स्वपत्न्याश्च सुदूरं स गतो मुने

कस्मिंश्चित्समये भिल्लः शिवभक्तिरतः सदा । स्वपत्न्याः स्वस्य च आहारार्थं सुदूरं जगाम मुने ॥

Verse 5

एतस्मिन्नन्तरे तत्र गेहे भिल्लस्य शङ्करः । भूत्वा यतिवपुः सायं परीक्षार्थं समाययौ

एतस्मिन्नन्तरे तत्र भिल्लस्य गेहे शङ्करः । सायं यतिवपुर्भूत्वा परीक्षार्थं समाययौ ॥

Verse 6

तस्मिन्नवसरे तत्राजगाम स गृहाधिपः । पूजनं च यतीशस्य चकार प्रेमतः सुधीः

तस्मिन्नवसरे तत्राजगाम स गृहाधिपः । यतीशस्य पूजनं च प्रेमतः सुधीश्चकार ॥

Verse 7

तद्भावस्य परीक्षार्थं यतिरूपस्स शंकरः । महालीलातरः प्रीत्या भीतं प्रोवाच दीनगीः

तद्भावस्य परीक्षार्थं यतिरूपः स शङ्करः । महालीलातरः प्रीत्या भीतं दीनगिरा प्रोवाच ॥

Verse 8

यतिनाथ उवाच । अद्य स्थलं निवासार्थं देहि मे प्रातरेव हि । यास्यामि सर्वथा भिल्ल स्वस्ति स्यात्तव सर्वदा

यतिनाथ उवाच । अद्य निवासार्थं मे स्थलं देहि, प्रातरेव हि यास्यामि । भिल्ल, सर्वथा गमिष्यामि; तव सर्वदा स्वस्तिः स्यात् ॥

Verse 9

भिल्ल उवाच । त्यम्प्रोक्तं त्वया स्वामिञ्शृणु मद्वचनं च ते । अति स्वल्पं स्थलं मे हि स्यान्निवासः कथन्तव

भिल्ल उवाच—स्वामिन्, त्वयोक्तं मया सम्यगवगतम्। इदानीं ममापि वचनं शृणु। मम निवासस्थानं हि अतीव स्वल्पं; तत्र भवान् कथं निवसेत्?

Verse 10

नन्दीश्वर उवाच । इत्युक्तस्स यतिस्तेन गमनाय मतिन्दधे । तावद्भिल्ल्या वचः प्रोक्तं स्वामिनं संविचार्य्य वै

नन्दीश्वर उवाच । इत्युक्तस्स यतिस्तेन गमनाय मतिन्दधे । तावद्भिल्ल्या वचः प्रोक्तं स्वामिनं संविचार्य्य वै ॥

Verse 11

भिल्ल्युवाच । स्वामिन्देहि यतेःस्थानं विमुखं कुरु मातिथिम् । गृहधर्मं विचार्य्य त्वमन्यथा धर्मसंक्षयः

भिल्ल्युवाच । स्वामिन्देहि यतेःस्थानं विमुखं कुरु मातिथिम् । गृहधर्मं विचार्य्य त्वमन्यथा धर्मसंक्षयः ॥

Verse 12

स्थीयतान्ते गृहाभ्यंतः सुखेन यतिना सह । अहं बहिः स्थितिं कुर्य्यामायुधानि बृहन्त्यपि

स्थीयतान्ते गृहाभ्यंतः सुखेन यतिना सह । अहं बहिः स्थितिं कुर्य्यामायुधानि बृहन्त्यपि ॥

Verse 13

नन्दीश्वर उवाच । तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा भिल्ल्या धर्मान्वितं शिवम् । स्वपत्न्या मनसा तेन भिल्लेन च विचारितम्

नन्दीश्वर उवाच । तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा भिल्ल्या धर्मान्वितं शिवम् । स्वपत्न्या मनसा तेन भिल्लेन च विचारितम् ॥

Verse 14

स्त्रियं बहिश्च निष्कास्य कथं स्थेयं मया बहे । यतेरन्यत्र गमनमधर्म्मकरमात्मनः

स्त्रियं बहिर्निष्कास्य कथं मया बहिः स्थेयम्? यतेः स्वव्रतस्थानात् अन्यत्र गमनं स्वात्मनः अधर्मकारणं भवति।

Verse 15

द्वयमप्युचितं नैव सर्वथा गृहमेधिनः । यद्भावि तद्भवेदेव मया स्थेयं गृहाद्बहिः

द्वयमप्येतद्गृहमेधिनः सर्वथा न युज्यते। यद्भावि तद्भवत्येव; तस्मादहं गृहाद्बहिः स्थास्यामि॥

Verse 16

इत्याग्रहन्तदा कृत्वा गृहान्तः स्थाय तौ मुदा । स्वायुधानि च संस्थाप्य भिल्लोऽतिष्ठद्गृहाद्बहिः

इत्याग्रहं तदा कृत्वा तौ गृहान्तः स्थाय मुदा। स्वायुधानि च संस्थाप्य भिल्लोऽतिष्ठद्गृहाद्बहिः॥

Verse 17

रात्रौ तम्पशवः क्रूरा हिंसकाः समपीडयन् । तेनापि च यथाशक्ति कृतो यत्नो महांस्तदा

रात्रौ ते क्रूरा हिंसकाः पशवस्तं महतीं पीडां प्रापयन्। तथापि स यथाशक्ति तदा महान्तं प्रयत्नं चकार॥

Verse 18

एवं यत्नं प्रकुर्वाण स भिल्लो बलवानपि । प्रारब्धात्प्रेरितैर्हिंस्रैर्बलादासीच्च भक्षितः

एवं प्रयत्नं कुर्वाणोऽपि स भिल्लो बलवान्। प्रारब्धप्रेरितैर्हिंस्रैः पशुभिर्बलादेव भक्षितोऽभवत्॥

Verse 19

प्रातरुत्थाय स यतिर्दृष्ट्वा हिंस्रैश्च भक्षितम् । भिल्लं वने चरंतं वै दुःखितोऽभूदतीव हि

प्रातः उत्थाय स यतिः हिंस्रैर्भक्षितं दृष्ट्वा। वने चरन्तं भिल्लं च विलोक्यातीव दुःखितोऽभवत्॥

Verse 20

दुखितं तं यतिन्दृष्ट्वा भिल्ली सा दुःखितापि हि । धैर्यात्स्वदुःखं संहृत्य वचनं चेदमब्रवीत्

दुःखितं तं यतिं दृष्ट्वा भिल्ली सा दुःखितापि हि । धैर्यात् स्वदुःखं संहृत्य वचनं चेदमब्रवीत् ॥

Verse 21

भिल्ल्युवाच । किमर्थं क्रियते दुःखं भद्रं जातं यतेऽधुना । धन्योयं कृतकृत्यश्च यज्जातो मृत्युरीदृशः

भिल्ल्युवाच । किमर्थं क्रियते दुःखं भद्रं जातं यतेऽधुना । धन्योऽयं कृतकृत्यश्च यज्जातो मृत्युरीदृशः ॥

Verse 22

अहं चैनं गमिष्यामि भस्म भूत्वानले यते । चितां कारय सुप्रीत्या स्त्रीणां धर्मः सनातनः

अहं चैनं गमिष्यामि भस्म भूत्वानले यते । चितां कारय सुप्रीत्या स्त्रीणां धर्मः सनातनः ॥

Verse 23

इति तद्वचनं श्रुत्वा हितं मत्वा स्वयं यतिः । चितां व्यरचयत्सा हि प्रविवेश स्वधर्मतः

इति तद्वचनं श्रुत्वा हितं मत्वा स्वयं यतिः । चितां व्यरचयत्सा हि प्रविवेश स्वधर्मतः ॥

Verse 24

एतस्मिन्नन्तरे साक्षात्पुरः प्रादुरभूच्छिवः । धन्ये धन्ये इति प्रीत्या प्रशंसस्तां हरोऽब्रवीत्

एतस्मिन्नन्तरे साक्षात्पुरः प्रादुरभूच्छिवः । धन्ये धन्ये इति प्रीत्या प्रशंसस्तां हरोऽब्रवीत् ॥

Verse 25

हर उवाच । वरं ब्रूहि प्रसन्नोस्मि त्वदाचरणतोऽनघे । तवादेयं न वै किंचिद्वश्योऽहं ते विशेषतः

हर उवाच—वरं ब्रूहि; प्रसन्नोऽस्मि तव आचरणतः, अनघे। तव देयं न वै किञ्चिदस्ति; अहं तव विशेषतः वश्योऽस्मि।

Verse 26

नन्दीश्वर उवाच । तच्छुत्वा शम्भुवचनं परमानन्ददायकम् । सुखं प्राप्तं विशेषेण न किंचित्स्मरणं ययौ

नन्दीश्वर उवाच—तच्छ्रुत्वा शम्भुवचनं परमानन्ददायकम्। विशेषेण सुखं प्राप्तं, न किञ्चित्स्मरणं ययौ।

Verse 27

तस्यास्तद्गतिमालक्ष्य सुप्रसन्नो हरोऽभवत् । उवाच च पुनः शम्भुर्वरं ब्रूहीति ताम्प्रभुः

तस्यास्तद्गतिमालक्ष्य सुप्रसन्नो हरोऽभवत्। उवाच च पुनः शम्भुर्वरं ब्रूहीति तां प्रभुः।

Verse 28

इति श्रीशिवमहापुराणे तृ० शतरुद्रसंहि० यतिनाथब्रह्महंसाह्वयशिवावतारचरितवर्णनं नामाष्टाविंशोऽध्यायः

इति श्रीशिवमहापुराणे तृतीयायां शतरुद्रसंहितायां ‘यतिनाथब्रह्महंसाह्वयशिवावतारचरितवर्णनम्’ नामाष्टाविंशोऽध्यायः समाप्तः।

Verse 29

भिल्लश्च वीरसेनस्य नैषधे नगरे वरे । महान्पुत्रो नलो नाम भविष्यति न संशयः

नैषधे नगरे वरे वीरसेनस्य भिल्लश्च। महान् पुत्रो नलो नाम भविष्यति न संशयः॥

Verse 30

त्वं सुता भीमराजस्य वैदर्भे नगरेऽनघे । दमयन्ती च विख्याता भविष्यसि गुणान्विता

वैदर्भे नगरेऽनघे भीमराजस्य त्वं सुता। दमयन्तीति विख्याता भविष्यसि गुणान्विता॥

Verse 31

युवां चोभौ मिलित्वा च राजभोगं सुविस्तरम् । भुक्त्वा मुक्तिं च योगीन्द्रेर्लप्स्येथे दुर्लभां ध्रुवम्

युवां चोभौ मिलित्वा च राजभोगं सुविस्तरम्। भुक्त्वा मुक्तिं च योगीन्द्रैर्दुर्लभां लप्स्येथे ध्रुवम्॥

Verse 32

नन्दीश्वर उवाच । इत्युक्त्वा च स्वयं शम्भुर्लिङ्गरूपोऽभवत्तदा । तस्मान्न चलितो धर्मादचलेश इति स्मृतः

नन्दीश्वर उवाच—एवमुक्त्वा स्वयं शम्भुस्तदा लिङ्गरूपोऽभवत्। तस्माद्धर्मान्न न चलति, अत एव ‘अचलेशः’ इति स्मृतः॥

Verse 33

स भिल्ल आहुकश्चापि वीरसेनसुतोऽभवत् । नैषधे नगरे तात नलनामा महानृपः

स भिल्लोऽप्याहुक इति ख्यातो वीरसेनसुतोऽभवत्। नैषधे नगरे तात नलनामा महानृपः॥

Verse 34

आहुका सा महाभिल्ली भीमस्य तनयाऽभवत् । वैदर्भे नगरे राज्ञो दमयन्तीति विश्रुता

आहुका सा महाभिल्ली भीमस्य तनयाऽभवत् । वैदर्भे नगरे राज्ञो दमयन्तीति विश्रुता॥

Verse 35

यतिनाथाह्वयस्सोपि हंसरूपोऽभवच्छिवः । विवाहं कारयामास दमयन्त्या नलेन वै

यतिनाथाह्वयस्सोपि हंसरूपोऽभवच्छिवः । विवाहं कारयामास दमयन्त्या नलेन वै॥

Verse 36

पूर्वसत्काररूपेण महापुण्येन शंकरः । हंसरूपं विधायैव ताभ्यां सुखमदात्प्रभुः

पूर्वसत्काररूपेण महापुण्येन शंकरः । हंसरूपं विधायैव ताभ्यां सुखमदात्प्रभुः॥

Verse 37

शिवो हंसावतारो हि नानावार्ताविचक्षणः । दमयन्त्या नलस्यापि परमानन्ददायकः

शिवो हंसावतारो हि नानावार्ताविचक्षणः । दमयन्त्या नलस्यापि परमानन्ददायकः ॥

Verse 38

इदं चरितं परमं पवित्रं शिवावतारस्य पवित्रकीर्तेः । यतीशसंज्ञस्य महाद्भुतं हि हंसाह्वयस्यापि विमुक्तिदं हि

इदं चरितं परमं पवित्रं शिवावतारस्य पवित्रकीर्तेः । यतीशसंज्ञस्य महाद्भुतं हि हंसाह्वयस्यापि विमुक्तिदं हि ॥

Verse 39

यतीशब्रह्महंसाख्यावतारचरितं शुभम् । शृणुयाच्छ्रावयेद्यो हि स लभेत परां गतिम्

यतीशब्रह्महंसाख्यावतारचरितं शुभम् । शृणुयाच्छ्रावयेद्यो हि स लभेत परां गतिम् ॥

Verse 40

इदमाख्यानमनघं सर्वकामफलप्रदम् । स्वर्ग्यं यशस्यमायुष्यं भक्तिवर्धनमुत्तमम्

इदमाख्यानमनघं सर्वकामफलप्रदम् । स्वर्ग्यं यशस्यमायुष्यं भक्तिवर्धनमुत्तमम् ॥

Verse 41

श्रुत्वैतच्चचरितं शम्भोर्यतिहंसस्वरूपयोः । इह सर्वसुखम्भुक्त्वा सोऽन्ते शिवपुरं व्रजेत्

श्रुत्वैतच्चरितं शम्भोर्यतिहंसस्वरूपयोः । इह सर्वसुखं भुक्त्वा सोऽन्ते शिवपुरं व्रजेत् ॥