संहाररूप-प्रादुर्भावः (Manifestation of Śiva’s Saṃhāra-Form)
अध्यायः १२ सनत्कुमारस्य प्रश्नेन आरभ्यते; स नन्दीश्वरं करुणया स्पष्टं वृत्तान्तं वक्तुं याचते। ततः क्रोध-समये आकाशव्यापि दुर्धर्षं शैवतेजःसमुद्भूतं महद्भास्वरं प्रादुरभवत्। तत् न सूर्यतेजः न वह्नितेजः, न विद्युत्सदृशं न चन्द्रप्रभासमं; सर्वाणि तेजांसि शङ्करे लीयन्त इति निरूप्यते। अनन्तरं देवसमूहे जयघोष-मङ्गलध्वनिभिः परमेेश्वरः संहाररूपेण स्फुटं प्रकटितः—सहस्रबाहुः, जटाधरः, चन्द्रशेखरः, दंष्ट्राकरालः, वज्रनखः, ज्वलद्रूपः, युगान्तमेघनिनादवत्। अत्र रहस्यं—संहारोऽपि भगवतः स्वरूपमेव; भीषणं रूपं रक्षणात्मकं शिवैश्वर्यप्रकाशनं, यत्र सर्वप्रभाः एकस्मिन् प्रभोस्तेजसि अधीनाः।
Shlokas
Verse 1
सनत्कुमार उवाच । नन्दीश्वर महाप्राज्ञ विज्ञातन्तदनन्तरम् । ममोपरि कृपां कृत्वा प्रीत्या त्वन्तद्वदाधुना
सनत्कुमार उवाच । नन्दीश्वर महाप्राज्ञ विज्ञातं तदनन्तरम् । ममोपरि कृपां कृत्वा प्रीत्या त्वं तद्वदाधुना ॥
Verse 2
नन्दीश्वर उवाच । इत्युक्तो वीरभद्रेण नृसिंहः क्रोधविह्वलः । निनदन्ननु वेगेन तं ग्रहीतुम्प्रचक्रमे
नन्दीश्वर उवाच—एवं वीरभद्रेणोक्तो नृसिंहः क्रोधविह्वलः। घोरं निनदन् सहसा वेगेन तं ग्रहीतुं प्रचक्रमे॥
Verse 3
अत्रान्तरे महाघोरं प्रत्यक्षभयकारणम् । गगनव्यापि दुर्धर्षं शैवतेजस्समुद्भवम्
अथ तत्रान्तरे घोरं प्रत्यक्षभयकारणम्। गगनव्यापि दुर्धर्षं शैवतेजःसमुद्भवम्॥
Verse 4
वीरभद्रस्य तद्रूमदृश्यन्तु ततः क्षणात् । तद्वै हिरण्मयं सौम्यं न सौरन्नाग्निसम्भवम्
ततः क्षणाद् वीरभद्रस्य तदद्भुतं तेजो ददृशुः। हिरण्मयं सौम्यं तद्वै न सौरं नाग्निसम्भवम्॥
Verse 5
न तडिच्चन्द्रसदृशमनौपम्यम्महेश्वरम् । तदा तेजांसि सर्वाणि तस्मिंल्लीनानि शंकरे
न तडिच्चन्द्रसदृशं तत्तेजोऽनौपम्यं महेश्वरम्। तदा तेजांसि सर्वाणि तस्मिंल्लीनानि शंकरे॥
Verse 6
न तद्व्योम महत्तेजो व्यक्तान्तश्चाभवत्ततः । रुद्रसाधारणं चैव चिह्नितं विकृताकृति
ततः तद्व्योम महत्तेजोऽभवत्, तस्माच्च व्यक्तान्तः समजायत। रुद्रसाधारणं चैव चिह्नितं विकृताकृतिः॥
Verse 7
ततस्संहाररूपेण सुव्यक्तं परमेश्वरः । पश्यतां सर्वदेवानां जयशब्दादिमंगलैः
ततः संहाररूपेण परमेश्वरः सुव्यक्तमाविर्बभूव; सर्वदेवाः पश्यन्तः ‘जय’शब्दादिमङ्गलघोषैः समन्विताः।
Verse 8
सहस्रबाहुर्जटिलश्चन्द्रार्द्धकृतशेखरः । समृद्धोग्रशरीरेण पक्षाभ्याञ्चञ्चुना द्विजः
सहस्रबाहुर्जटिलश्चन्द्रार्धकृतशेखरः; समृद्धोग्रशरीरेण पक्षाभ्यां चञ्चुना द्विजरूपोऽप्यभवत्।
Verse 9
अतितीक्ष्णो महादंष्ट्रो वज्रतुल्यनखायुधः । कण्ठे कालो महाबाहुश्चतुष्पाद्वह्निसन्निभः
अतितीक्ष्णो महादंष्ट्रो वज्रतुल्यनखायुधः; कण्ठे कालचिह्नः महाबाहुश्चतुष्पाद्वह्निसन्निभः।
Verse 10
युगान्तोद्यतजीमूतभीमगम्भीरनिस्वनः । महाकुपितकृत्याग्निव्यावृत्तनयनत्रयः
युगान्तोद्यतजीमूतभीमगम्भीरनिस्वनः; महाकुपितकृत्याग्निव्यावृत्तनयनत्रयः।
Verse 11
स्पष्टदंष्ट्राधरोष्ठश्च हुंकारसंयुतो हरः । ईदृग्विधस्वरूपश्च ह्युग्र आविर्बभूव ह
स्पष्टदंष्ट्राधरोष्ठश्च हुंकारसंयुतो हरः; ईदृग्विधस्वरूपश्च ह्युग्र आविर्बभूव ह।
Verse 12
इति श्रीशिवमहापुराणे तृतीयायां शतरुद्रसंहितायां शरभावतारवर्णनं नाम द्वादशोऽध्यायः
इति श्रीशिवमहापुराणे तृतीयायां शतरुद्रसंहितायां ‘शरभावतारवर्णनम्’ नाम द्वादशोऽध्यायः समाप्तः॥
Verse 13
अथ विभ्रम्य पक्षाभ्यां नाभिपादान्विदारयन् । पादान्बबंध पुच्छेन बाहुभ्याम्बाहु मण्डलम्
अथ स पक्षाभ्यां विभ्रम्य नाभिपादान्तप्रदेशं विदारयन्। पुच्छेन पादान् बबन्ध, बाहुभ्यां च शत्रोर्बाहुमण्डलं गृहीत्वा संनिरुद्धवान्॥
Verse 14
भिन्दन्नुरसि बाहुभ्यान्निजग्राह हरो हरिम् । ततो जगाम गगनन्देवैस्सह महर्षिभिः
उरसि भित्त्वा बाहुभ्यां हरिः हरं हरिम् निजग्राह । ततः स देवैः सह महर्षिभिश्च गगनं जगाम ॥
Verse 15
सहसैवाभयाद्विष्णुं स हि श्येन इवोरगम् । उत्क्षिप्योत्क्षिप्य संगृह्य निपात्य च निपात्य च
सहसैवाभयात् विष्णुं श्येन इवोरगं बलात् । उत्क्षिप्योत्क्षिप्य संगृह्य निपात्य च पुनः पुनः ॥
Verse 16
उड्डीयोड्डीय भगवान्पक्षघातविमोहितम् । हरीं हरस्तं वृषभं विवेशानन्त ईश्वरः
उड्डीयोड्डीय पुनः पुनर्भगवान् हरः—अनन्तः परमेश्वरः—तं वृषभं विवेश; पक्षघातविमोहितो हरिः स्तब्धोऽभवत्।
Verse 17
अनुयान्तं सुरास्सर्वे नमोवाक्येन तुष्टुवुः । प्रणेमुस्सादरं प्रीत्या ब्रह्माद्याश्च मुनीश्वराः
अनुयान्तं तं सर्वे सुराः नमोवाक्यैः तुष्टुवुः; ब्रह्माद्याश्च मुनीश्वराः प्रीत्या सादरं प्रणेमुः।
Verse 18
नीयमानः परवशो दीनवक्त्रः कृताञ्जलिः । तुष्टाव परमेशानं हरिस्तं ललिताक्षरैः
नीयमानः परवशो दीनवक्त्रः कृताञ्जलिः; हरिस्तं परमेशानं ललिताक्षरैः तुष्टाव।
Verse 19
नाम्नामष्टशतेनैव स्तुत्वा ताम्मृडमेव च । पुनश्च प्रार्थयामास नृसिंहः शरभेश्वरम्
नाम्नामष्टशतेनैव तं मृडमेव स्तुत्वा; नृसिंहः पुनः शरभेश्वरं प्रार्थयामास।
Verse 20
यदायदा ममाज्ञेयं मतिस्स्याद्गर्वदूषिता । तदातदाऽपनेतव्या त्वयैव परमेश्वर
यदा यदा ममाज्ञेयं मतिः गर्वदूषिता स्यात्; तदा तदा त्वयैव परमेश्वर तद्भ्रमोऽपनेतव्यः।
Verse 21
नन्दीश्वर उवाच । एवं विज्ञापयन्प्रीत्या शङ्करं नरकेसरी । नत्वाऽशक्तोऽभवद्विष्णु जीवितान्त पराजितः
नन्दीश्वर उवाच—एवं प्रीत्या शङ्करं विज्ञाप्य नरकेसरी नत्वा; विष्णुस्तु तदा शक्तिहीनोऽभवत्, जीवितान्त इव पराजितः।
Verse 22
तद्वक्त्रं शेषगात्रान्तं कृत्वा सर्वस्वविग्रहम् । शक्तियुक्तं तदीयांगं वीरभद्रः क्षणात्ततः
ततः वीरभद्रः क्षणादेव तद्वक्त्रं शेषगात्रान्तं च एकीकृत्य सर्वस्वविग्रहं चकार; तदेवाङ्गं दिव्यशक्त्या शक्तियुक्तं बभूव।
Verse 23
नन्दीश्वर उवाच । अथ ब्रह्मादयो देवाश्शारभं रूपमास्थितम् । तुष्टुवुः शंकरं देवं सर्वलोकैकशंकरम्
नन्दीश्वर उवाच—अथ ब्रह्मादयो देवाः शारभं रूपमास्थिताः; सर्वलोकैकशंकरं देवं शंकरं तुष्टुवुः।
Verse 24
देवा ऊचुः । ब्रह्मविष्ण्विन्द्रचन्द्रादिसुराः सर्वे महर्षयः । दितिजाद्याः सम्प्रसूतास्त्वत्तस्सर्वे महेश्वर
देवा ऊचुः—ब्रह्मविष्ण्विन्द्रचन्द्रादयः सुराः सर्वे महर्षयः; दितिजाद्याश्च ये सर्वे, त्वत्त एव समुत्पन्ना महेश्वर।
Verse 25
ब्रह्मविष्णुमहेन्द्राश्च सूर्याद्यानसुरान्सुराम् । त्वं वै सृजसि पास्यत्सि त्वमेव सकलेश्वरः
ब्रह्मविष्णुमहेन्द्रांश्च सूर्याद्यान् सुरासुरान्; त्वमेव सृजसि पालयसि, त्वमेव सकलेश्वरः।
Verse 26
यतो हरसि संसारं हर इत्युच्यते बुधैः । निगृहीतो हरिर्यस्माद्धर इत्युच्यते बुधैः
यतः संसारबन्धनं हरसि, तस्माद् बुधैस्त्वं “हर” इत्युच्यसे। यतः च स एव हरिः त्वया निगृहीतो नियन्त्रितश्च, तस्मादपि बुधैः पुनः “हर” इत्युच्यसे॥
Verse 27
यतो बिभर्षि सकलं विभज्य तनुमष्टधा । अतोऽस्मान्पाहि भगवन् सुरादानैरभीप्सितैः
यतः स्वतनुमष्टधा विभज्य सकलं जगद् बिभर्षि, अतः भगवन्, सुरैरपि अभीप्सितैर्दानैः वरैश्च अस्मान् पाहि॥
Verse 28
त्वं महापुरुषः शम्भुः सर्वेशस्सुरनायकः । निःस्वात्मा निर्विकारात्मा परब्रह्म सतां गतिः
त्वं महापुरुषः शम्भुः सर्वेशः सुरनायकः। निःस्वात्मा निर्विकारात्मा परब्रह्म सतां गतिः॥
Verse 29
दीनबन्धुर्दया सिन्धुऽरद्भुतोतिः परात्मदृक् । प्राज्ञो विराट्विभुस्सत्यः सच्चिदानन्दलक्षणः
दीनबन्धुर्दयासिन्धुरद्भुतोतिः परात्मदृक्। प्राज्ञो विराट् विभुः सत्यः सच्चिदानन्दलक्षणः॥
Verse 30
नन्दीश्वर उवाच । इत्याकर्ण्य वचः शम्भुर्देवानां परमेश्वरः । उवाच तान् सुरान्देवमहर्षींश्च पुरातनान्
नन्दीश्वर उवाच—एवं तद्वचनं श्रुत्वा शम्भुः देवानां परमेश्वरः। तान् सुरान् देवमहर्षींश्च पुरातनान् प्रत्युवाच॥
Verse 31
यथा जलं जले क्षिप्तं क्षीरे क्षीरं घृते घृतम् । एक एव तदा विष्णुः शिवे लीनो न चान्यथा
यथा जलं जले क्षिप्तं क्षीरे क्षीरं घृते घृतम्। एक एव तदा विष्णुः शिवे लीनो न चान्यथा॥
Verse 32
एको विष्णुर्नृसिंहात्मा सदर्पश्च महाबलः । जगत्संहारकरणे प्रवृत्तो नरकेसरी
एको विष्णुर्नृसिंहात्मा सदर्पश्च महाबलः। जगत्संहारकरणे प्रवृत्तो नरकेसरी॥
Verse 33
प्रार्थनीयो नमस्तस्मै मद्भक्तैस्सिद्धिकारिभिः । मद्भक्तप्रवरश्चैव मद्भक्तवर दायकः
स सादरं प्रार्थनीयः नमस्कर्तव्यश्च मम भक्तैः सिद्धिदैः। स मम भक्तेषु श्रेष्ठोऽस्ति, मम भक्तेभ्यश्च वरप्रदः॥
Verse 34
नन्दीश्वर उवाच । एतावदुक्त्वा भगवान् पक्षिराजो महाबलः । पश्यतां सर्वदेवानान्तत्रैवान्तरधीयत
नन्दीश्वर उवाच—एतावदुक्त्वा भगवान् पक्षिराजो महाबलः। सर्वदेवानां पश्यतां तत्रैवान्तरधीयत॥
Verse 35
वीरभद्रोऽपि भगवान्गणाध्यक्षो महाबलः । नृसिंहकृत्तिं निष्कृष्य समादाय ययौ गिरिम्
वीरभद्रोऽपि भगवान् गणाध्यक्षो महाबलः। नृसिंहकृत्तिं निष्कृष्य समादाय ययौ गिरिम्॥
Verse 36
नृसिंहकृत्तिवसनस्तदाप्रभृति शंकरः । तद्वक्त्रं मुण्डमालायां नायकत्वेन कल्पितम्
नृसिंहकृत्तिवसनस्तदाप्रभृति शंकरः। तद्वक्त्रं मुण्डमालायां नायकत्वेन कल्पितम्।
Verse 37
ततो देवा निरातङ्का कीर्त्तयन्तः कथामिमाम् । विस्मयोत्फुल्लनयना जग्मुः सर्वे यथागतम्
ततो देवा निरातङ्का इमां कथां कीर्त्तयन्तः। विस्मयोत्फुल्लनयना जग्मुः सर्वे यथागतम्।
Verse 38
य इदम्परमाख्यानं पुण्यं वेदरसान्वितम् । पठति शृणुयाच्चैव सर्व्वान्कामानवाप्नुयात्
य इदं परमाख्यानं पुण्यं वेदरसान्वितम् । पठति शृणुयाच्चैव स शिवप्रसादतः सर्वान् कामान् अवाप्नुयात् ॥
Verse 39
धन्यं यशस्यमायुष्यमारोग्यम्पुष्टिवर्द्धनम् । सर्वविघ्रप्रशमनं सर्वव्याधिविनाशनम्
धन्यं यशस्यमायुष्यमारोग्यं पुष्टिवर्धनम् । सर्वविघ्नप्रशमनं सर्वव्याधिविनाशनम् ॥
Verse 40
दुःखप्रशमनं वाञ्छासिद्धिदं मंगलालयम् । अपमृत्युहरं बुद्धिप्रदं शत्रुविनाशनम्
दुःखप्रशमनं वाञ्छासिद्धिदं मंगलालयम् । अपमृत्युहरं बुद्धिप्रदं शत्रुविनाशनम् ॥
Verse 41
इदन्तु शरभाकारं परं रूपम्पिनाकिनः । प्रकाशनीयं भक्तेषु शंकरस्य चरेषु वै
इदं तु शरभाकारं पिनाकिनः परं रूपं; शंकरस्य भक्तेष्वेव प्रकाशनीयं, शंकरचर्येषु वै।
Verse 42
तैरेव पठितव्यं च श्रोतव्यं च शिवात्मभिः । नवधा भक्तिदं दिव्यमन्तःकरणबुद्धिदम्
तैरेव शिवात्मभिः पठितव्यं श्रोतव्यं च; दिव्यं नवधाभक्तिदं, अन्तःकरणबुद्धिदं च।
Verse 43
शिवोत्सवेषु सर्वेषु चतुर्दश्यष्टमीषु च । पठेत्प्रतिष्ठाकाले तु शिवसन्निधिकारणम्
शिवोत्सवेषु सर्वेषु चतुर्दश्यष्टमीषु च । प्रतिष्ठाकाले विशेषेण एतत् पठेत्—शिवस्य सन्निधिं शीघ्रं जनयति ॥
Verse 44
चौरव्याघ्रनृसिंहात्मकृत राजभयेषु च । अन्येषूत्पातभूकम्पदस्य्वादिपांसुवृष्टिषु
चौरव्याघ्रनृसिंहादिभयेषु राजभयेषु च । अन्येष्वप्युत्पातभूकम्पदस्य्वादिपांसुवृष्टिषु ॥
Verse 45
उल्कापाते महावाते विनावृष्ट्यतिवृष्टिषु । पठेद्यः प्रयतो विद्वाञ् शिवभक्तो दृढव्रतः
उल्कापाते महावाते विनावृष्ट्यतिवृष्टिषु । यः प्रयतो विद्वान् शिवभक्तो दृढव्रतः पठेत् स प्रभोः कृपया रक्षितो भवेत् ॥
Verse 46
यः पठेच्छृणुयाद्वापि निष्कामो व्रतमैश्वरम् । रुद्रलोकं समासाद्य रुद्रस्यानुचरो भवेत्
यः पठेच्छृणुयाद्वापि निष्कामो व्रतमैश्वरम् । रुद्रलोकं समासाद्य रुद्रस्यानुचरो भवेत् ॥
Verse 47
रुद्रलोकमनुप्राप्य रुद्रेण सह मोदते । ततस्सायुज्यमाप्नोति शिवस्य कृपया मुने
रुद्रलोकमनुप्राप्य रुद्रेण सह मोदते । ततः सायुज्यमाप्नोति शिवस्य कृपया मुने ॥
Frequently Asked Questions
A crisis sequence culminates in the sudden emergence of a mahāghora, sky-pervading Śaiva tejas and the clear manifestation of Parameśvara in saṃhāra-form before the devas, arguing that all radiance and agency resolve into Śiva rather than standing as independent powers.
The repeated negations (not solar, not fire-born; incomparable to lightning/moon) and the claim that all lights merge into Śaṅkara encode non-dual theological priority: the many forms of power are derivative, while the terrifying form signifies protective sovereignty and cosmic regulation through saṃhāra.
Śiva is highlighted as Parameśvara in a distinctly saṃhāra-oriented manifestation—marked by immense, multi-armed, jātā-bearing, crescent-crested, fierce iconographic traits—presented as the visible consolidation of all tejas into the Lord.