दधीचाश्रमगमनम् — Viṣṇu’s Disguise and Dadhīca’s Fearlessness (Kṣu’s Request)
अध्यायेऽस्मिन् दधीचाश्रमस्थं संवादं ब्रह्मा वर्णयति। क्षोः कार्यार्थं जनार्दनः हरिर्ब्राह्मणवेषेण दधीचं वरं याचते, एष देवचालः। परमशैवभक्तो दधीचः रुद्रप्रसादात् त्रिकालज्ञानसम्पन्नः सन् तं विष्णुं वेषच्छद्मनं ज्ञात्वा प्रकाशयति, माया त्यज्य स्वस्वरूपं धारय शङ्करं स्मर चेति उपदिशति। शिवपूजाशिवस्मरणनिष्ठत्वात् देवादित्येष्वपि निर्भयत्वं घोषयन् भयधर्मपरीक्षां निरूपयति, यत् किञ्चिद् शङ्कां सत्येन वदेत्यपि आमन्त्रयति। एवं क्षोः खलबुद्ध्या प्रेरितं लौकिकोपायं रुद्रप्रसादजनितेन ऋषेः ज्ञानाभयेन विरुद्धं दर्शयन् वरसंवादस्य धर्मतत्त्वार्थं प्रास्तावयति।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । क्षुवस्य हितकृत्येन दधीचस्याश्रमं ययौ । विप्ररूपमथास्थाय भगवान् भक्तवत्सलः
ब्रह्मोवाच । क्षुवस्य हितकृत्येन दधीचस्याश्रमं ययौ । विप्ररूपमथास्थाय भगवान् भक्तवत्सलः ॥
Verse 2
दधीचं प्राह विप्रर्षिमभिवंद्य जगद्गुरुः । क्षुवकार्य्यार्थमुद्युक्तश्शैवेन्द्रं छलमाश्रितः
दधीचं प्राह विप्रर्षिमभिवन्द्य जगद्गुरुः । क्षुवकार्य्यार्थमुद्युक्तश्शैवेन्द्रं छलमाश्रितः ॥
Verse 3
विष्णुरुवाच । भो भो दधीच विप्रर्षे भवार्चनरताव्यय । वरमेकं वृणे त्वत्तस्तद्भवान् दातुमर्हति
विष्णुरुवाच । भो भो दधीच विप्रर्षे भवार्चनरताव्यय । वरमेकं वृणे त्वत्तस्तद्भवान् दातुमर्हति ॥
Verse 4
ब्रह्मोवाच । याचितो देवदेवेन दधीचश्शैवसत्तमः । क्षुवकार्यार्थिना शीघ्रं जगाद वचनं हरिम्
ब्रह्मोवाच । याचितो देवदेवेन दधीचश्शैवसत्तमः । क्षुवकार्यार्थिना शीघ्रं जगाद वचनं हरिम् ॥
Verse 5
दधीच उवाच । ज्ञातं तवेप्सितं विप्र क्षुवकार्यार्थमागतः । भगवान् विप्ररूपेण मायी त्वमसि वै हरिः
दधीच उवाच—विप्र, तव इप्सितं मया ज्ञातम्; क्षुरकारकार्याय त्वमिहागतः। मायी त्वं भगवान् हरिरेव, विप्ररूपेण प्रादुर्भूतः॥
Verse 6
भूतं भविष्यं देवेश वर्तमानं जनार्दन । ज्ञानं प्रसादाद्रुद्रस्य सदा त्रैकालिकं मम
देवेश जनार्दन, रुद्रप्रसादात् मम ज्ञानं सदा त्रैकालिकं—भूतं भविष्यं वर्तमानं च सम्यगवगच्छति।
Verse 7
त्वां जानेहं हरिं विष्णुं द्विजत्वं त्यज सुव्रत । आराधितोऽसि भूपेन क्षुवेण खलबुद्धिना
अहं त्वां हरिं विष्णुं जानामि; सुव्रत, द्विजत्वच्छद्मं त्यज। खलबुद्धिना भूपेन क्षुवेन त्वम् आराधितोऽसि।
Verse 8
जाने तवैव भगवन् भक्तवत्सलतां हरे । छलं त्यज स्वरूपं हि स्वीकुरु स्मर शंकरम्
भगवन् हरे, तव भक्तवत्सलतां जानामि। अतः छलं त्यज; स्वस्वरूपं स्वीकुरु, शंकरं स्मर।
Verse 9
अस्ति चेत्कस्यचिद्भीतिर्भवार्चनरतस्य मे । वक्तुमर्हसि यत्नेन सत्यधारणपूर्वकम्
यदि मे भवार्चनरतस्य कस्यचिद् भीतिः अस्ति, तर्हि त्वं सत्यधारणपूर्वकं यत्नेन तां वक्तुमर्हसि।
Verse 10
वदामि न मृषा क्वापि शिवस्मरणसक्तधीः । न बिभेमि जगत्यस्मिन्देवदैत्यादिकादपि
न वदामि मृषा क्वापि; शिवस्मरणसक्तधीः। जगत्यस्मिन् न बिभेमि देवदैत्यादिकादपि॥
Verse 11
विष्णुरुवाच । भयं दधीच सर्वत्र नष्टं च तव सुव्रत । भवार्चनरतो यस्माद्भवान्सर्वज्ञ एव च
विष्णुरुवाच । हे दधीच सुव्रत, तव भयं सर्वत्र नष्टम्। यस्मात् त्वं भवस्य (शिवस्य) अर्चनरतोऽसि, तस्मात् त्वं सर्वज्ञ एव।
Verse 12
बिभेमीति सकृद्वक्तुमर्हसि त्वं नमस्तव । नियोगान्मम राजेन्द्र क्षुवात् प्रतिसहस्य च
‘बिभेमि’ इति त्वं सकृदेव वक्तुमर्हसि—नमस्तव। हे राजेन्द्र, मम नियोगात्, तथा क्षुवात् प्रतिसहस्य च एतत् जातम्।
Verse 13
ब्रह्मोवाच । एवं श्रुत्वापि तद्वाक्यं विष्णोस्स तु महामुनिः । विहस्य निर्भयः प्राह दधीचश्शैवसत्तमः
ब्रह्मोवाच । एवं विष्णोर्वाक्यं श्रुत्वापि स महामुनिः। विहस्य निर्भयः प्राह दधीचः शैवसत्तमः॥
Verse 14
दधीच उवाच । न बिभेमि सदा क्वापि कुतश्चिदपि किंचन । प्रभावाद्देवदेवस्य शंभोस्साक्षात्पिनाकिनः
दधीच उवाच । न बिभेमि सदा क्वापि कुतश्चिदपि किंचन। प्रभावाद्देवदेवस्य शंभोः साक्षात्पिनाकिनः॥
Verse 15
ब्रह्मोवाच । ततस्तस्य मुनेः श्रुत्वा वचनं कुपितो हरिः । चक्रमुद्यम्य संतस्थौ दिधक्षुमुनिसत्तमम्
ब्रह्मोवाच । ततस्तस्य मुनेर्वचनं श्रुत्वा कुपितो हरिः। चक्रमुद्यम्य संतस्थौ दिधक्षुर्मुनिसत्तमम्॥
Verse 16
अभवत्कुंठितं तत्र विप्रे चक्रं सुदारुणम् । प्रभावाच्च तदीशस्य नृपतेस्संनिधावपि
हे विप्र, तत्र सुदारुणं चक्रं अपि कुंठितम् अभवत्; तदीशस्य प्रभावात्—नृपतेः संनिधौ अपि।
Verse 17
दृष्ट्वा तं कुंठितास्यं तच्चक्रं विष्णुं जगाद ह । दधीचस्सस्मितं साक्षात्सदसद्व्यक्ति कारणम्
तत् कुंठितचक्रं तथा विष्णुं च कुंठितवदनं दृष्ट्वा, दधीचिः सस्मितं तम् अब्रवीत्—स एव साक्षात् सदसद्व्यक्तिकारणस्य व्यक्तं साधनम्।
Verse 18
दधीच उवाच । भगवन् भवता लब्धं पुरातीव सुदारुणम् । सुदर्शनमिति ख्यातं चक्रं विष्णोः प्रयत्नतः । भवस्य तच्छुभं चक्रं न जिघांसति मामिह
दधीच उवाच—भगवन्, भवता पुरा प्रयत्नतः लब्धं विष्णोः सुदर्शनाख्यं सुदारुणं चक्रम्; किन्तु भवस्य तच्छुभं चक्रं मामिह न जिघांसति।
Verse 19
भगवानथ क्रुद्धोऽस्मै सर्वास्त्राणि क्रमाद्धरिः । ब्रह्मास्त्राद्यैः शरैश्चास्त्रैः प्रयत्नं कर्तुमर्हसि
अथ भगवान् हरिः क्रुद्धः सन्, ब्रह्मास्त्रादीनि सर्वास्त्राणि क्रमात् तस्मै प्रयुङ्क्ते स्म; शरैश्चास्त्रैः सह पूर्णप्रयत्नं कर्तुमर्हसि।
Verse 20
ब्रह्मोवाच । स तस्य वचनं श्रुत्वा दृष्ट्वा नि्र्वीर्य्यमानुषम् । ससर्जाथ क्रुधा तस्मै सर्वास्त्राणि क्रमाद्धरिः
ब्रह्मोवाच । स तस्य वचनं श्रुत्वा दृष्ट्वा निर्वीर्य्यमानुषम् । ससर्जाथ क्रुधा तस्मै सर्वास्त्राणि क्रमाद्धरिः ॥
Verse 21
चक्रुर्देवास्ततस्तस्य विष्णोस्साहाय्यमादरात् । द्विजेनैकेन संयोद्धुं प्रसृतस्य विबुद्धयः
ततः प्रसृतं तं द्विजं संयोद्धुं विबुद्धयः देवाः आदरात् विष्णोः साहाय्यं चक्रुः।
Verse 22
चिक्षिपुः स्वानि स्वान्याशु शस्त्राण्यस्त्राणि सर्वतः । दधीचोपरि वेगेन शक्राद्या हरिपाक्षिकाः
ततः शक्रादयः हरिपाक्षिकाः सर्वतः स्वानि स्वानि शस्त्राण्यस्त्राण्याशु दधीचोपरि वेगेन चिक्षिपुः।
Verse 23
कुशमुष्टिमथादाय दधीचस्संस्मरन् शिवम् । ससर्ज सर्वदेवेभ्यो वज्रास्थि सर्वतो वशी
अथ दधीचः कुशमुष्टिमादाय शिवं संस्मरन् वशी सर्वदेवेभ्यः वज्रास्थि सर्वतः ससर्ज।
Verse 24
शंकरस्य प्रभावात्तु कुशमुष्टिर्मुनेर्हि सा । दिव्यं त्रिशूलमभवत् कालाग्निसदृशं मुने
शंकरस्य प्रभावात् तु मुनेः सा कुशमुष्टिः दिव्यं त्रिशूलमभवत्, कालाग्निसदृशं मुने।
Verse 25
दग्धुं देवान् मतिं चक्रे सायुधं सशिखं च तत् । प्रज्वलत्सर्वतश्शैवं युगांताग्र्यधिकप्रभम्
देवान् दग्धुं स मतिṃ चक्रे; तत् शैवं तेजः सायुधं सशिखं चाभवत्। सर्वतः प्रज्वलत्, युगान्ताग्नेरपि अग्र्यादधिकप्रभम्॥
Verse 26
नारायणेन्दुमुख्यैस्तु देवैः क्षिप्तानि यानि च । आयुधानि समस्तानि प्रणेमुस्त्रिशिखं च तत्
नारायणेन चन्द्रमुख्यैश्च देवैः क्षिप्तानि यानि समस्तान्यायुधानि, तानि सर्वाणि त्रिशिखं च तत्, भक्त्या प्रणेमुः।
Verse 27
देवाश्च दुद्रुवुस्सर्वे ध्वस्तवीर्या दिवौकसः । तस्थौ तत्र हरिर्भीतः केवलं मायिनां वरः
ध्वस्तवीर्या दिवौकसः सर्वे देवाः दुद्रुवुः; तत्र हरिः केवलं भीतः तस्थौ, स मायिनां वरः प्रसिद्धोऽपि।
Verse 28
ससर्ज भगवान् विष्णुः स्वदेहात्पुरुषोत्तमः । आत्मनस्सदृशान् दिव्यान् लक्षलक्षायुतान् गणान्
तदा भगवान् विष्णुः पुरुषोत्तमः स्वदेहात् दिव्यान् स्वसदृशान् गणान् लक्षलक्षायुतान् ससर्ज।
Verse 29
ते चापि युयुधुस्तत्र वीरा विष्णुगणास्ततः । मुनिनैकेन देवर्षे दधीचेन शिवात्मना
तत्र तेऽपि विष्णुगणाः वीरा युयुधुः; तेषां प्रतिपक्षः एक एव देवर्षिर्दधीचिः शिवात्मना मुनिना।
Verse 30
ततो विष्णुगणान् तान्वै नियुध्य बहुशो रणे । ददाह सहसा सर्वान् दधी चश्शैव सत्तमः
ततो विष्णुगणान् तान् वै बहुशो रणे नियुध्य, शैवसत्तमः सहसा सर्वान् ददाह, भस्मीकृत्य चकार।
Verse 31
ततस्तद्विस्मयाथाय दधीचेस्य मुनेर्हरिः । विश्वमूर्तिरभूच्छीघ्रं महामायाविशारदः
ततः तद्विस्मयार्थाय दधीचिमुनये हरिः । महामायाविशारदः शीघ्रं विश्वमूर्तिरभवत् ॥
Verse 32
तस्य देहे हरेः साक्षादपश्यद्द्विजसत्तमः । दधीचो देवतादीनां जीवानां च सहस्रकम्
तस्य देहे हरेः साक्षादपश्यद्द्विजसत्तमः । दधीचो देवतादीनां जीवानां च सहस्रकम् ॥
Verse 33
भूतानां कोटयश्चैव गणानां कोटयस्तथा । अंडानां कोटयश्चैव विश्वमूतस्तनौ तदा
भूतानां कोटयश्चैव गणानां कोटयस्तथा । अण्डानां कोटयश्चैव विश्वं मूर्तौ तनोः तदा ॥
Verse 34
दृष्ट्वैतदखिलं तत्र च्यावनिस्सततं तदा । विष्णुमाह जगन्नाथं जगत्स्तु वमजं विभुम्
दृष्ट्वैतदखिलं तत्र च्यावनिः सततं तदा । विष्णुमाह जगन्नाथं जगत्स्थं वामजं विभुम् ॥
Verse 35
दधीच उवाच । मायां त्यज महाबाहो प्रतिभासो विचारतः । विज्ञातानि सहस्राणि दुर्विज्ञेयानि माधव
दधीच उवाच । मायां त्यज महाबाहो प्रतिभासो विचारतः । विज्ञातानि सहस्राणि दुर्विज्ञेयानि माधव ॥
Verse 36
मयि पश्य जगत्सर्वं त्वया युक्तमतंद्रितः । ब्रह्माणं च तथा रुद्रं दिव्यां दृष्टिं ददामि ते
मयि युक्तोऽतन्द्रितस्त्वं मय्येव जगत्सर्वं पश्य। ब्रह्माणं रुद्रं च द्रष्टुं ते दिव्यदृष्टिं ददाम्यहम्॥
Verse 37
ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा दर्शयामास स्वतनौ निखिलं मुनिः । ब्रह्मांडं च्यावनिश्शंभुतेजसा पूर्णदेहकः
ब्रह्मोवाच—इत्युक्त्वा मुनिः स्वतनौ निखिलं जगद् दर्शयामास। शम्भुतेजसा पूर्णदेहकः स ब्रह्माण्डं च्यावयामास॥
Verse 38
ददाह विष्णुं देवेशं दधीचश्शैवसत्तमः । संस्मरञ् शंकरं चित्ते विहसन् विभयस्सुधीः
दधीचः शैवसत्तमः शंकरं चित्ते संस्मरन्, सुधीर्विभयः विहसन्, देवेशं विष्णुमपि ददाह॥
Verse 39
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखण्डे विष्णुदधीचयुद्धवर्णनो नाम नवत्रिंशोऽध्यायः
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखण्डे ‘विष्णुदधीचयुद्धवर्णन’नाम नवत्रिंशोऽध्यायः समाप्तः।
Verse 40
ब्रह्मोवाच । एतच्छुत्वा मुनेस्तस्य वचनं निर्भयस्तदा । शंभुतेजोमयं विष्णुश्चुकोपातीव तं मुनिम्
ब्रह्मोवाच—तस्य मुनेर्वचनं श्रुत्वा तदा निर्भयो विष्णुः शम्भोस्तेजोमयः सन् तं मुनिमतीव चुकोप।
Verse 41
देवाश्च दुद्रुवुर्भूयो देवं नारायणं च तम् । योद्धुकामाश्च मुनिना दधीचेन प्रतापिना
ततः देवाः पुनर्दुद्रुवुस्तं देवं नारायणं प्रति, प्रतापिना दधीचिमुनिना योद्धुकामा बभूवुः।
Verse 42
एतस्मिन्नंतरे तत्रागमन्मत्संगतः क्षुवः । अवारयंतं निश्चेष्टं पद्मयोनिं हरिं सुरान्
एतस्मिन्नन्तरे तत्र मत्सङ्गतः क्षुव आगमत्; स पद्मयोनिं हरिं च सुरांश्च निश्चेष्टान् अवारयत्।
Verse 43
निशम्य वचनं मे हि ब्राह्मणो न विनिर्जितः । जगाम निकटं तस्य प्रणनाम मुनिं हरिः
मम वचनं निशम्य स ब्राह्मणो न विनिर्जितः; ततः हरिर्निकटं जगाम तं मुनिं प्रणनाम च।
Verse 44
क्षुवो दीनतरो भूत्वा गत्वा तत्र मुनीश्वरम् । दधीचमभिवाद्यैव प्रार्थयामास विक्लवः
क्षुवो दीनतरो भूत्वा तत्र गत्वा मुनीश्वरम्। दधीचमभिवाद्यैव विक्लवः प्रार्थयामास॥
Verse 45
क्षुव उवाच । प्रसीद मुनिशार्दूल शिवभक्तशिरोमणे । प्रसीद परमेशान दुर्लक्ष्ये दुर्जनैस्सह
क्षुव उवाच—प्रसीद मुनिशार्दूल शिवभक्तशिरोमणे। प्रसीद परमेशान दुर्लक्ष्ये दुर्जनैः सह॥
Verse 46
ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य राज्ञस्सुरगणस्य हि । अनुजग्राह तं विप्रो दधीचस्तपसां निधिः
ब्रह्मोवाच—सुरगणराजस्य तस्य वचः श्रुत्वा तपोनिधिर्विप्रो दधीचिः तं प्रसादयामास, अनुग्रहं चकार।
Verse 47
अथ दृष्ट्वा रमेशादीन् क्रोधविह्वलितो मुनिः । हृदि स्मृत्वा शिवं विष्णुं शशाप च सुरानपि
अथ रमेशादीन् दृष्ट्वा मुनिः क्रोधविह्वलितः; हृदि शिवं विष्णुं च स्मृत्वा सुरानपि शशाप।
Verse 48
दधीच उवाच । रुद्रकोपाग्निना देवास्सदेवेंद्रा मुनीश्वराः । ध्वस्ता भवंतु देवेन विष्णुना च समं गणैः
दधीच उवाच—रुद्रकोपाग्निना देवाः सदेवेन्द्रा मुनीश्वराः ध्वस्ता भवन्तु; विष्णुश्च गणैः सह देवेन समं विनश्यतु।
Verse 49
ब्रह्मोवाच । एवं शप्त्वा सुरान् प्रेक्ष्य क्षुवमाह ततो मुनिः । देवैश्च पूज्यो राजेन्द्र नृपैश्चैव द्विजोत्तमः
ब्रह्मोवाच—एवं सुरान् शप्त्वा तान् प्रेक्ष्य मुनिस्ततः क्षुवमाह। राजेन्द्र, अयं द्विजोत्तमो देवैर्नृपैश्च पूज्य एव॥
Verse 50
ब्राह्मणा एव राजेन्द्र बलिनः प्रभविष्णवः । इत्युक्त्वा स स्फुट विप्रः प्रविवेश निजाश्रमम्
राजेन्द्र, ब्राह्मणा एव बलिनः प्रभविष्णवश्च। इत्युक्त्वा स स्फुटं विप्रः प्रविवेश निजाश्रमम्॥
Verse 51
दधीचमभिवंद्यैव क्षुवो निजगृहं गतः । विष्णुर्जगाम स्वं लोकं सुरैस्सह यथागतम्
दधीचमभिवन्द्यैव क्षुवो निजगृहं गतः। विष्णुर्जगाम स्वं लोकं सुरैः सह यथागतम्॥
Verse 52
तदेवं तीर्थमभवत् स्थानेश्वर इति स्मृतम् । स्थानेश्वरमनुप्राप्य शिवसायुज्यमाप्नुयात्
तदेवं तीर्थमभवत् स्थानेश्वर इति स्मृतम्। स्थानेश्वरमनुप्राप्य शिवसायुज्यमाप्नुयात्॥
Verse 53
कथितस्तव संक्षेपाद्वादः क्षुवदधीचयोः । नृपाप्तशापयोस्तात ब्रह्मविष्ण्वोः शिवं विना
तव संक्षेपात् कथितो वादः क्षुवदधीचयोः। नृपाप्तशापयोस्तात ब्रह्मविष्ण्वोः शिवं विना॥
Verse 54
य इदं कीत्तयेन्नित्यं वादं क्षुवदधीचयोः । जित्वापमृत्युं देहान्ते ब्रह्मलोकं प्रयाति सः
य इदं क्षुवदधीचयोर्वादवृत्तान्तं नित्यं कीर्तयेत्, स अपमृत्युं जित्वा देहान्ते ब्रह्मलोकं प्रयाति।
Verse 55
रणे यः कीर्तयित्वेदं प्रविशेत्तस्य सर्वदा । मृत्युभीतिभवेन्नैव विजयी च भविष्यति
यः इदं कीर्तयित्वा रणं प्रविशेत्, तस्य सर्वदा मृत्युभीतिर्न भवति, स च विजयी भविष्यति।
Frequently Asked Questions
Viṣṇu, adopting a brāhmaṇa-disguise, visits the sage Dadhīca’s āśrama to request a boon connected with the king Kṣu; Dadhīca immediately recognizes Viṣṇu and challenges the deception.
It exemplifies tri-temporal discernment (traikālika-jñāna) arising from Rudra’s prasāda, implying that Shaiva grace confers spiritual authority that penetrates māyā/chala and prioritizes satya over expediency.
Abhaya (fearlessness) grounded in Śiva-smaraṇa: Dadhīca asserts that a mind fixed on remembering Śiva does not fear devas, daityas, or worldly threats, establishing devotion as a protective metaphysical stance.