वीरभद्र–देवयुद्धवर्णनम् (Vīrabhadra and the Battle with the Devas)

Verse 1

ब्रह्मोवाच । वीरभद्रोथ युद्धे वै विष्णुना स महाबलः । संस्मृत्य शंकरं चित्ते सर्वापद्विनिवारणम्

ब्रह्मोवाच—तदा वीरभद्रो महाबलः विष्णुना सह युद्धे, चित्ते शंकरं सर्वापद्विनिवारणं स्मृत्वा तस्थौ।

Verse 2

आरुह्य स्यंदनं दिव्यं सर्ववैरिविमर्दनः । गृहीत्वा परमास्त्राणि सिंहनादं जगर्ज ह

दिव्यं स्यन्दनमारुह्य सर्ववैरिविमर्दनः। परमास्त्राणि गृहीत्वा सिंहनादं जगर्ज ह।

Verse 3

विष्णुश्चापि महाघोषं पांचजन्या भिधन्निजम् । दध्मौ बली महाशंखं स्वकीयान् हर्षयन्निव

विष्णुरपि महाबलः स्वकीयं पाञ्चजन्याख्यं महाशङ्खं दध्मौ; तस्य महाघोषः प्रादुरभूत्, स्वजनान् हर्षयन्निव।

Verse 4

तच्छ्रुत्वा शंखनिर्ह्रादं देवा ये च पलायिताः । रणं हित्वा गताः पूर्वं ते द्रुतं पुनराययुः

तं शङ्खनिर्ह्रादं श्रुत्वा ये देवाः पूर्वं रणं त्यक्त्वा पलायिताः, ते सर्वे द्रुतं पुनरपि रणभूमिमाययुः।

Verse 5

वीरभद्र गणैस्तेषां लोकपालास्सवासवाः । युद्धञ्चक्रुस्तथा सिंहनादं कृत्वा बलान्विताः

ततः वीरभद्रो गणैः सह लोकपालान् सवासवान् युयुधे; बलान्विताः सिंहनादं कृत्वा समरे युद्धं चक्रुः।

Verse 6

गणानां लोकपालानां द्वन्द्वयुद्धं भयावहम् । अभवत्तत्र तुमुलं गर्जतां सिंहनादतः

तत्र गणानां लोकपालानां च भयावहं तुमुलं द्वन्द्वयुद्धमभवत्; सिंहनादगर्जितैः समरः प्राकम्पत।

Verse 7

नन्दिना युयुधे शक्रोऽनलो वै वैष्णवास्तथा । कुबेरोपि हि कूष्माण्डपतिश्च युयुधे बली

नन्दिना सह शक्रो युयुधे; अनलोऽपि तथा, वैष्णवाश्च युयुधिरे। कुबेरोऽपि युयुधे, कूष्माण्डपतिश्च बली समरं प्रविवेश॥

Verse 8

तदेन्द्रेण हतो नन्दी वज्रेण शतपर्वणा

ततः शतपर्वणा वज्रेण इन्द्रेण नन्दी निहतः।

Verse 9

नन्दिना च हतश्शक्रस्त्रिशूलेन स्तनांतरे

नन्दिना च त्रिशूलेन स्तनान्तरे शक्रो निहतः।

Verse 10

बलिनौ द्वावपि प्रीत्या युयुधाते परस्परम् । नानाघातांश्च कुर्वंतौ नन्दिशक्रौ जिगीषया

बलिनौ द्वावपि प्रीत्या परस्परं युयुधाते। जिगीषया नन्दिशक्रौ नानाघातान् अकुर्वताम्॥

Verse 11

शक्त्या जघान चाश्मानं शुचिः परमकोपनः । सोपि शूलेन तं वेगाच्छितधारेण पावकम्

ततः शुचिः परमकोपनः शक्त्या पावकं जघानाश्मानमिव। पावकोऽपि वेगाच्छितधारेण शूलेन तं प्रतिजघान॥

Verse 12

यमेन सह संग्रामं महालोको गणाग्रणीः । चकार तुमुलं वीरो महादेवं स्मरन्मुदा

महादेवं मुदा स्मरन् शिवगणाग्रणीर्वीरः महालोकः । यमेन सह तुमुलं संग्रामं चकार महाबलः ॥

Verse 13

नैरृतेन समागम्य चंडश्च बलवत्तरः । युयुधे परमास्त्रैश्च नैरृतिं निबिडं वयन्

नैरृतेन समागम्य चण्डो बलवत्तरः पुनः । परमास्त्रैः समायुद्धे नैरृतिं निबिडं वयन् ॥

Verse 14

वरुणेन समं वीरो मुंडश्चैव महाबलः । युयुधे परया शक्त्या त्रिलोकीं विस्मयन्निव

वरुणेन समं वीरो मुण्डो महाबलः पुनः । परया शक्त्या युयुधे त्रिलोकीं विस्मयन्निव ॥

Verse 15

वायुना च हतो भृंगी स्वास्त्रेण परमोजसा । भृंगिणा च हतो वायुस्त्रिशूलेन प्रतापिना

वायुना स्वास्त्रेण परमोजसा भृङ्गी हतः । भृङ्गिणा च प्रतापिना त्रिशूलेन हतो वायुः ॥

Verse 16

कुबेरेणैव संगम्य कूष्मांडपतिरादरात् । युयुधे बलवान् वीरो ध्यात्वा हृदि महेश्वरम्

कुबेरं सह संगम्य कूष्माण्डपतिरादरात् । बलवान् वीरो युयुधे हृदि ध्यात्वा महेश्वरम् ॥

Verse 17

योगिनीचक्रसंयुक्तो भैरवीनायको महान् । विदीर्य्य देवानखिलान्पपौ शोणितमद्भुतम्

योगिनीचक्रसंयुक्तो महान् भैरवीनायको देवतानखिलान् विदीर्य्य अद्भुतं शोणितं पपौ— रौद्ररक्षात्मकं प्रभोर्बलम्।

Verse 18

क्षेत्रपालास्तथा तत्र बुभुक्षुः सुरपुंगवान् । काली चापि विदार्यैव तान्पपौ रुधिरं बहु

क्षेत्रपालाश्च तत्र सुरपुंगवान् बुभुक्षवोऽभवन्; काली च तान् विदार्य्यैव बहु रुधिरं पपौ।

Verse 19

अथ विष्णुर्महातेजा युयुधे तैश्च शत्रुहा । चक्रं चिक्षेप वेगेन दहन्निव दिशो दश

अथ महातेजा विष्णुः शत्रुहा तैः सह युयुधे; वेगेन चक्रं चिक्षेप, दश दिशो दहन्निव।

Verse 20

क्षेत्रपालस्समायांतं चक्रमालोक्य वेगतः । तत्रागत्यागतो वीरश्चाग्रसत्सहसा बली

वेगात् समायान्तं चक्रमालोक्य क्षेत्रपालो महाबलः । तत्र शीघ्रमुपागत्य अग्रतः सहसा जग्राह तत् ॥

Verse 21

चक्रं ग्रसितमालोक्य विष्णुः परपुरंजयः । मुखं तस्य परामृज्य तमुद्गालितवानरिम्

चक्रं ग्रसितमालोक्य विष्णुः परपुरंजयः । तस्य मुखं परामृज्य शत्रुं तमुद्गालितवान् ॥

Verse 22

स्वचक्रमादाय महानुभावश्चुकोप चातीव भवैकभर्त्ता । महाबली तैर्युयुधे प्रवीरैस्सक्रुद्धनानायुधधारकोस्त्रैः

स्वचक्रमादाय महानुभावो भवैकभर्त्ता चातीव चुकोप। महाबली स तैः प्रवीरैः सक्रुद्धैर्नानायुधास्त्रधारकैः सह युयुधे।

Verse 23

चक्रे महारणं विष्णुस्तैस्सार्द्धं युयुधे मुदा । नानायुधानि संक्षिप्य तुमुलं भीमविक्रमम्

तदा विष्णुर्महारणं चकार, तैः सह मुदा युयुधे। नानायुधानि संक्षिप्य विमोच्य च, तुमुलं संग्रामं भीमविक्रमं व्यधात्।

Verse 24

अथ ते भैरवाद्याश्च युयुधुस्तेन भूरिशः । नानास्त्राणि विमुंचंतस्संकुद्धाः परमोजसा

अथ ते भैरवाद्याः क्रूरगणाः तेन सह भूरिशो युयुधुः। संकुद्धाः परमोजसः सन्तो नानास्त्राणि विमुञ्चन्ति स्म।

Verse 25

इत्थं तेषां रणं दृष्ट्वा हरिणातुलतेजसा । विनिवृत्य समागम्य तान्स्वयं युयुधे बली

इत्येवं तेषां रणं दृष्ट्वा हरिणा अतुलतेजसा सह। स बली विनिवृत्य पुनः समागम्य तान् स्वयमेव युयुधे।

Verse 26

अथ विष्णुर्महातेजाश्चक्रमुद्यम्य मूर्च्छितः । युयुधे भगवांस्तेन वीरभद्रेण माधवः

अथ विष्णुर्महातेजाः चक्रमुद्यम्य मूर्च्छितः। भगवन् माधवः तेन वीरभद्रेण सह युयुधे।

Verse 27

तयोः समभवद्युद्धं सुघोरं रोमहर्षणम् । महावीराधिपत्योस्तु नानास्त्रधरयोर्मुने

तयोः समभवद्युद्धं सुघोरं रोमहर्षणम् । महावीराधिपत्योस्तु नानास्त्रधरयोर्मुने ॥

Verse 28

विष्णोर्योगबलात्तस्य देवदेव सुदारुणाः । शङ्खचक्रगदाहस्ता असंख्याताश्च जज्ञिरे

विष्णोर्योगबलात्तस्य देवदेव सुदारुणाः । शङ्खचक्रगदाहस्ता असंख्याताश्च जज्ञिरे ॥

Verse 29

ते चापि युयुधुस्तेन वीरभद्रेण भाषता । विष्णुवत् बलवंतो हि नानायुधधरा गणाः

ते चापि युयुधुस्तेन वीरभद्रेण भाषता । विष्णुवत् बलवंतो हि नानायुधधरा गणाः ॥

Verse 30

तान्सर्वानपि वीरोसौ नारायणसमप्रभान् । भस्मीचकार शूलेन हत्वा स्मृत्वा शिवं प्रभुम्

तान्सर्वानपि वीरोसौ नारायणसमप्रभान् । भस्मीचकार शूलेन हत्वा स्मृत्वा शिवं प्रभुम् ॥

Verse 31

ततश्चोरसि तं विष्णुं लीलयैव रणाजिरे । जघान वीरभद्रो हि त्रिशूलेन महाबली

ततश्चोरसि तं विष्णुं लीलयैव रणाजिरे । जघान वीरभद्रो हि त्रिशूलेन महाबली ॥

Verse 32

तेन घातेन सहसा विहतः पुरुषोत्तमः । पपात च तदा भूमौ विसंज्ञोभून्मुने हरिः

तेन घातेन सहसा विहतः पुरुषोत्तमः । पपात च तदा भूमौ विसंज्ञोभून्मुने हरिः ॥

Verse 33

ततो यज्ञोद्भुतं तेजः प्रलयानलसन्निभम् । त्रैलोक्यदाहकं तीव्रं वीराणामपि भीकरम्

ततो यज्ञोद्भुतं तेजः प्रलयानलसन्निभम् । त्रैलोक्यदाहकं तीव्रं वीराणामपि भीकरम् ॥

Verse 34

क्रोधरक्तेक्षणः श्रीमान् पुनरुत्थाय स प्रभुः । प्रहर्तुं चक्रमुद्यम्य ह्यतिष्ठत्पुरुषर्षभः

क्रोधरक्तेक्षणः श्रीमान् पुनरुत्थाय स प्रभुः । प्रहर्तुं चक्रमुद्यम्य ह्यतिष्ठत्पुरुषर्षभः ॥

Verse 35

तस्य चक्रं महारौद्रं काला दित्यसमप्रभम् । व्यष्टंभयददीनात्मा वीरभद्रश्शिवः प्रभुः

तस्य महारौद्रं चक्रं कालादित्यसमप्रभं दीनात्मा न सन् प्रभुः शिवस्वरूपो वीरभद्रः स्तम्भयामास।

Verse 36

मुने शंभोः प्रभावात्तु मायेशस्य महाप्रभोः । न चचाल हरेश्चक्रं करस्थं स्तंभितं ध्रुवम्

मुने, शम्भोर्महाप्रभोर्मायेशस्य प्रभावात् हरेश्चक्रं करस्थमपि न चचाल; ध्रुवं स्तम्भितमेवाभवत्।

Verse 37

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसहितायां द्वितीये सतीखंडे यज्ञविध्वं सवर्णनो नाम सप्तत्रिंशोऽध्यायः

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसहितायां द्वितीये सतीखण्डे यज्ञविध्वंसवर्णनो नाम सप्तत्रिंशोऽध्यायः समाप्तः।

Verse 38

ततो विष्णुः स्तंभितो हि वीरभद्रेण नारद । यज्वोपमंत्रणमना नीरस्तंभनकारकम्

ततो नारद वीरभद्रेण विष्णुः स्तंभितो हि; यज्वोपमन्त्रणमना नीरस्तंभनकारकम्।

Verse 39

ततस्स्तंभननिर्मुक्तः शार्ङ्गधन्वा रमेश्वरः । शार्ङ्गं जग्राह स क्रुद्धः स्वधनुस्सशरं मुने

ततः स्तंभननिर्मुक्तः शार्ङ्गधन्वा रमेश्वरः क्रुद्धः सन्, मुने, स्वशार्ङ्गं सशरं धनुः जग्राह।

Verse 40

त्रिभिश्च धर्षितो बाणैस्तेन शार्ङ्गं धनुर्हरेः । वीरभद्रेण तत्तात त्रिधाभूत्तत्क्षणान्मुने

तस्य त्रिभिर्बाणैर्धर्षितोऽभिभूतश्च हरिधनुः शार्ङ्गं वीरभद्रेण तात तत्क्षणादेव मुने त्रिधा भिन्नम्।

Verse 41

अथ विष्णुर्मया वाण्या बोधितस्तं महागणम् । असह्यवर्चसं ज्ञात्वा ह्यंतर्धातुं मनो दधे

अथ मया वाण्या बोधितो विष्णुः तं महागणं सम्यगबुध्यत। असह्यवर्चसं तं ज्ञात्वा स अंतर्धातुं मनो दधे।

Verse 42

ज्ञात्वा च तत्सर्वमिदं भविष्यं सतीकृतं दुष्प्रसहं परेषाम् । गताः स्वलोकं स्वगणान्वितास्तु स्मृत्वा शिवं सर्वपतिं स्वतंत्रम्

तत्सर्वं भविष्यं सतीकृतं परेषामदुष्प्रसहं ज्ञात्वा। स्वगणान्विताः ते स्वस्वलोकान् गताः, शिवं सर्वपतिं स्वतंत्रं स्मरन्तः।

Verse 43

सत्यलोकगतश्चाहं पुत्र शोकेन पीडितः । अचिंतयं सुदुःखार्तो मया किं कार्यमद्य वै

सत्यलोकं गतश्चाहं पुत्रशोकेन पीडितः। सुदुःखार्तोऽचिन्तयं—मया किमद्य वै कर्तव्यमिति।

Verse 44

विष्णौ मयि गते चैव देवाश्च मुनिभिस्सह । विनिर्जिता गणैस्सर्वे ये ते यज्ञोपजीविनः

विष्णौ मयि गते चैव देवाः मुनिभिः सह। गणैः सर्वे विनिर्जिताः, ये ते यज्ञोपजीविनः।

Verse 45

समुपद्रवमालक्ष्य विध्वस्तं च महामखम् । मृगस्वरूपो यज्ञो हि महाभीतोऽपि दुद्रुवे

समुपद्रवमालक्ष्य विध्वस्तं च महामखम्। मृगस्वरूपो यज्ञो हि महाभीतोऽपि दुद्रुवे।

Verse 46

तं तदा मृगरूपेण धावंतं गगनं प्रति । वीरभद्रस्समादाय विशिरस्कमथाकरोत्

तं तदा मृगरूपेण गगनं प्रति धावन्तं दृष्ट्वा वीरभद्रः समादाय विशिरस्कम् अथ अकरोत्।

Verse 47

ततः प्रजापतिं धर्मं कश्यपं च प्रगृह्य सः । अरिष्टनेमिनं वीरो बहुपत्रमुनीश्वरम्

ततः स वीरः प्रजापतिं धर्मं कश्यपं च प्रगृह्य। अरिष्टनेमिनं च बहुपत्रं मुनीश्वरं च सादरं जगाम॥

Verse 48

मुनिमांगिरसं चैव कृशाश्वं च महागणः । जघान मूर्ध्नि पादेन दत्तं च मुनिपुंगवम्

मुनिमांगिरसं चैव कृशाश्वं च महागणः । जघान मूर्ध्नि पादेन दत्तं च मुनिपुंगवम्

Verse 49

सरस्वत्याश्च नासाग्रं देवमास्तु तथैव च । चिच्छेद करजाग्रेण वीर भद्रः प्रतापवान्

सरस्वत्याश्च नासाग्रं देवमास्तु तथैव च । चिच्छेद करजाग्रेण वीर भद्रः प्रतापवान्

Verse 50

ततोन्यानपि देवादीन् विदार्य पृथिवीतले । पातयामास सोयं वै क्रोधाक्रांतातिलोचनः

ततोन्यानपि देवादीन् विदार्य पृथिवीतले । पातयामास सोयं वै क्रोधाक्रांतातिलोचनः

Verse 51

वीरभद्रो विदार्य्यापि देवान्मुख्यान्मुनीनपि । नाभूच्छांतो द्रुतक्रोधः फणिराडिव मंडितः

वीरभद्रो विदार्य्यापि देवान्मुख्यान्मुनीनपि । नाभूच्छांतो द्रुतक्रोधः फणिराडिव मंडितः

Verse 52

वीरभद्रोद्धृतारातिः केसरीव वनद्विपान् । दिशो विलोकयामास कः कुत्रास्तीत्यनुक्षणम्

वीरभद्रः शत्रून् उद्धृतारातिः केसरीव वनद्विपान्, दिशः पुनः पुनर्विलोकयामास—“कः कुत्रास्ति” इति क्षणं क्षणम्।

Verse 53

व्यपोथयद्भृगुं यावन्मणिभद्रः प्रतापवान् । पदाक्रम्योरसि तदाऽकार्षीत्तच्छ्मश्रुलुंचनम्

यावद् भृगुं प्रतापवान् मणिभद्रः प्रहृत्य व्यपोथयत्; ततः तस्योरसि पादं निधाय बलात् तच्छ्मश्रु लुलुञ्च।

Verse 54

चंडश्चोत्पाटयामास पूष्णो दंतान् प्रवेगतः । शप्यमाने हरे पूर्वं योऽहसद्दर्शयन्दतः

ततः चण्डः प्रवेगेन पूष्णो दन्तान् समुत्पाटयामास; यः पूर्वं हरे निन्द्यमाने दन्तान् दर्शयन् अहसत्।

Verse 55

नन्दी भगस्य नेत्रे हि पातितस्य रुषा भुवि । उज्जहार स दक्षोक्ष्णा यश्शपंतमसूसुचत्

नन्दी रुषा भगस्य नेत्रे पातितस्य भुवि उज्जहार; ततः दक्षस्य यज्ञाग्निना शपन्तं तं दग्धवान्।

Verse 56

विडंबिता स्वधा तत्र सा स्वाहा दक्षिणा तथा । मंत्रास्तंत्रास्तथा चान्ये तत्रस्था गणनायकैः

तत्र स्वधा विडम्बिता; स्वाहा दक्षिणा च तथा। मन्त्रास्तन्त्राश्चान्ये च विधयः गणनायकैः तत्र निगृहीताः।

Verse 57

ववृषुस्ते पुरीषाणि वितानाऽग्नौ रुषा गणाः । अनिर्वाच्यं तदा चक्रुर्गणा वीरास्तमध्वरम्

रुषा ते वीरा गणाः वितानाग्नौ पुरीषाणि ववृषुः; तदा तं अध्वरं गणाः अनिर्वाच्यं चक्रुः।

Verse 58

अंतर्वेद्यंतरगतं निलीनं तद्भयाद्बलात् । आनिनाय समाज्ञाय वीरभद्रेः स्वभूश्चुतम्

अन्तर्वेद्यन्तरगतं निलीनं स भयात् बलात् । वीरभद्रेण समाज्ञाय गृहीत्वा नीतः स्वभूश्चुतः ॥

Verse 59

कपोलेऽस्य गृहीत्वा तु खड्गेनोपहृतं शिरः । अभेद्यमभवत्तस्य तच्च योगप्रभावतः

कपोलेऽस्य गृहीत्वा तु खड्गेनोपहृतं शिरः । तच्च योगप्रभावेणाभेद्यमभवत्तदा ॥

Verse 60

अभेद्यं तच्छिरो मत्वा शस्त्रास्त्रैश्च तु सर्वशः । करेण त्रोटयामास पद्भ्यामाक्रम्य चोरसि

अभेद्यं तच्छिरो मत्वा शस्त्रास्त्रैश्च सर्वशः । करेण त्रोटयामास पद्भ्यामाक्रम्य चोरसि ॥

Verse 61

तच्छिरस्तस्य दुष्टस्य दक्षस्य हरवैरिणः । अग्निकुंडे प्रचिक्षेप वीरभद्रो गणाग्रणीः

तच्छिरस्तस्य दुष्टस्य दक्षस्य हरवैरिणः । अग्निकुण्डे प्रचिक्षेप वीरभद्रो गणाग्रणीः ॥

Verse 62

रेजे तदा वीरभद्रस्त्रिशूलं भ्रामयन्करे । क्रुद्धा रणाक्षसंवर्ताः प्रज्वाल्य पर्वतोपमाः

तदा वीरभद्रः करे त्रिशूलं भ्रामयन् रेजे । क्रोधात् रणराक्षससंवर्ताः पर्वतोपमा इव प्रजज्वलुः ॥

Verse 63

अनायासेन हत्वैतान् वीरभद्रस्ततोऽग्निना । ज्वालयामास सक्रोधो दीप्ताग्निश्शलभानिव

अनायासेन तान् सर्वान् हत्वा वीरभद्रः क्रोधदीप्तः पश्चादग्निना तान् ज्वालयामास, दीप्ताग्नौ पतङ्गा इव शलभान् दग्ध्वा।

Verse 64

वीरभद्रस्ततो दग्धान्दृष्ट्वा दक्षपुरोगमान् । अट्टाट्टहासमकरोत्पूरयंश्च जगत्त्रयम्

ततो वीरभद्रः दक्षपुरोगमान् दग्धान् दृष्ट्वा अट्टाट्टहासं चकार, येन जगत्त्रयं समन्तात् पूरितमिवाभवत्।

Verse 65

वीरश्रिया वृतस्तत्र ततो नन्दनसंभवा । पुष्पवृष्टिरभूद्दिव्या वीरभद्रे गणान्विते

तत्र वीरभद्रे गणान्विते वीरश्रिया वृतः सन्, नन्दनसम्भवा दिव्या पुष्पवृष्टिरभूत् तस्य सम्मानार्थम्।

Verse 66

ववुर्गंधवहाश्शीतास्सुगन्धास्सुखदाः शनैः । देवदुंदुभयो नेदुस्सममेव ततः परम्

ततः शनैः शीताः सुगन्धा गन्धवहाः सुखदाः ववुः; ततः परं देवदुन्दुभयोऽपि सममेव नेदुः।

Verse 67

कैलासं स ययौ वीरः कृतकार्य्यस्ततः परम् । विनाशितदृढध्वांतो भानुमानिव सत्वरम्

ततः स वीरः कृतकार्यः सत्वरं कैलासं ययौ। उदितो भानुमानिव दृढध्वान्तं विनाशयन्॥

Verse 68

कृतकार्यं वीरभद्रं दृष्ट्वा संतुष्टमा नसः । शंभुर्वीरगणाध्यक्षं चकार परमेश्वरः

कृतकार्यं वीरभद्रं दृष्ट्वा शंभुः परमेश्वरः अन्तःसंतुष्टमानसः सन् तं वीरगणाध्यक्षं चकार।