देव-गण-समरः (Devas and Śiva’s Gaṇas Engage in Battle)
अध्यायः ३६ दक्षयज्ञमण्डपे कलहस्य युद्धरूपेण प्रवृद्धिं वर्णयति। ब्रह्मा कथयति—उद्धत इन्द्रः देवान् समाहूय स्वस्ववाहनैः सह आगच्छति; ऐरावतारूढ इन्द्रः, महिषारूढो यमः, पुष्पकविमाने कुबेरश्च। तेषां सज्जीकरणं दृष्ट्वा रक्तक्रुद्धो दक्षः देवान् संबोध्य वदति—एष महायज्ञः भवतां बलाश्रयेण प्रवृत्तः, भवतां शक्तिरेव तस्य सिद्धेः प्रमाणम्। तद्वचनेन प्रेरिताः देवाः रणाय धावन्ति। ततः देवसेनायाः शिवगणैश्च महायुद्धं प्रवर्तते; लोकपालाः शिवमायया मोहिताः इति निरूप्यते, तेषां आक्रोशः अज्ञानजन्य इति भावः। शूलबाणादिभिः शङ्खभेरीदुन्दुभिनादैश्च रणचित्रं वर्ण्यते; यज्ञभूमिः रणभूमिं भवति, शिववियोगे यज्ञस्य वैषम्यं च जगति प्रकटते।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । इन्द्रोऽपि प्रहसन् विष्णुमात्मवादरतं तदा । वज्रपाणिस्सुरैस्सार्द्धं योद्धुकामोऽभवत्तदा
ब्रह्मोवाच । इन्द्रोऽपि तदा प्रहसन् विष्णुमात्मवादरतं । वज्रपाणिः सुरैस्सार्द्धं योद्धुकामोऽभवत् तदा ॥
Verse 2
तदेन्द्रो गजमारूढो बस्तारूढोऽनलस्तथा । यमो महिषमारूढो निरृतिः प्रेतमेव च
ततः इन्द्रो गजमारूढः, अनलः बस्तारूढोऽपि। यमो महिषमारूढः, निरृतिश्च प्रेतमारूढा॥
Verse 3
पाशी च मकरारूढो मृगारूढो स्सदागतिः । कुबेरः पुष्पकारूढस्संनद्धोभूदतंद्रितः
पाशी च मकरारूढो वरुणोऽभूत्; मृगारूढो वायुः सदा गतिमान्। कुबेरः पुष्पकारूढः संनद्धोऽभूदतन्द्रितः॥
Verse 4
तथान्ये सुरसंघाश्च यक्षचारणगुह्यकाः । आरुह्य वाहनान्येव स्वानि स्वानि प्रतापिनः
तथान्ये सुरसंघाश्च यक्षचारणगुह्यकाः। प्रतापिनः स्वानि स्वानि वाहनान्येव आरुह्य॥
Verse 5
तेषामुद्योगमालोक्य दक्षश्चासृङ्मुखस्तथा । तदंतिकं समागत्य सकलत्रोऽभ्यभाषत
तेषामुद्योगमालोक्य दक्षश्चासृङ्मुखस्तथा। तदन्तिकं समागत्य सकलत्रोऽभ्यभाषत॥
Verse 6
दक्षौवाच । युष्मद्बलेनैव मया यज्ञः प्रारंभितो महान् । सत्कर्मसिद्धये यूयं प्रमाणास्स्युर्महाप्रभाः
दक्ष उवाच—युष्मद्बलेनैव मया महान् यज्ञः प्रारब्धः। सत्कर्मसिद्धये यूयं महाप्रभाः प्रमाणभूताः साक्षिणोऽनुमोदकाः स्युः॥
Verse 7
ब्रह्मोवाच । तच्छ्रुत्वा दक्षवचनं सर्वे देवास्सवासवाः । निर्ययुस्त्वरितं तत्र युद्धं कर्तुं समुद्यताः
ब्रह्मोवाच—तद्वाक्यं दक्षस्य श्रुत्वा सर्वे देवाः सवासवाः। तत्र युद्धं कर्तुं समुद्यताः त्वरितं निर्ययुः॥
Verse 8
अथ देवगणाः सर्वे युयुधुस्ते बलान्विताः । शक्रादयो लोकपाला मोहिताः शिवमायया
अथ देवगणाः सर्वे बलान्विताः सम्यग्युयुधिरे। शक्रादयो लोकपालाः शिवमायया मोहिताः॥
Verse 9
देवानां च गणानां च तदासीत्समरो महान् । तीक्ष्णतोमरनाराचैर्युयुधुस्ते परस्परम्
देवगणैः सह शम्भोर्गणानां तदा महान् समरोऽभवत्। तीक्ष्णतोमरनाराचैः परस्परं सम्मुखं युयुधिरे॥
Verse 10
नेदुश्शंखाश्च भेर्य्यश्च तस्मिन् रणमहोत्सवे । महादुंदुभयो नेदुः पटहा डिंडिमादयः
तस्मिन् रणमहोत्सवे शङ्खभेर्यश्च नेदुः। महादुन्दुभयो नेदुः पटहा डिण्डिमादयश्च॥
Verse 11
तेन शब्देन महता श्लाघ्मानास्तदा सुराः । लोकपालैश्च सहिता जघ्नुस्ताञ्छिवकिंकरान्
तेन महता शब्देन श्लाघ्मानाः सुरास्तदा। लोकपालैः सहिता जघ्नुस्ताञ्शिवकिङ्करान्॥
Verse 12
इन्द्राद्यैर्लोकपालैश्च गणाश्शंभो पराङ्मुखाः । कृत्ताश्च मुनिशार्दूल भृगोर्मंत्रबलेन च
इन्द्राद्यैर्लोकपालैश्च शम्भोर्गणाः पराङ्मुखाः। कृत्ताश्च मुनिशार्दूल भृगोर्मन्त्रबलेन च॥
Verse 13
उच्चाटनं कृतं तेषां भृगुणा यज्वना तदा । यजनार्थं च देवानां तुष्ट्यर्थं दीक्षितस्य च
तदा यज्वा भृगुः तेषामुच्चाटनं कृतवान्—देवानां यजनार्थं च दीक्षितयजमानस्य तुष्ट्यर्थं च।
Verse 14
पराजितान्स्वकान्दृष्ट्वा वीरभद्रो रुषान्वितः । भूतप्रेतपिशाचांश्च कृत्वा तानेव पृष्ठतः
स्वकीयबलं पराजितं दृष्ट्वा वीरभद्रो रुषान्वितः । तानेव शत्रून् भूतप्रेतपिशाचत्वं नीत्वा पृष्ठतः अनुयायिनः अकरोत् ॥
Verse 15
वृषभस्थान् पुरस्कृत्य स्वयं चैव महाबलः । महात्रिशूलमादाय पातयामास निर्जरान्
वृषभारूढान् पुरस्कृत्य स्वयं च महाबलः । महात्रिशूलमादाय निर्जरान् पातयामास ॥
Verse 16
देवान्यक्षान् साध्यगणान् गुह्यकान् चारणानपि । शूलघातैश्च सर्वे गणा वेगात् प्रजघ्निरे
देवान् यक्षान् साध्यगणान् गुह्यकान् चारणानपि । शूलघातैः शिवगणाः सर्वे वेगात् प्रजघ्निरे ॥
Verse 17
केचिद्द्विधा कृताः खड्गैर्मुद्गरैश्च विपोथिताः । अन्यैश्शस्त्रैरपि सुरा गणैर्भिन्नास्तदाऽभवन्
केचिद् द्विधा कृताः खड्गैः केचिन् मुद्गरैर्विपोथिताः । अन्यैश्च शस्त्रैः सुरा गणैर्भिन्नास्तदा अभवन् ॥
Verse 18
एवं पराजितास्सर्वे पलायनपरायणाः । परस्परं परित्यज्य गता देवास्त्रिविष्टपम्
एवं पराजिताः सर्वे पलायनपरायणाः । परस्परं परित्यज्य गता देवास्त्रिविष्टपम् ॥
Verse 19
केवलं लोकपालास्ते शक्राद्यास्तस्थुरुत्सुकाः । संग्रामे दारुणे तस्मिन् धृत्वा धैर्यं महाबलाः
केवलं लोकपालास्ते शक्राद्यास्तस्थुरुत्सुकाः । संग्रामे दारुणे तस्मिन् धृत्वा धैर्यं महाबलाः ॥
Verse 20
सर्वे मिलित्वा शक्राद्या देवास्तत्र रणाजिरे । बृहस्पतिं च पप्रच्छुर्विनयावनतास्तदा
सर्वे मिलित्वा शक्राद्या देवास्तत्र रणाजिरे । बृहस्पतिं च पप्रच्छुर्विनयावनतास्तदा ॥
Verse 21
लोकपाला ऊचुः । गुरो बृहस्पते तात महाप्राज्ञ दयानिधे । शीघ्रं वद पृच्छतो नः कुतोऽ स्माकं जयो भवेत्
लोकपाला ऊचुः । गुरो बृहस्पते तात महाप्राज्ञ दयानिधे । शीघ्रं वद पृच्छतो नः कुतोऽस्माकं जयो भवेत् ॥
Verse 22
ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तेषां स्मृत्वा शंभुं प्रयत्नवान् । बृहस्पतिरुवाचेदं महेन्द्रं ज्ञानदुर्बलम्
ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तेषां स्मृत्वा शंभुं प्रयत्नवान् । बृहस्पतिरुवाचेदं महेन्द्रं ज्ञानदुर्बलम् ॥
Verse 23
बृहस्पतिरुवाच । यदुक्तं विष्णुना पूर्वं तत्सर्वं जातमद्य वै । तदेव विवृणोमीन्द्र सावधानतया शृणु
बृहस्पतिरुवाच—यद् विष्णुना पूर्वं उक्तं तत् सर्वं अद्य वै जातम्। तदेव विवृणोमि, इन्द्र, सावधानतया शृणु।
Verse 24
अस्ति यक्षेश्वरः कश्चित् फलदः सर्वकर्मणाम् । कर्तारं भजते सोपि न स्वकर्त्तुः प्रभुर्हि सः
अस्ति यक्षेश्वरः कश्चित् फलदः सर्वकर्मणाम्। स अपि कर्तारं भजते; न हि सः स्वकर्तुः प्रभुः।
Verse 25
अमंत्रौषधयस्सर्वे नाभिचारा न लौकिकाः । न कर्माणि न वेदाश्च न मीमांसाद्वयं तथा
अमन्त्रौषधयः सर्वे नाभिचारा न लौकिकाः। न कर्माणि न वेदाश्च न मीमांसाद्वयं तथा।
Verse 26
अन्यान्यपि च शास्त्राणि नानावेदयुतानि च । ज्ञातुं नेशं संभवंति वदंत्येवं पुरातनाः
अन्यान्यपि च शास्त्राणि नानावेदयुतानि च। ज्ञातुं नेशं सम्भवन्ति; वदन्त्येवं पुरातनाः।
Verse 27
न स्वज्ञेयो महेशानस्सर्ववेदायुतेन सः । भक्तेरनन्यशरणैर्नान्यथेति महाश्रुतिः
न स्वज्ञेयो महेशानः सर्ववेदायुतेनापि; अनन्यशरणैर्भक्त्या एव स लभ्यते—नान्यथा, इति महाश्रुतिः।
Verse 28
शांत्या च परया दृष्ट्या सर्वथा निर्विकारया । तदनुग्रहतो नूनं ज्ञातव्यो हि सदाशिवः
परया शान्त्या च सर्वथा निर्विकारया दृष्ट्या च; तदनुग्रहतो नूनं सदाशिवो ज्ञातव्यः॥
Verse 29
परं तु संवदिष्यामि कार्याकार्य विवक्षितौ । सिध्यंशं च सुरेशान तं शृणु त्वं हिताय वै
परं तु कार्याकार्यविवक्षितौ संवदिष्यामि; सुरेशान, सिद्ध्यंशं तं शृणु त्वं हिताय वै॥
Verse 30
त्वमिंद्र बालिशो भूत्वा लोकपालैः सदाद्य वै । आगतो दक्ष यज्ञं हि किं करिष्यसि विक्रमम्
त्वमिन्द्र बालिशो भूत्वा लोकपालैः सदाद्य वै; आगतो दक्षयज्ञं हि किं करिष्यसि विक्रमम्॥
Verse 31
एते रुद्रसहायाश्च गणाः परमकोपनाः । आगता यज्ञविघ्नार्थं तं करिष्यंत्यसंशयम
एते रुद्रसहायाश्च गणाः परमकोपनाः; आगता यज्ञविघ्नार्थं तं करिष्यन्त्यसंशयम्॥
Verse 32
सर्वथा न ह्युपायोत्र केषांचिदपि तत्त्वतः । यज्ञविघ्नविनाशार्थ सत्यं सत्यं ब्रवीम्यहम्
सर्वथा ह्यत्र तत्त्वतः केषाञ्चिदपि नान्य उपायः। यज्ञविघ्नविनाशार्थं सत्यं सत्यं ब्रवीम्यहम्॥
Verse 33
ब्रह्मोवाच । एवं बृहस्पतेर्वाक्यं श्रुत्वा ते हि दिवौकसः । चिंतामापेदिरे सर्वे लोकपालास्सवासवाः
ब्रह्मोवाच—एवं बृहस्पतेर्वाक्यं श्रुत्वा ते दिवौकसः सर्वे, सवासवाः लोकपालाश्च, चिन्तामापेदिरे।
Verse 34
ततोब्रवीद्वीरभद्रो महावीरगणैर्वृतः । इन्द्रादीन् लोकपालांस्तान् स्मृत्वा मनसि शंकरम्
ततो वीरभद्रो महावीरगणैर्वृतः, इन्द्रादीन् लोकपालान् स्मृत्वा, मनसि शंकरं ध्यात्वा, अब्रवीत्।
Verse 35
वीरभद्र उवाच । सर्वे यूयं बालिशत्वादवदानार्थमागताः । अवदानं प्रयच्छामि आगच्छत ममांतिकम्
वीरभद्र उवाच—सर्वे यूयं बालिशत्वाद् अवदानार्थमागताः। अवदानं प्रयच्छामि; आगच्छत मम अन्तिकम्।
Verse 36
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखंडे विष्णुवीरभद्रसम्वादो नाम षट्त्रिंशोऽध्यायः
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखण्डे ‘विष्णुवीरभद्रसंवादः’ नाम षट्त्रिंशोऽध्यायः समाप्तः।
Verse 37
हे सुरासुरसंघाहीहैत यूयं हे विचक्षणाः । अवदानानि दास्यामि आतृप्त्याद्यासतां वराः
हे सुरासुरसंघाः, इह यूयं विचक्षणाः शृणुत। अवदानानि दास्यामि, आतृप्त्याद्यासनाशकानि, वराणि॥
Verse 38
ब्रह्मोवाच । एवमुक्त्वा सितैर्बाणैर्जघानाथ रुषान्वितः । निखिलांस्तान् सुरान् सद्यो वीरभद्रो गणाग्रणीः । तैर्बाणैर्निहतास्सर्वे वासवाद्याः सुरेश्वराः
ब्रह्मोवाच—एवमुक्त्वा सितैर्बाणैः रुषान्वितोऽथ जघान। वीरभद्रो गणाग्रणीः निखिलान् सुरान् सद्यः; तैर्बाणैर्निहताः सर्वे वासवाद्याः सुरेश्वराः॥
Verse 39
पलायनपरा भूत्वा जग्मुस्ते च दिशो दश । गतेषु लोकपालेषु विद्रुतेषु सुरेषु च । यज्ञवाटोपकंठं हि वीरभद्रोगमद्गणैः
पलायनपराः भूत्वा जग्मुस्ते दिशो दश। गतेषु लोकपालेषु विद्रुतेषु सुरेषु च, यज्ञवाटोपकण्ठं वीरभद्रो गणैः सह जगाम॥
Verse 40
तदा ते ऋषयस्सर्वे सुभीता हि रमेश्वरम् । विज्ञप्तुकामास्सहसा शीघ्रमूचुर्नता भृशम्
तदा ते सर्वे ऋषयः सुभीताः रमेश्वरं भृशं नत्वा, विज्ञप्तिं कर्तुमिच्छन्तः सहसा शीघ्रमूचुः।
Verse 41
ऋषय ऊचुः । देवदेव रमानाथ सर्वेश्वर महाप्रभो । रक्ष यज्ञं हि दक्षस्य यज्ञोसि त्वं न संशयः
ऋषय ऊचुः—देवदेव रमानाथ सर्वेश्वर महाप्रभो। रक्ष दक्षस्य यज्ञं हि; यज्ञोऽसि त्वं न संशयः॥
Verse 42
यज्ञकर्मा यज्ञरूपो यज्ञांगो यज्ञरक्षकः । रक्ष यज्ञमतो रक्ष त्वत्तोन्यो न हि रक्षकः
त्वमेव यज्ञकर्म यज्ञरूपो यज्ञाङ्गो यज्ञरक्षकश्च। अतः एतं यज्ञं रक्ष, रक्ष; त्वत्तोऽन्यो न हि रक्षकः॥
Verse 43
ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तेषामृषीणां वचनं हरिः । योद्धुकामो भयाद्विष्णुर्वीरभद्रेण तेन वै
ब्रह्मोवाच—इत्याकर्ण्य तेषामृषीणां वचनं हरिः। योद्धुकामोऽभवद्विष्णुर्भयाद्वीरभद्रतः॥
Verse 44
चतुर्भुजस्सुसनद्धो चक्रायुधधरः करैः । महाबलोमरगणैर्यज्ञवाटात्स निर्ययौ
चतुर्भुजः सुसन्नद्धश्चक्रायुधधरः करैः। महाबलोऽमरगणैर्यज्ञवाटात्स निर्ययौ॥
Verse 45
वीरभद्रः शूलपाणिर्नानागणसमन्वितः । ददर्श विष्णुं संनद्धं योद्धुकामं महाप्रभुम्
वीरभद्रः शूलपाणिर्नानागणसमन्वितः। ददर्श विष्णुं सन्नद्धं योद्धुकामं महाप्रभुम्॥
Verse 46
तं दृष्ट्वा वीरभद्रोभूद्भ्रुकुटीकुटिलाननः । कृतांत इव पापिष्ठं मृगेन्द्र इव वारणम्
तं दृष्ट्वा वीरभद्रोऽभूद्भ्रुकुटीकुटिलाननः। कृतान्त इव पापिष्ठं मृगेन्द्र इव वारणम्॥
Verse 47
तथाविधं हरिं दृष्ट्वा वीरभद्रो रिमर्दनः । अवदत्त्वरितः क्रुद्धो गणैर्वीरैस्समावृतः
तथाविधं हरिं दृष्ट्वा वीरभद्रो रिमर्दनः । अवदत्त्वरितः क्रुद्धो गणैर्वीरैस्समावृतः ॥
Verse 48
वीरभद्र उवाच । रेरे हरे महादेव शपथोल्लंघनं त्वया । कथमद्य कृतं चित्ते गर्वः किमभवत्तव
वीरभद्र उवाच । रे रे हरे महादेव शपथोल्लंघनं त्वया । कथमद्य कृतं चित्ते गर्वः किमभवत्तव ॥
Verse 49
तव श्रीरुद्रशपथोल्लंघने शक्तिरस्ति किम् । को वा त्वमसिको वा ते रक्ष कोस्ति जगत्त्रये
तव श्रीरुद्रशपथोल्लंघने शक्तिरस्ति किम् । को वा त्वमसि को वा ते रक्षः कोऽस्ति जगत्त्रये ॥
Verse 50
अत्र त्वमागतः कस्माद्वयं तन्नैव विद्महे । दक्षस्य यज्ञपातात्त्वं कथं जातोसि तद्वद
अत्र त्वं कुत आगतः? वयं तस्य कारणं नूनं न विद्मः। दक्षयज्ञस्य पतनात् त्वं कथं जातोऽसि? तत् सर्वं वद।
Verse 51
दाक्षायण्याकृतं यच्च तन्न दृष्टं किमु त्वया । प्रोक्तं यच्च दधीचेन श्रुतं तन्न किमु त्वया
दाक्षायण्याः कृतं यत् कर्म त्वया किं न दृष्टम्? दधीचिना यत् प्रोक्तं तत् त्वया किं न श्रुतम्?
Verse 52
त्वञ्चापि दक्षयज्ञेस्मिन्नवदानार्थमागतः । अवदानं प्रयच्छामि तव चापि महाभुज
त्वमपि दक्षयज्ञेऽस्मिन्नवदानार्थमागतः; अवदानं तवापि प्रयच्छामि, महाभुज।
Verse 53
वक्षो विदारयिष्यामि त्रिशूलेन हरे तव । कस्तवास्ति समायातो रक्षकोद्य ममांतिकम्
हरे, तव वक्षस्त्रिशूलेन विदारयिष्यामि; कस्तव रक्षकः अद्य ममान्तिकं समायातः?
Verse 54
पातयिष्यामि भूपृष्ठे ज्वालयिष्यामि वह्निना । दग्धं भवंतमधुना पेषयिष्यामि सत्वरम्
भूपृष्ठे त्वां पातयिष्यामि, वह्निना ज्वालयिष्यामि; दग्धं त्वामधुना सत्वरं पेषयिष्यामि।
Verse 55
रेरे हरे दुराचार महेश विमुखाधम । श्रीमहारुद्रमाहात्म्यं किन्न जानासि पावनम्
रे रे हरे दुराचार! महेशविमुखाधम! श्रीमहारुद्रमाहात्म्यं पावनं किं न जानासि?
Verse 56
तथापि त्वं महाबाहो योद्धुकामोग्रतः स्थितः । नेष्यामि पुनरावृत्तिं यदि तिष्ठेस्त्वमात्मना
तथापि त्वं महाबाहो योद्धुकामोऽग्रतः स्थितः। नेष्यामि पुनरावृत्तिं यदि तिष्ठेस् त्वमात्मना॥
Verse 57
ब्रह्मोवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा वीरभद्रस्य बुद्धिमान् । उवाच विहसन् प्रीत्या विष्णुस्त्र सुरेश्वरः
ब्रह्मोवाच—वीरभद्रस्य तद्वचनं श्रुत्वा बुद्धिमान् सुरेश्वरः विष्णुः प्रीत्या विहसन् उवाच।
Verse 58
विष्णुरुवाच । शृणु त्वं वीरभद्राद्य प्रवक्ष्यामि त्वदग्रतः । न रुद्रविमुखं मां त्वं वद शंकरसेवकम्
विष्णुरुवाच—शृणु त्वं वीरभद्राद्य, प्रवक्ष्यामि त्वदग्रतः। मां रुद्रविमुखं मा वद; शंकरसेवकं मां विद्धि।
Verse 59
अनेन प्रार्थितः पूर्वं यज्ञार्थं च पुनः पुनः । दक्षेणाविदितार्थेन कर्मनिष्ठेन मौढ्यतः
पूर्वं दक्षोऽविदितार्थः कर्मनिष्ठो मौढ्यतः । यज्ञार्थं पुनरप्येनं प्रार्थयामास वारं वारम् ॥
Verse 60
अहं भक्तपराधीनस्तथा सोपि महेश्वरः । दक्षो भक्तो हि मे तात तस्मादत्रागतो मखे
अहं भक्तपराधीनस्तथैव स महेश्वरः । दक्षो भक्तो हि मे तात तस्मादत्रागतो मखे ॥
Verse 61
शृणु प्रतिज्ञां मे वीर रुद्रकोपसमुद्भव । रुद्रतेजस्स्वरूपो हि सुप्रतापालयंप्रभो
शृणु प्रतिज्ञां मे वीर रुद्रकोपसमुद्भव । रुद्रतेजःस्वरूपोऽसि सुप्रतापालयं प्रभो ॥
Verse 62
अहं निवारयामि त्वां त्वं च मां विनिवारय । तद्भविष्यति यद्भावि करिष्येऽहं पराक्रमम्
अहं निवारयामि त्वां त्वं च मां विनिवारय । तद्भविष्यति यद्भावि करिष्येऽहं पराक्रमम् ॥
Verse 63
ब्रह्मोवाच । इत्युक्तवति गोविन्दे प्रहस्य स महाभुजः । अवदत्सुप्रसन्नोस्मि त्वां ज्ञात्वास्मत्प्रभोः प्रियम्
ब्रह्मोवाच—एवमुक्तवति गोविन्दे स महाभुजः प्रहस्य प्रत्युवाच—अहं सुप्रसन्नोऽस्मि, त्वां ज्ञात्वा अस्मत्प्रभोः शिवस्य प्रियतमम्।
Verse 64
ततो विहस्य सुप्रीतो वीरभद्रो गणाग्रणीः । प्रश्रयावनतोवादीद्विष्णुं देवं हि तत्त्वतः
ततः सुप्रीतो वीरभद्रो गणाग्रणीर्विहस्य तत्त्वतः विष्णुं देवं प्रश्रयावनतः सन् अवदत्।
Verse 65
वीरभद्र उवाच । तव भावपरीक्षार्थमित्युक्तं मे महाप्रभो । इदानीं तत्त्वतो वच्मि शृणु त्वं सावधानतः
वीरभद्र उवाच—तव भावपरीक्षार्थम् इत्युक्तं मे महाप्रभो; इदानीं तत्त्वतो वक्ष्ये, शृणु त्वं सावधानतः।
Verse 66
यथा शिवस्तथा त्वं हि यथा त्वं च तथा शिवः । इति वेदा वर्णयंति शिवशासनतो हरे
यथा शिवस्तथा त्वं हि, यथा त्वं च तथा शिवः; इति वेदा वर्णयन्ति, शिवशासनतो हरे।
Verse 67
शिवाज्ञया वयं सर्वे सेवकाः शंकरस्य वै । तथापि च रमानाथ प्रवादोचितमादरात्
शिवाज्ञया वयं सर्वे शंकरस्यैव सेवकाः । तथापि रमानाथ लोकवादोचितं वचः आदरात् ब्रूमः ॥
Verse 68
ब्रह्मोवाच । तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य वीरभद्रस्य सोऽच्युतः । प्रहस्य चेदं प्रोवाच वीरभद्रमिदं वचः
ब्रह्मोवाच । तस्य वीरभद्रस्य वचनं श्रुत्वा सोऽच्युतः । प्रहस्य ततः वीरभद्रं प्रति इदं वचनं प्रोवाच ॥
Verse 69
विष्णुरुवाच । युद्धं कुरु महावीर मया सार्द्धमशंकितः । तवास्त्रैः पूर्यमाणोहं गमिष्यामि स्वमाश्रमम्
विष्णुरुवाच । युद्धं कुरु महावीर मया सार्धम् अशङ्कितः । तवास्त्रैः पूर्यमाणोऽहं गमिष्यामि स्वमाश्रमम् ॥
Verse 70
ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा हि विरम्यासौ सन्नद्धोभूद्रणाय च । स्वगणैर्वीरभद्रोपि सन्नद्धोथ महाबलः
ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा स विररामासौ सन्नद्धोऽभूद्रणाय च । स्वगणैः सह वीरभद्रोऽपि महाबलः सन्नद्धोऽभूत् ॥
Frequently Asked Questions
The chapter narrates the outbreak of battle at Dakṣa’s yajña: Indra and the devas assemble with their vāhanas and engage Śiva’s gaṇas, turning the sacrificial setting into a full-scale war.
It interprets the devas’ aggression as delusion produced by Śiva’s māyā—an assertion that even high gods can act in ignorance when disconnected from Śiva, and that the conflict serves a corrective cosmic purpose.
The text highlights the lokapālas and major devas through their emblems and vāhanas (elephant, buffalo, makara, aerial vimāna), marking their functional domains while contrasting their assembled power with the superior agency of Śiva’s gaṇas.