शिवसतीविवाहोत्तरलीला — Post‑marital Līlā of Śiva and Satī
अध्यायेऽस्मिन् नारदः शिवसत्योर्विवाहोत्तरं शुभाचारवृत्तान्तं विस्तरेण पृच्छति। ब्रह्मा विवाहकथां समाप्य, शिवस्य गणैः सह स्वधामप्रत्यागमनं भवानाचाररमणं च वर्णयति, यत्र दिव्यजीवने सामाजिक-याज्ञिकरूपं प्रमुखं भवति। ततः वीरूपाक्षः दाक्षायणीं समीपगत्वा नन्द्यादीन् गणान् गुहासरित्प्रदेशादिषु समाहूय व्यवस्थापयति, नववधूदेव्याः सन्निधौ गणव्यवस्था पुनर्नियोज्यते। करुणासागरः शिवः लौकिकमर्यादानुरूपेण सेवकान् सम्बोधयति, येन दिव्याधिकारः लोकप्रसिद्धैः नियमैः प्रकाश्यते। एवम् विवाहोत्तरकथा, सतीपरितः गणानां क्रमविन्यासः, तथा साधारणवाक्य-समाजाचारैः धर्मव्यवस्थाप्रदर्शनं च प्रतिपाद्यते।
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । समीचीनं वचस्तात सर्वज्ञस्य तवाऽनघ । महाद्भुतं श्रुतं नो वै चरितं शिवयोश्शुभम्
नारद उवाच—तात, अनघ सर्वज्ञ, तव वचः समीचीनम्; वयं खलु शिवयोः शुभं महाद्भुतं चरितं श्रुतवन्तः।
Verse 2
विवाहश्च श्रुतस्सम्यक् सर्वमोहापहारकः । परमज्ञानसंपन्नो मंगलालय उत्तमः
विवाहः सम्यक् श्रुतः सर्वमोहापहारकः; स परमज्ञानसम्पन्नो मङ्गलालय उत्तमः।
Verse 3
कदाचिद्वन्य पुष्पाणि समाहृत्य मनोहराम् । मालां विधाय सत्यास्तु हारस्थाने स योजयत्
कदाचित् वन्यपुष्पाणि मनोहराणि समाहृत्य, स सत्याः मालां विधाय हारस्थाने योजयामास।
Verse 4
ब्रह्मोवाच । सम्यक्कारुणिकस्यैव मुने ते विचिकित्सितम् । यदहं नोदितस्सौम्य शिवलीलानुवर्णने
ब्रह्मोवाच । सम्यक् कारुणिकस्यैव मुने ते विचिकित्सितम्; सौम्य, शिवलीलानुवर्णने अहं न अद्यावत् प्रेरितः।
Verse 5
विवाह्य दक्षजां देवीं सतीं त्रैलोक्यमातरम् । गत्वा स्वधाम सुप्रीत्या यदकार्षीन्निबोध मे
दक्षजां देवीं सतीं त्रैलोक्यमातरं विवाह्य, शिवः सुप्रीत्या स्वधाम गतः; ततः यदकार्षीत् तन्मे शृणु।
Verse 6
ततो हरस्स स्वगणस्स्वस्थानं प्राप्य मोदनम । देवर्षे तत्र वृषभादवातरदतिप्रियात्
ततः हरः स्वगणैः सह स्वस्थानं प्राप्य प्रमुदितोऽभवत्। देवर्षे, तत्रातिप्रियात् वृषभादवतीर्य सः।
Verse 7
यथायोग्यं निजस्थानं प्रविश्य स सतीसखः । मुमुदेऽतीव देवर्षे भवाचारकरश्शिवः
यथायोग्यं स्वनिवासं प्रविश्य स सतीसखः। देवर्षे, भवाचारकरः शिवोऽतीव मुमुदे॥
Verse 8
ततो विरूपाक्ष इमां प्राप्य दाक्षायणीं गणान् । स्वीयानिर्यापयामास नद्यादीन् गिरिकंदरात्
ततो विरूपाक्षः दाक्षायणीं प्राप्य स्वगणान्। नद्यादीन् सह गिरिकन्दराद् बहिर्निर्यापयामास॥
Verse 9
उवाच चैतास्तान् सर्वान्नंद्यादीनतिसूनृतम् । लौकिकीं रीतिमाश्रित्य करुणासागरः प्रभुः
ततः प्रभुः करुणासागरः लौकिकीं रीतिमाश्रित्य । नन्द्यादीन् सर्वान् उवाच अतिसूनृतवाक्यैः ॥
Verse 10
महेश उवाच । यदाहं च स्मराम्यत्र स्मरणादरमानसाः । समागमिष्यथ तदा मत्पार्श्वं मे गणा द्रुतम्
महेश उवाच— यदा यदा अहं अत्र स्मरामि, तदा स्मरणादरमानसाः । हे मे गणाः, यूयं द्रुतं मत्पार्श्वं समागमिष्यथ ॥
Verse 11
इत्युक्ते वामदेवेन नद्याद्यास्स्वगणाश्च ते । महावेगा महावीरा नानास्थानेषु संययुः
इत्युक्ते वामदेवेन नद्याद्यास्ते च स्वगणाः । महावेगा महावीराः नानास्थानेषु संययुः ॥
Verse 12
ईश्वरोपि तया सार्द्धं तेषु यातेषु विभ्रमी । दाक्षायण्या समं रेमे रहस्ये मुदितो भृशम्
तेषु गतेषु सर्वेषु ईश्वरोऽपि तया सह । दाक्षायण्या समं रम्ये रहस्ये मुदितोऽभवत् ॥
Verse 14
कदाचिद्दर्पणे चैव वीक्षतीमात्मनस्सतीम् । अनुगम्य हरो वक्त्रम् स्वीयमप्यवलोकयत
कदाचिद्दर्पणे सती स्वात्मानं वीक्ष्य तिष्ठति । तामनुगम्य हरोऽपि स्ववक्त्रमवलोकयत् ॥
Verse 15
कदाचित्कुंडलं तस्या उल्लास्योल्लास्य संगतः । बध्नाति मोचयत्येव सा स्वयं मार्जयत्यपि
कदाचित्सा हर्षेण पुनः पुनः समीपं गत्वा तस्य कुण्डलं बध्नाति, मोचयत्येव; स्वयं च तन्मार्जयति शुद्धयति च।
Verse 16
सरागौ चरणावस्याः पावकेनोज्ज्वलेन च । निसर्गरक्तौ कुरुते पूर्णरागौ वृषध्वजः
सरागौ तस्याः चरणौ वृषध्वजः पावकेनोज्ज्वलेन च निसर्गरक्तौ कृत्वा, पूर्णरागौ चकार शुभदीप्त्या समन्वितौ।
Verse 17
उच्चैरपि यदाख्येयमन्येषां पुरतो बहु । तत कर्णे कथयत्त्यस्याहरो द्रष्टुं तदाननम्
यदुच्चैरपि वक्तव्यं बह्वन्येषां पुरतः, तत्सा तस्य कर्णे एव कथयति; हरश्च तदाननं द्रष्टुं तदा तिष्ठति।
Verse 18
न दूरमपि गन्तासौ समागत्य प्रयत्नतः । अनुबध्नाति नामाक्षी पृष्ठदेशेन्यमानसाम्
न दूरमपि गच्छन्ती सा प्रयत्नेन समीपगा । नामाक्षी पद्मनयना पृष्ठतोऽनुबध्नाति तान्, येषां मनांसि पराङ्मुखानि नीयन्ते ॥
Verse 19
अंतर्हितस्तु तत्रैव मायया वृषभध्वजः । तामालिलिंग भीत्या स्वं चकिता व्याकुलाऽभवत्
तत्रैव मायया स्वेन वृषभध्वज ईश्वरः । अंतर्हितोऽभवत्; भीत्या सा तमालिलिङ्ग, चकिता व्याकुलाऽभवत् ॥
Verse 20
सौवर्णपद्मकलिकातुल्ये तस्या कुचद्वये । चकार भ्रमराकारं मृगनाभिविशेषकम्
सौवर्णपद्मकलिकातुल्ये तस्याः कुचद्वये, मृगनाभिविशेषकं भ्रमराकारं चकार।
Verse 21
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहि तायां द्वितीये सतीखंडे सतीशिवक्रीडावर्णनं नामैकविंशोध्यायः
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखण्डे ‘सतीशिवक्रीडावर्णनम्’ नामैकविंशोऽध्यायः।
Verse 22
अंगदान्वलयानूर्मान्विश्लेष्य च पुनः पुनः । तत्स्थानात्पुनरेवासौ तत्स्थाने प्रत्ययोजयत्
अङ्गदानि वलयानि च अङ्गुलीयकानि च सः पुनः पुनर्विश्लेष्य, तत्स्थानात् पुनरेव आदाय, यथास्थानं पुनः प्रत्ययोजयत्।
Verse 23
कालिकेति समायाति सवर्णा ते सखी त्विमाम् । यास्यत्वस्यास्तथेक्षंत्याः प्रोत्तुंगौ साहसं कुचौ
“कालिकेति” इति समाहूय सा समायाता; तव सखी सवर्णा इमाम् आगता। तस्याः गमनाय उद्यतायाः पश्यन्त्याः साहसौ प्रोत्तुङ्गौ कुचौ प्रादुरभवताम्।
Verse 24
कदाचिन्मदनोन्मादचेतनः प्रमथाधिपः । चकार नर्म शर्माणि तथाकृत्प्रियया मुदा
कदाचिन्मदनोन्मादचेतनः प्रमथाधिपः । नर्मशर्माणि चक्रे स प्रियया सह मुदा युतः ॥
Verse 25
आहृत्य पद्मपुष्पाणि रम्यपुष्पाणि शंकरः । सर्वांगेषु करोति स्म पुष्पाभरणमादरात्
आहृत्य पद्मपुष्पाणि रम्यपुष्पाणि शंकरः । सर्वाङ्गेषु करोति स्म पुष्पाभरणमादरात् ॥
Verse 26
गिरिकुंजेषु रम्येषु सत्या सह महेश्वरः । विजहार समस्तेषु प्रियया भक्तवत्सलः
गिरिकुञ्जेषु रम्येषु सत्या सह महेश्वरः । विजहार समस्तेषु प्रियया भक्तवत्सलः ॥
Verse 27
तया विना स्म नो याति नास्थितो न स्म चेष्टते । तया विना क्षममपि शर्म लेभे न शंकरः
तया विना स नो याति न स्थिरो न च चेष्टते । तया विना क्षमः सन्नपि शंकरः शर्म न लेभे ॥
Verse 28
विहृत्य सुचिरं कालं कैलासगिरिकुंजरे । अगमद्धिमवत्प्रस्थं सस्मार स्वेच्छया स्मरन्
विहृत्य सुचिरं कालं कैलासगिरिकुञ्जरे । अगमद्धिमवत्प्रस्थं सस्मार स्वेच्छया स्मरन् ॥
Verse 29
तस्मिन्प्रविष्टे कामे तु वसंतश्शंकरांतिके । वितस्तार निजं भावं हार्दं विज्ञाय यत्प्रभो
तस्मिन् प्रविष्टे कामे तु वसन्तः शङ्करान्तिके । वितस्तार निजं भावं हार्दं विज्ञाय यत्प्रभोः ॥
Verse 30
सर्वे च पुष्पिता वृक्षा लताश्चान्याश्च पुष्पिताः । अंभांसि फुल्लपद्मानि पद्मास्सभ्रमरास्तथा
सर्वे च पुष्पिता वृक्षा लताश्चान्याश्च पुष्पिताः । अम्भांसि फुल्लपद्मानि पद्माः सभ्रमरास्तथा ॥
Verse 31
प्रविष्टे तत्र सदृतौ ववौ स मलयो मरुत् । सुगंधिगंधपुष्पेण मोदकश्च सुगंधियुक्
प्रविष्टे तत्र सदृतौ ववौ स मलयो मरुत् । सुगन्धिगन्धपुष्पेण मोदकश्च सुगन्धियुक् ॥
Verse 32
संध्यार्द्रचन्द्रसंकाशाः पलाशाश्च विरेजिरे । कामास्त्रवत्सुमनसः प्रमोदात्पादपाधरः
सन्ध्यार्द्रचन्द्रसंकाशाः पलाशपुष्पाणि समन्तात् विरेजिरे। कामास्त्रवत् सुमनसः प्रमोदात् पादपानां शाखासु शोभाम् अकरोत्॥
Verse 33
बभुः पंकजपुष्पाणि सरस्सु संकलाञ्जनान् । संमोहयितुमुद्युक्ता सुमुखी वायुदेवता
सरस्सु पङ्कजपुष्पाणि कज्जलाञ्जनसंकलानि बभूवुः। सुमुखी वायुदेवता संमोहयितुमुद्युक्ता बभूव॥
Verse 34
नागकेशरवृक्षाश्च स्वर्णवर्णैः प्रसूनकैः । बभुर्मदनकेत्वाभा मनोज्ञाश्शंकरांतिके
शंकरान्तिके मनोज्ञा नागकेशरवृक्षाश्च । स्वर्णवर्णैः प्रसूनैस्ते बभुर् मदनकेतुवत् ॥
Verse 35
लवंगवल्लीसुरभिगंधेनोद्वास्य मारुतम् । मोहयामास चेतांसि भृशं कामिजने पुरा
लवंगवल्लीसुरभिगन्धेनोद्वास्य मारुतम् । पुरा कामिजनानां चेतांसि भृशं मोहयामास सा ॥
Verse 36
चारु पावकचर्चित्सु सुस्वराश्चूतशालिनः । बभुर्मदनबाणौघपर्यंकमदनावृताः
चारुपावकसंस्पृष्टेषु सुस्वरैश्चूतशालिषु । तेषु काननेष्विव सर्वं मदनबाणौघपर्यङ्कमिवाभवत् ॥ मदनावृतं समन्ततः ॥
Verse 37
अंभांसि मलहीनानि रेजुः फुल्लकुशाशयाः । मुनीनामिव चेतांसि प्रव्यक्तज्योतिरुद्गमम्
अंभांसि मलहीनानि रेजुः फुल्लकुशाशयाः । मुनीनामिव चेतांसि प्रव्यक्तज्योतिरुद्गमम् ॥
Verse 38
तुषारास्सूर्यरश्मीनां संगमादगमन् बहिः । प्रमत्वानीक्ष्यतेक्षाश्च सलिलीहृदयास्तदा
तुषारास्सूर्यरश्मीनां संगमादगमन् बहिः । प्रमत्वानीक्ष्यतेक्षाश्च सलिलीहृदयास्तदा ॥
Verse 39
प्रसन्नास्सह चन्द्रेण ननिषारास्तदाऽभवन् । विभावर्यः प्रियेणैवं कामिन्यस्तु मनोहराः
तदा चन्द्रेण सह प्रसन्ना विभावर्यः ननिषाराः अभवन्; प्रियेण सह संयुक्ताः रात्रय इव कामिन्यः मनोहराः बभूवुः।
Verse 40
तस्मिन्काले महादेवस्सह सत्या धरोत्तमे । रेमे स सुचिरं छन्दं निकुंजेषु नदीषु च
तस्मिन्काले महादेवः सत्या सह धरोत्तमे, निकुञ्जेषु नदीषु च, स्वेच्छया सुचिरं रेमे।
Verse 41
तथा तेन समं रेजे तदा दाक्षायिणि मुने । यथा हरः क्षणमपि शांतिमाप तया विना
मुने, तदा दाक्षायिणी तेन समं रेजे; यतः हरः तया विना क्षणमपि शान्तिं न आप।
Verse 42
संभोगविषये देवी सती तस्य मनः प्रिया । विशतीव हरस्यांगे पाययन्निव तद्रसम्
संभोगविषये देवी सती तस्य मनःप्रिया; हरस्याङ्गे विशतीव, तद्रसं पाययन्तीव बभासे।
Verse 43
तस्या कुसुममालाभिर्भूषयन्सकलां तनुम् । स्वहस्तरचिताभिस्तु नवशर्माकरोच्च सः
तस्याः सकलां तनुं स्वहस्तरचिताभिः कुसुममालाभिः भूषयन् स शिवः नवनवशर्माकरं मङ्गलानन्दं जनयामास।
Verse 44
आलापैर्वीक्षितैर्हास्यैस्तथा संभाषणैर्हरः । तस्यादिदेश गिरिजां सपतीवात्मसंविदम्
आलापैर्वीक्षितैर्हास्यैस्तथा संभाषणैर्हरः । गिरिजां तामादिदेश स्वात्मसंविदमिव प्रियां सपतीव ॥
Verse 45
तद्वक्त्रचंद्र पीयूषपानस्थिरतनुर्हरः । नानावैशेषिकीं तन्वीमवस्थां स कदाचन
तद्वक्त्रचन्द्रपीयूषपानस्थिरतनुर्हरः । न कदाचन नानावैशेषिकीं स्थूलामवस्थां समापेदे ॥
Verse 46
तद्वक्त्राम्बुजवासेन तत्सौन्दर्य्यैश्च नर्मभिः । गुणैरिव महादंती बद्धो नान्यविचेष्टितः
तद्वक्त्राम्बुजवासेन तत्सौन्दर्यैश्च नर्मभिः । गुणैरिव महादन्ती बद्धोऽभूदन्यविचेष्टितः ॥
Verse 47
इति हिमगिरिकुंजप्रस्थभागे दरीषु प्रतिदिनमभिरेमे दक्षपुत्र्या महेशः । क्रतुभुजपरिमाणैः क्रीडतस्तस्य जाता दश दश च सुरर्षे वत्सराः पंच चान्ये
इति हिमगिरिकुञ्जप्रस्थभागे दरीषु प्रतिदिनमभिरेमे दक्षपुत्र्या महेशः। क्रतुभुजपरिमाणैः क्रीडतस्तस्य जाता दश दश च सुरर्षे वत्सराः पञ्च चान्ये॥
Frequently Asked Questions
The narrative shift to events after Śiva and Satī’s marriage: Śiva returns to his abode with his gaṇas, and attendants such as Virūpākṣa and Nandī are addressed/organized in relation to Dākṣāyaṇī (Satī).
The chapter explicitly frames the vivāha narrative as sarva-moha-apahāraka—hearing it is portrayed as knowledge-bearing (paramajñāna-saṃpanna) and auspicious (maṅgalālaya), functioning as a doctrinal tool for purification and insight.
Śiva is highlighted as karuṇāsāgara (ocean of compassion) and as one who aligns divine governance with laukika rīti (worldly etiquette), indicating compassionate authority expressed through accessible social norms.