शिवरूपदर्शनम् (Menā’s Vision of Śiva’s Divine Form)
अध्यायः ४५ ब्रह्मणो वृत्तान्तेन नारदस्य प्रत्यक्षवचनेन च प्रवर्तते। विष्णुना देवकार्यसिद्ध्यर्थं प्रेरितो नारदः शम्भुमुपगम्य नानाविधैः स्तोत्रैः स्तौति। तस्य वचोभिः प्रसन्नः शिवः कृपालुत्वविशिष्टं परं दिव्यं रूपं प्रकाशयति। तद्दर्शनात् हर्षितो नारदः मेनायाः समीपं गत्वा तां शिवस्य अनुपमं रूपं द्रष्टुं प्रेरयति। मेना तद्वचनं श्रुत्वा स्वयं शिवतेजः पश्यति—कोटिसूर्यसमप्रभं, समाङ्गं, विचित्रवसनं, नानाभूषणभूषितं, शान्तस्मितं, उज्ज्वलवर्णं, शिरसि चन्द्रकलाधरं। एवं देवकार्यः→स्तोत्रम्→कृपापूर्णदर्शनम्→मेनायै संप्रेषणम्→मङ्गलमूर्तेः रूपवर्णनम् इति क्रमः प्रतिपाद्यते।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । एतस्मिन्नन्तरे त्वं हि विष्णुना प्रेरितो द्रुतम् । अनुकूलयितुं शंभुमयास्तन्निकटे मुने
ब्रह्मोवाच । एतस्मिन्नन्तरे त्वं विष्णुना प्रेरितो द्रुतं शंभुमनुकूलयितुं तन्निकटेऽगमः, मुने ।
Verse 2
तत्र गत्वा स वै रुद्रो भवता सुप्रबोधितः । स्तोत्रैर्नानाविधैस्स्तुत्वा देवकार्यचिकीर्षया
तत्र गत्वा स वै रुद्रो भवता सुप्रबोधितः; नानाविधैः स्तोत्रैः स्तुत्वा देवकार्यचिकीर्षया ।
Verse 3
श्रुत्वा त्वद्वचनं प्रीत्या शंभुना धृतमद्भुतम् । स्वरूपमुत्तमन्दिव्यं कृपालुत्वं च दर्शितम्
श्रुत्वा त्वद्वचनं प्रीत्या शंभुना धृतमद्भुतम्; स्वरूपमुत्तमं दिव्यं कृपालुत्वं च दर्शितम् ।
Verse 4
तद्दृष्ट्वा सुन्दरं शम्भुं स्वरूपम्मन्मथा धिकम् । अत्यहृष्यो मुने त्वं हि लावण्यपरमायनम्
तं सुन्दरं शम्भुं दृष्ट्वा, यस्य स्वरूपं मन्मथादप्यधिकम्। त्वं मुनेऽत्यन्तहृष्टोऽभूः, स हि लावण्यस्य परमाश्रयः॥
Verse 5
स्तोत्रैर्नानाविधैस्स्तुत्वा परमानन्दसंयुतः । आगच्छस्त्वं मुने तत्र यत्र मेना स्थिताखिलैः
नानाविधैः स्तोत्रैः स्तुत्वा परमानन्दसमन्वितः। उवाच—“आगच्छ मुने तत्र, यत्र मेना सर्वैः परिवृता तिष्ठति”॥
Verse 6
तत्रागत्य सुप्रसन्नो मुनेऽतिप्रेमसंकुलः । हर्षयंस्तां शैलपत्नी मेनान्त्वं वाक्यमब्रवीः
तत्रागत्य सुप्रसन्नो मुनेऽतिप्रेमसंकुलः । हर्षयन् शैलपत्नीं मेनाम् तां वाक्यमब्रवीत् ॥
Verse 7
नारद उवाच । मेने पश्य विशालाक्षि शिवरूपमनुत्तमम् । कृता शिवेन तेनैव सुकृपा करुणात्मना
नारद उवाच । मेने पश्य विशालाक्षि शिवरूपमनुत्तमम् । तेनैव शिवेन कृपा करुणात्मना कृता ॥
Verse 8
ब्रह्मोवाच । श्रुत्वा सा तद्वचो मेना विस्मिता शैलकामिनी । ददर्श शिवरूपन्तत्परमानन्ददायकम्
ब्रह्मोवाच । श्रुत्वा सा तद्वचो मेना विस्मिता शैलकामिनी । ददर्श शिवरूपं तत् परमानन्ददायकम् ॥
Verse 9
कोटिसूर्यप्रतीकाशं सर्वावयवसुन्दरम् । विचित्रवसनं चात्र नानाभूषणभूषितम्
कोटिसूर्यप्रतीकाशं सर्वावयवसुन्दरम् । विचित्रवसनं चात्र नानाभूषणभूषितम् ॥
Verse 10
सुप्रसन्नं सुहासं च सुलावण्यं मनोहरम् । गौराभं द्युतिसंयुक्तं चन्द्ररेखाविभूषितम्
सुप्रसन्नं सुहासं च सुलावण्यं मनोहरम् । गौराभं द्युतिसंयुक्तं चन्द्ररेखाविभूषितम् ॥
Verse 11
सर्वैर्देवगणैः प्रीत्या विष्ण्वाद्यस्सेवितं तथा । सूर्येण च्छत्रितं मूर्ध्नि चन्द्रेण च विशोभितम्
सर्वैर्देवगणैः प्रीत्या विष्ण्वादिभिश्च सेवितं; मूर्ध्नि सूर्येण छत्रितं, चन्द्रेण च विशोभितम्।
Verse 12
सर्वथा रमणीयं च भूषितस्य विभूषणैः । वाहनस्य महाशोभा वर्णितुं नैव शक्यते
सर्वथा रमणीयं तद् विभूषणैर्भूषितं; वाहनस्य महाशोभा वर्णयितुं नैव शक्यते।
Verse 13
गंगा च यमुना चैव विधत्तः स्म सुचामरे । सिद्धयोऽष्टौ पुरस्तस्य कुर्वन्ति स्म सुनर्त्तनम्
गङ्गा यमुना च सुचामरौ विधत्तः; पुरस्तादष्ट सिद्धयः स्थित्वा सुमङ्गलं नर्तनं कुर्वन्ति स्म।
Verse 14
मया चैव तदा विष्णुरिन्द्राद्या ह्यमरास्तथा । स्वं स्वं वेषं सुसम्भूष्य गिरिशेनाचरन्युताः
मया सह तदा विष्णुरिन्द्राद्याश्चामरास्तथा । स्वस्ववेषैः सुसंयुक्ता गिरीशसहिताः चरन् ॥
Verse 15
तथा जयेति भाषन्तो नानारूपा गणास्तदा । स्वलङ्कृतमहामोदा गिरीशपुरतोऽचरन्
तदा नानाविधाकाराः गणाः ‘जय जय’ इति वदन्तः । स्वालङ्कारैः सुसंयुक्ता गिरीशपुरतोऽचरन् ॥
Verse 16
सिद्धाश्चोपसुरास्सर्वे मुनयश्च महासुखाः । ययुश्शिवेन सुप्रीतास्सकलाश्चापरे तथा
सिद्धाश्चोपसुराः सर्वे मुनयश्च महासुखाः । शिवेन सुप्रीताः सर्वे ययुः सकलाश्चापरे तथा ॥
Verse 17
एवन्देवादयस्सर्वे कुतूहलसमन्विताः । परंब्रह्म गृणन्तस्ते स्वपत्नीभिरलंकृताः
एवं देवाः सर्वे कुतूहलसमन्विताः स्वस्वपत्नीभिरलंकृताः परं ब्रह्म शिवं गृणन्ति स्म।
Verse 18
विश्वावसुमुखास्तत्र ह्यप्सरोगणसंयुताः । गायन्तोप्यग्रतस्तस्य परमं शाङ्करं यशः
तत्र विश्वावसुमुखा अप्सरोगणसंयुताः तस्याग्रतः परमं शाङ्करं यशो गायन्ति स्म।
Verse 19
इत्थं महोत्सवस्तत्र बभूव मुनिस त्तम । नानाविधो महेशे हि शैलद्वारि च गच्छति
इत्थं तत्र महोत्सवो बभूव, मुनीसत्तम; महेशे शैलद्वारि गच्छति हि नानाविधाः उत्सवाः प्रवर्तन्ते।
Verse 20
तस्मिंश्च समये तत्र सुषमा या परात्मनः । वर्णितुं तां विशेषेण कश्शक्नोति मुनीश्वर
तस्मिंश्च समये तत्र परात्मनः शिवस्य या सुषमा, तां विशेषेण वर्णयितुं कः शक्नोति, मुनीश्वर?
Verse 21
तथाविधं च तन्दृष्ट्वा मेना चित्रगता इव । क्षणमासीत्ततः प्रीत्या प्रोवाच वचनं मुने
तथाविधं च तन्दृष्ट्वा मेना चित्रगता इव । क्षणमासीत्ततः प्रीत्या प्रोवाच वचनं मुने ॥
Verse 22
मेनोवाच । धन्या पुत्री मदीया च यया तप्तं महत्तपः । यत्प्रभावान्महेशान त्वं प्राप्त इह मद्गृहे
मेनोवाच । धन्या पुत्री मदीया च यया तप्तं महत्तपः । यत्प्रभावान्महेशान त्वं प्राप्त इह मद्गृहे ॥
Verse 23
मया कृता पुरा या वै शिवनिन्दा दुरत्यया । तां क्षमस्व शिवास्वामिन्सुप्रसन्नो भवाधुना
मया कृता पुरा या वै शिवनिन्दा दुरत्यया । तां क्षमस्व शिवास्वामिन्सुप्रसन्नो भवाधुना ॥
Verse 24
ब्रह्मोवाच । इत्थं सम्भाष्य सा मेना संस्तूयेन्दुललाटकम् । साञ्जलिः प्रणता शैलप्रिया लज्जापराऽभवत्
ब्रह्मोवाच—एवं सम्भाष्य मेना चन्द्रकलाधरं गिरिप्रियं स्तुत्वा, साञ्जलिः प्रणम्य तस्थौ; शैलप्रिया पार्वती तदा परमलज्जावती बभूव।
Verse 25
तावत्स्त्रियस्समाजग्मुर्हित्वा कामाननेकशः । बह्व्यस्ताः पुरवासिन्यश्शिवदर्शनलालसाः
तदा बह्व्यः पुरवासिन्यः स्त्रियः समागत्य नानाकामान् परित्यज्य, शिवदर्शनलालसाः समवेताः।
Verse 26
मज्जनं कुर्वती काचित्तच्चूर्णसहिता ययौ । द्रष्टुं कुतूहलाढ्या च शङ्करं गिरिजावरम्
मज्जनं कुर्वती काचित् तच्चूर्णसहिता ययौ। कुतूहलाढ्या शङ्करं द्रष्टुं गिरिजावरम्॥
Verse 27
काचित्तु स्वामिनस्सेवां सखीयुक्ता विहाय च । सुचामरकरा प्रीत्यागाच्छम्भोर्दर्शनाय वै
काचित् सखीयुक्ता स्वामिनः सेवां विहाय। सुचामरकरा प्रीत्या शम्भोर्दर्शनाय जगाम॥
Verse 28
काचित्तु बालकं हित्वा पिबन्तं स्तन्यमादरात् । अतृप्तं शङ्करन्द्रष्टुं ययौ दर्शनलालसा
काचित् बालकं हित्वा स्तन्यपानपरं पुनः। अतृप्तं शङ्करं द्रष्टुं दर्शनलालसा ययौ॥
Verse 29
रशनां बध्नती काचित्तयैव सहिता ययौ । वसनं विपरीतं वै धृत्वा काचिद्ययौ ततः
काचिद् रशनां बध्नन्ती तया सहैव ययौ। अपराऽपि वसनं विपरीतं धृत्वा ततः प्रस्थितवती॥
Verse 30
भोजनार्थं स्थितं कान्तं हित्वा काचिद्ययौ प्रिया । द्रष्टुं शिवावरं प्रीत्या सतृष्णा सकुतूहला
भोजनार्थं स्थितं कान्तं विहाय काचित् प्रिया ययौ। शिवावरं द्रष्टुं प्रीत्या सतृष्णा सकुतूहला॥
Verse 31
काचिद्धस्ते शलाकां च धृत्वांजनकरा प्रिया । अञ्जित्वैकाक्षि सन्द्रष्टुं ययौ शैलसुतावरम्
काचित्प्रिया हस्ते शलाकां धृत्वाऽञ्जनकरा सती । एकाक्षि अञ्जयित्वा द्रष्टुं ययौ शैलसुतावराम् ॥
Verse 32
काचित्तु कामिनी पादौ रञ्जयन्ती ह्यलक्तकैः । श्रुत्वा घोषं च तद्धित्वा दर्शनार्थमुपागता
काचित्कामिनी पादौ रञ्जयन्ती ह्यलक्तकैः । श्रुत्वा घोषं तदुत्सृज्य दर्शनार्थमुपागता ॥
Verse 33
इत्यादि विविधं कार्यं हित्वा वासं स्त्रियो ययुः । दृष्ट्वा तु शांकरं रूपं मोहं प्राप्तास्तदाऽभवन्
इत्यादि विविधं कर्म हित्वा वासं स्त्रियो ययुः । दृष्ट्वा शांकररूपं तु मोहं प्राप्तास्तदा स्त्रियः ॥
Verse 34
ततस्ताः प्रेमसंविग्नाश्शिवदर्शनहर्षिताः । निधाय हृदि तन्मूर्तिं वचनं चेदमब्रुवन्
ततः ताः स्त्रियः प्रेम्णा संविग्नाः शिवदर्शनहर्षिताः । तस्य तन्मूर्तिं हृदि निधाय इदं वचनम् अब्रुवन् ॥
Verse 35
पुरवासिन्य ऊचुः । नेत्राणि सफलान्यासन्हिमवत्पुरवासिनाम् । यो योऽपश्यददो रूपं तस्य वै सार्थकं जनुः
पुरवासिन्य ऊचुः । नेत्राणि सफलान्यासन् हिमवत्पुरवासिनाम् । यो योऽपश्यदद्भुतं रूपं तस्य वै सार्थकं जनुः ॥
Verse 36
तस्यैव सफलं जन्म तस्यैव सफलाः क्रियाः । येन दृष्टश्शिवस्साक्षात्सर्वपापप्रणाशकः
तस्यैव सफलं जन्म, तस्यैव सफलाः क्रियाः; येन शिवः साक्षात् दृष्टः, सर्वपापप्रणाशकः।
Verse 37
पार्वत्या साधितं सर्वं शिवार्थं यत्तपः कृतम् । धन्येयं कृतकृत्येयं शिवा प्राप्य शिवम्पतिम्
पार्वत्या शिवार्थं यत्तपः कृतं तत्सर्वं सम्यक् साधितम्। धन्येयम् एषा शिवा, कृतकृत्या, शिवं पतिं प्राप्य।
Verse 38
यदीदं युगलं ब्रह्मा न युंज्याच्छिवयोर्मुदा । तदा च सकलोऽप्यस्य श्रमो निष्फलतामियात्
यदि ब्रह्मा मुदा शिवयोः इदं युगलं न युञ्ज्यात्, तदा अस्य सकलोऽपि श्रमो निष्फलताम् इयात्।
Verse 39
सम्यक् कृतं तथा चात्र योजितं युग्ममुत्तमम् । सर्वेषां सार्थता जाता सर्वकार्यसमुद्भवा
सम्यक् कृतं तथा चात्र योजितं युग्ममुत्तमम्। सर्वेषां सार्थता जाता, सर्वकार्यसमुद्भवा।
Verse 40
विना तु तपसा शम्भोर्दर्शनं दुर्लभन्नृणाम् । दर्शनाच्छंकरस्यैव सर्वे याताः कृतार्थताम्
विना तपसा शम्भोर्दर्शनं दुर्लभं नृणाम्। दर्शनाच्छंकरस्यैव सर्वे याताः कृतार्थताम्।
Verse 41
लक्ष्मीर्नारायणं लेभे यथा वै स्वामिनम्पुरा । तथासौ पार्वती देवी हरम्प्राप्य सुभूषिता
यथा लक्ष्मीः पुरा स्वामिनं नारायणं लेभे। तथा देवी पार्वती हरं प्राप्य सुभूषिता बभूव॥
Verse 42
ब्रह्माणं च यथा लेभे स्वामिनं वै सरस्वती । तथासौ पार्वती देवी हरम्प्राप्य सुभूषिता
यथा सरस्वती ब्रह्माणं स्वामिनं लेभे पुरा। तथा देवी पार्वती हरं प्राप्य सुभूषिता बभूव॥
Verse 43
वयन्धन्याः स्त्रियस्सर्वाः पुरुषास्सकला वराः । ये ये पश्यन्ति सर्वेशं शंकरं गिरिजापतिम्
वयं धन्याः, स्त्रियः सर्वाः धन्याः, पुरुषाश्च वराः। ये ये पश्यन्ति सर्वेशं शंकरं गिरिजापतिम्॥
Verse 44
ब्रह्मोवाच इत्थमुक्त्वा तु वचनं चन्दनैश्चाक्षतैरपि । शिवं समर्चयामासुर्लाजान्ववृषुरादरात्
ब्रह्मोवाच—एवं वचनं उक्त्वा ते चन्दनैः अक्षतैश्च सह शिवं समर्चयामासुः; आदरेण च लाजान् निवेद्य तस्मै समन्तात् अववृषुः।
Verse 45
तस्थुस्तत्र स्त्रियः सर्वा मेनया सह सोत्सुकाः । वर्णयन्त्योऽधिकम्भाग्यम्मेनायाश्च गिरेरपि
तत्र सर्वाः स्त्रियः मेनया सह सोत्सुकाः स्थिताः; मेनायाः गिरेश्च (हिमवतः) अधिकं भाग्यं प्रशंसन्त्यः कथयामासुः।
Verse 46
कथास्तथाविधाश्शृण्वंस्तद्वामा वर्णिताश्शुभाः । प्रहृष्टोऽभूत्प्रभुः सर्वैर्मुने विष्ण्वादिभिस्तदा
तादृशीः शुभाः कथाः वामया सम्यग्वर्णिताः श्रुत्वा, हे मुने, प्रभुः प्रहृष्टोऽभवत्; तदा विष्ण्वादयः सर्वे देवाः समागताश्च हृष्टा अभवन्।
Frequently Asked Questions
Nārada, prompted by Viṣṇu for a divine purpose, praises Śiva; Śiva reveals his supreme compassionate form; Nārada then leads Menā to witness that form, establishing her direct darśana.
The chapter encodes a Śaiva epistemology: stuti purifies intention, and darśana functions as validated knowledge (pramāṇa-like certainty) grounded in grace—beauty and radiance signify transcendence made accessible.
A luminous, serene, ornamented Śiva-form: koṭi-sūrya-like radiance, perfect limbs, varied garments and ornaments, gentle smile, bright complexion, and the crescent moon (candrarekhā) as a key iconographic marker.