मेना-शिवदर्शन-प्रस्थानम् | Menā’s Quest to Behold Śiva (Departure for Śiva’s Darśana)

Verse 1

मेनोवाच । निरीक्षिष्यामि प्रथमं मुने तं गिरिजापतिम् । कीदृशं शिवरूपं हि यदर्थे तप उत्तमम्

मेनोवाच— मुने, अहं प्रथमं गिरिजापतिं तं निरीक्षितुमिच्छामि। यदर्थं परमं तपः क्रियते, तस्य शिवस्य रूपं कीदृशं हि?

Verse 2

ब्रह्मोवाच । इत्यज्ञानपरा सा च दर्शनार्थं शिवस्य च । त्वया मुने समं सद्यश्चन्द्रशालां समागता

ब्रह्मोवाच— एवं सा अज्ञानपरा सती शिवदर्शनार्थं त्वया मुने समं सद्यः चन्द्रशालां समागता।

Verse 3

तावद्ब्रह्मा समायातस्तेजसां गशिरुत्तमः । सर्षिवर्य्यसुतस्साक्षाद्धर्मपुंज इव स्तुतः

तावद्ब्रह्मा समायातस्तेजसां शिर उत्तमः; सर्षिवर्यसुतः साक्षाद्धर्मपुञ्ज इव स्तुतः।

Verse 4

शिव उवाच । मदाज्ञया युवान्तातौ सदेवौ च पृथक्पृथक् । गच्छतं हि गिरिद्वारं वयं पश्चाद्व्रजेमहि

शिव उवाच—मदाज्ञया युवां तातौ सदेवौ च पृथक्पृथक्; गच्छतं हि गिरिद्वारं वयं पश्चाद्व्रजेमहि।

Verse 5

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य हरिस्सर्वानाहूयोवाच तन्मयाः । सुरास्सर्वे तथैवाशु गमनं चक्रुरुत्सुकाः

ब्रह्मोवाच—एतदाकर्ण्य हरिः सर्वान् समाहूय तन्मयः सन् उवाच। ततः सर्वेऽपि सुराः उत्सुकहृदयाः शीघ्रं गमनं चक्रुः॥

Verse 6

स्थितां शिरोगृहे मेनां मुने विश्वेश्वर त्वया । तथैव दर्शयामास हृद्विभ्रंशो यथा भवेत्

हे मुने, त्वं विश्वेश्वरः मेनां शिरोगृहे स्थितां तथैव दर्शयामास यथा तस्याः हृदयविभ्रंशः स्यात् धैर्यभङ्गश्च भवेत्॥

Verse 7

एतस्मिन्समये मेना सेनां च परमां शुभाम् । निरीक्षन्ती मुने दृष्ट्वा सामान्यं हर्षिताऽभवत्

एतस्मिन्समये मेना परमां शुभां सेनां निरीक्षन्ती, मुने, दृष्ट्वा सर्वं सामान्यं हर्षिता बभूव॥

Verse 8

प्रथमं चैव गन्धर्वास्सुन्दरास्सुभगास्तदा । आयाताश्शुभवस्त्राढ्या नानालंकारभूषिताः

प्रथमं गन्धर्वाः सुन्दराः सुभगास्तदा आयाताः। शुभवस्त्राढ्या नानालंकारभूषिताश्च॥

Verse 9

नानावाहनसंयुक्ता नानावाद्यपरा यणा । पताकाभिर्विचित्राभिरप्सरोगणसंयुताः

नानावाहनसंयुक्ता नानावाद्यपरा यणा। पताकाभिर्विचित्राभिरप्सरोगणसंयुताः॥

Verse 10

अथ दृष्ट्वा वसुं तत्र तत्पतिं परमप्रभुम् । मेना प्रहर्षिता ह्यासीच्छिवोयमिति चाब्रवीत्

अथ तत्र वसुं दृष्ट्वा तत्पतिं परमप्रभुम्। मेना प्रहर्षिता भूत्वा ‘शिवोऽयम्’ इति चाब्रवीत्॥

Verse 11

शिवस्य गणका एते न शिवोयं शिवापतिः । इत्येवं त्वं ततस्तां वै अवोच ऋषिसत्तम

एते शिवस्य गणका एव; नायं स्वयं शिवः, न च शिवायाः पतिः। इत्युक्त्वा त्वं ततः तां प्रति वाक्यमवोचः, हे ऋषिसत्तम।

Verse 12

एवं श्रुत्वा तदा मेना विचारे तत्पराऽभवत् । इतश्चाभ्यधिको यो वै स च कीदृग्भविष्यति

एवं श्रुत्वा तदा मेना विचारे तत्पराऽभवत् । इतश्चाभ्यधिको यो वै स च कीदृग्भविष्यति ॥

Verse 13

एतस्मिन्नन्तरे यक्षा मणिग्रीवादयश्च ये । तेषां सेना तया दृष्टा शोभादिद्विगुणीकृता

एतस्मिन्नन्तरे यक्षा मणिग्रीवादयश्च ये । तेषां सेना तया दृष्टा शोभादिद्विगुणीकृता ॥

Verse 14

तत्पतिं च मणिग्रीवं दृष्ट्वा शोभान्वितं हि सा । अयं रुद्रश्शिवास्वामी मेना प्राहेति हर्षिता

तत्पतिं च मणिग्रीवं दृष्ट्वा शोभान्वितं हि सा । अयं रुद्रश्शिवास्वामी मेना प्राहेति हर्षिता ॥

Verse 15

नायं रुद्रश्शिवास्वामी सेवकोयं शिवस्य वै । इत्यवोचोगपत्न्यै त्वं तावद्वह्निस्स आगतः

नायं रुद्रश्शिवास्वामी सेवकोऽयं शिवस्य वै । इत्यवोचोगपत्न्यै त्वं तावद्वह्निः स आगतः ॥

Verse 16

ततोऽपि द्विगुणां शोभां दृष्ट्वा तस्य च साब्रवीत् । रुद्रोऽयं गिरिजास्वामी तदा नेति त्वमब्रवीः

ततोऽपि द्विगुणां शोभां तस्मिन् दृष्ट्वा सा जगाद— “अयं रुद्रो गिरिजास्वामी” इति। तदा त्वं प्रत्यवोचः— “नेति, न तथा”।

Verse 17

तावद्यमस्समायातस्ततोऽपि द्विगुणप्रभः । तं दृष्ट्वा प्राह सा मेना रुद्रोऽयमिति हर्षिता

तावद्यः समायातो यमस्ततोऽपि द्विगुणप्रभः। तं दृष्ट्वा मेना हर्षिता प्राह—रुद्रोऽयमिति॥

Verse 18

नेति त्वमब्रवीस्तां वै तावन्निरृतिरागतः । बिभ्राणो द्विगुणां शोभां शुभः पुण्यजनप्रभुः

नेति त्वमब्रवीस्तां वै तावन्निरृतिरागतः। बिभ्राणो द्विगुणां शोभां शुभः पुण्यजनप्रभुः॥

Verse 19

तं दृष्ट्वा प्राह सा मेना रुद्रोऽयमिति हर्षिता । नेति त्वमब्रवीस्तां वै तावद्वरुण आगतः

तं दृष्ट्वा मेना हर्षिता प्राह—रुद्रोऽयमिति। नेति त्वमब्रवीस्तां वै तावद्वरुण आगतः॥

Verse 20

ततोऽपि द्विगुणां शोभां दृष्ट्वा तस्य च साब्रवीत् । रुद्रोऽयं गिरिजास्वामी तद्वा नेति त्वमब्रवीः

ततोऽपि द्विगुणां शोभां तस्य दृष्ट्वा सुसंयता । सा प्रोवाच—“अयं रुद्रो गिरिजास्वामी” इति निश्चितम् । त्वं तु प्रत्यब्रवीः—“किमेतत् सत्यं, उत न सत्यं?”

Verse 21

तावद्वायुस्समायातस्ततोऽपि द्विगुणप्रभः । तं दृष्ट्वा प्राह सा मेना रुद्रोयमिति हर्षिता

तावद्वायुः समायातः पूर्वादपि द्विगुणप्रभः । तं दृष्ट्वा मेना हृष्टा प्रोवाच—“रुद्रोऽयम्” इति निश्चितम्

Verse 22

नेति त्वमब्रवीस्तां वै तावद्धनद आगतः । ततोऽपि द्विगुणां शोभां बिभ्राणो गुह्यकाधिपः

नेति त्वमब्रवीस्तां वै तावद्धनद आगतः । ततोऽपि द्विगुणां शोभां बिभ्राणो गुह्यकाधिपः ॥

Verse 23

तं दृष्ट्वा प्राह सा मेना रुद्रोऽयमिति हर्षिता । नेति त्वमब्रवीस्तां वै तावदीशान आगतः

तं दृष्ट्वा प्राह सा मेना रुद्रोऽयमिति हर्षिता । नेति त्वमब्रवीस्तां वै तावदीशान आगतः ॥

Verse 24

ततोऽपि द्विगुणां शोभां दृष्ट्वा तस्य च साब्रवीत् । रुद्रोऽयं गिरिजास्वामी तदा नेति त्वमब्रवीः

ततोऽपि द्विगुणां शोभां दृष्ट्वा तस्य च साब्रवीत् । रुद्रोऽयं गिरिजास्वामी तदा नेति त्वमब्रवीः ॥

Verse 25

तावदिन्द्रस्समायातस्ततोऽपि द्विगुणप्रभः । सर्वामरवरो नानादिव्यभस्त्रिदिवेश्वरः

तावदिन्द्रस्समायातस्ततोऽपि द्विगुणप्रभः । सर्वामरवरो नानादिव्यभस्त्रिदिवेश्वरः ॥

Verse 26

तं दृष्ट्वा शंकरस्सोऽयमिति सा प्राह मेनका । शक्रस्सुरपतिश्चायं नेति त्वं तदाब्रवीः

तं दृष्ट्वा मेनका प्राह—“अयमेव शंकरः” इति। त्वं तदा प्रत्यवदः—“नैष शंकरः; अयं शक्रः सुरपतिः” इति।

Verse 27

तावच्चन्द्रस्समायातश्शोभा तद्द्विगुणा दधत । दृष्ट्वा तं प्राह रुद्रोऽयं तां तु नेति त्वमब्रवीः

तावच्चन्द्रः समायातः पूर्वात् द्विगुणशोभां दधत्। तं दृष्ट्वा रुद्रः प्राह ‘अयम्’ इति, त्वं तु तां प्रति ‘नेति’ अब्रवीः।

Verse 28

तावत्सूर्यस्समायातश्शोभा तद्द्विगुणा दधत् । दृष्ट्वा तं प्राह सा सोयन्तांतु नेति त्वमब्रवीः

तावत्सूर्यः समायातः पूर्वात् द्विगुणशोभां दधत्। तं दृष्ट्वा सा प्राह; त्वं तु ‘नेति—माऽयम् अत्र आगच्छतु’ इति अब्रवीः।

Verse 29

तावत्समागतास्तत्र भृग्वाद्याश्च मुनीश्वराः । तेजसो राशयस्सर्वे स्वशिष्यगणसंयुताः

तावत् तत्र समागताः भृग्वाद्याश्च मुनीश्वराः। सर्वे तेजोराशयः स्वशिष्यगणसंयुताः।

Verse 30

तन्मध्ये चैव वागीशं दृष्ट्वा सा प्राह मेनका । रुद्रोऽयं गिरिजास्वामी तदा नेति त्वमब्रवीः

तन्मध्ये वागीशं दृष्ट्वा मेनका प्राह—“अयं रुद्रो गिरिजास्वामी” इति। तदा त्वं प्रत्यवोचः—“नेति, नायम्।”

Verse 32

दृष्ट्वा सा तं तदा मेना महाहर्षवती मुने । सोऽयं शिवापतिः प्राह तां तु नेति त्वमब्रवीः

तदा मेना तं दृष्ट्वा महाहर्षवती, मुने, प्राह—“सोऽयं शिवापतिः, कन्यायाः स्वामी।” त्वं तु तामब्रवीः—“नेति, न तथा।”

Verse 33

एतस्मिन्नन्तरे तत्र विष्णुर्देवस्समागतः । सर्वशोभान्वितः श्रीमान्मेघश्यामश्चतुर्भुजः

एतस्मिन्नन्तरे तत्र विष्णुर्देवः समागतः। सर्वशोभान्वितः श्रीमान् मेघश्यामश्चतुर्भुजः॥

Verse 34

कोटिकन्दर्प्यलावण्यः पीताम्बरधरस्स्वराट् । राजीवलोचनश्शान्तः पक्षीन्द्रवरवाहनः

कोटिकन्दर्पसमं लावण्यं यस्य विराजते। पीताम्बरधरो दिव्यः स्वराजः तेजसान्वितः॥ राजीवलोचनः शान्तः पक्षीन्द्रवरवाहनः॥

Verse 35

शंखादिलक्षणैर्युक्तो मुकुटादिविभूषितः । श्रीवत्सवक्षा लक्ष्मीशो ह्यप्रमेय प्रभान्वितः

शंखादिलक्षणोपेतो मुकुटादिविभूषितः। श्रीवत्साङ्कितवक्षाश्च लक्ष्मीशोऽप्रमेयदीप्तिमान्॥

Verse 36

तं दृष्ट्वा चकिताक्ष्यासीन्महाहर्षेण साब्रवीत् । सोऽयं शिवापतिः साक्षाच्छिवो वै नात्र संशयः

तं दृष्ट्वा विस्मिताक्षी सा महाहर्षसमन्विता। उवाच—सोऽयं शिवापतिः साक्षाच्छिवो वै नात्र संशयः॥

Verse 37

अथ त्वं मेनकावाक्यमाकर्ण्योवाच ऊतिकृत् । नायं शिवापतिरयं किन्त्वयं केशवो हरिः

अथ मेनकावाक्यं श्रुत्वा दूत उवाच ह। नायं शिवापतिः साक्षात् किन्त्वयं केशवो हरिः॥

Verse 38

शंकरोखिलकार्य्यस्य ह्यधिकारी च तत्प्रियः । अतोऽधिको वरो ज्ञेयस्स शिवः पार्वतीपतिः

शंकरः सर्वकार्येषु ह्यधिकार्येव निश्चयः, स च तस्य परतत्त्वस्य प्रियतमः। अतः परमो वरो ज्ञेयः—स एव शिवः पार्वतीपतिः॥

Verse 39

तच्छोभां वर्णितुं मेने मया नैव हि शक्यते । स एवाखिलब्रह्माण्डपतिस्सर्वेश्वरः स्वराट्

तस्य तेजो मया वक्तुं न शक्यं इति मे मतिḥ। स एवाखिलब्रह्माण्डपतिः सर्वेश्वरः स्वराट्॥

Verse 40

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य मेना मेने च तां शुभाम् । महाधनां भाग्यवती कुलत्रयसुखावहाम्

ब्रह्मोवाच—इत्याकर्ण्य वचस्तस्य मेना तां शुभां मेने। महाधनां भाग्यवतीं कुलत्रयसुखावहाम्॥

Verse 41

उवाच च प्रसन्नास्या प्रीतियुक्तेन चेतसा । स्वभाग्यमधिकं चापि वर्णयन्ती मुहुर्मुहुः

प्रसन्नवदना सा च प्रीतियुक्तेन चेतसा। उवाच मुहुर्मुहुः स्वभाग्यमधिकं स्तुवन्ती॥

Verse 42

मेनोवाच । धन्याहं सर्वथा जाता पार्वत्या जन्मनाधुना । धन्यो गिरीश्वरोप्यद्य सर्वं धन्यतमं मम

मेनोवाच—धन्याहं सर्वथा जाता पार्वत्या जन्मनाधुना। धन्यो गिरीश्वरः अद्य, सर्वं धन्यतमं मम॥

Verse 43

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखण्डे शिवाद्भुतलीलावर्णनं नाम त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखण्डे “शिवाद्भुतलीलावर्णनम्” नाम त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः समाप्तः ॥

Verse 44

अस्याः किं वर्ण्यते भाग्यमपि वर्षशतैरपि । वर्णितुं शक्यते नैव तत्प्रभुप्राप्तिदर्शनात

अस्याः किं वर्ण्यते भाग्यं वर्षशतैरपि किम् । तत्प्रभुप्राप्तिदर्शनात् तद्वर्णनं न शक्यते ॥

Verse 45

ब्रह्मोवाच । इत्यवादीच्च सा मेना प्रेमनिर्भरमानसा । तावत्समागतो रुद्रोऽद्भुतोतिकारकः प्रभुः

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा सा मेना प्रेमनिर्भरमानसा । तावत्समागतो रुद्रोऽद्भुतातिशयकारकः प्रभुः ॥

Verse 47

तमागतमभिप्रेत्य नारद त्वं मुने तदा । मेनामवोचः सुप्रीत्या दर्शयंस्तं शिवापतिम्

तमागतमभिप्रेत्य नारद त्वं मुने तदा । मेनामवोचः सुप्रीत्या दर्शयंस्तं शिवापतिम् ॥

Verse 48

नारद उवाच । अयं स शंकरस्साक्षाद्दृश्यतां सुन्दरि त्वया । यदर्थे शिवया तप्तं तपोऽति विपिने महत्

नारद उवाच—अयं स शंकरः साक्षात्, सुन्दरि, त्वया द्रष्टव्यः। यदर्थं शिवया विपिनेऽति महत्तपो तप्तम्।

Verse 49

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा हर्षिता मेना तं ददर्श मुदा प्रभुम् । अद्भुताकृतिमीशानमद्भुतानुगमद्भुतम्

ब्रह्मोवाच—इत्युक्त्वा हर्षिता मेना मुदा प्रभुं ददर्श। अद्भुताकृतिम् ईशानम्, अद्भुतानुगमं सर्वथा अद्भुतम्।

Verse 50

तावदेव समायाता रुद्रसेना महाद्भुता । भूतप्रेतादिसंयुक्ता नानागणसमन्विता

तावदेव समायाता रुद्रसेना महाद्भुता। भूतप्रेतादिसंयुक्ता नानागणसमन्विता॥

Verse 51

वात्यारूपधराः केचित्पताकामर्मरस्वना । वक्रतुंडास्तत्र केचिद्विरूपाश्चापरे तथा

वात्यारूपधराः केचित् पताकामर्मरस्वनाः। वक्रतुण्डास्तत्र केचित् विरूपाश्चापरे तथा॥

Verse 52

करालाः श्मश्रुलाः केचित्केचित्खञ्जा ह्यलोचनाः । दण्डपाशधराः केचित्केचिन्मुद्गरपाणयः

केचित् करालाः भीषणरूपाः, केचित् श्मश्रुलाः; केचित् खञ्जाः, केचित् चाक्षुषवर्जिताः। केचित् दण्डपाशधराः, केचित् मुद्गरपाणयः॥

Verse 53

विरुद्धवाहनाः केचिच्छृंगनादविवादिनः । डमरोर्वादिनः केचित्केचिद्गोमुखवादिनः

विरुद्धवाहनाः केचित् शृङ्गनादविवादिनः। डमरूर्वादिनः केचित् केचिद् गोमुखवादिनः॥

Verse 54

अमुखा विमुखाः केचित्केचिद्बहुमुखा गणाः । अकरा विकराः केचित्केचिद्बहुकरा गणाः

अमुखा विमुखाः केचित् केचिद् बहुमुखा गणाः। अकरा विकराः केचित् केचिद् बहुकरा गणाः॥

Verse 55

अनेत्रा बहुनेत्राश्च विशिराः कुशिरास्तथा । अकर्णा बहुकर्णाश्च नानावेषधरा गणाः

अनेत्रा बहुनेत्राश्च विशिराः कुशिरास्तथा। अकर्णा बहुकर्णाश्च नानावेषधरा गणाः॥

Verse 56

इत्यादिविकृताकारा अनेके प्रबला गणाः । असंख्यातास्तथा तात महावीरा भयंकराः

इत्येवं विकृताकाराः प्रबलाः केचन गणाः। असंख्याता हि तात महावीराः भयङ्कराः॥

Verse 57

अंगुल्या दर्शयंस्त्वं तां मुने रुद्रगणांस्ततः । हरस्य सेवकान्पश्य हरं चापि वरानने

अङ्गुल्या दर्शयन्ती सा मुने रुद्रगणांस्ततः। हरस्य सेवकान्पश्य हरं चापि वरानने॥

Verse 58

असंख्यातान् गणान् दृष्ट्वा भूतप्रेतादिकान् मुने । तत्क्षणादभवत्सा वै मेनका त्राससंकुला

असंख्यातान् गणान् दृष्ट्वा भूतप्रेतादिकान् मुने । तत्क्षणादभवत्सा वै मेनका त्राससंकुला ॥

Verse 59

तन्मध्ये शंकरं चैव निर्गुणं गुणवत्तरम् । वृषभस्थं पञ्चवक्त्रं त्रिनेत्रं भूतिभूषितम्

तन्मध्ये शंकरं चैव निर्गुणं गुणवत्तरम् । वृषभस्थं पञ्चवक्त्रं त्रिनेत्रं भूतिभूषितम् ॥

Verse 60

कपर्दिनं चन्द्रमौलिं दशहस्तं कपालि नम् । व्याघ्रचर्मोत्तरीयञ्च पिनाकवरपाणिनम्

कपर्दिनं चन्द्रमौलिं दशहस्तं कपालिनम् । व्याघ्रचर्मोत्तरीयं च पिनाकवरपाणिनं नमामि ॥

Verse 61

शूलयुक्तं विरूपाक्षं विकृताकारमाकुलम् । गजचर्म वसानं हि वीक्ष्य त्रेसे शिवाप्रसूः

शूलयुक्तं विरूपाक्षं विकृताकारमाकुलम् । गजचर्मवसानं दृष्ट्वा त्रेसे शिवाप्रसूः ॥

Verse 62

चकितां कम्पसंयुक्तां विह्वलां विभ्रमद्धियम् । शिवोऽयमिति चांगुल्या दर्शयंस्तां त्वमब्रवीः

चकितां कम्पसंयुक्तां विह्वलां विभ्रमद्धियम् । अङ्गुल्या दर्शयन् “शिवोऽयम्” इत्यब्रवीस्ताम् ॥

Verse 63

त्वदीयं तद्वचः श्रुत्वा वाताहतलता इव । सा पपात द्रुतम्भूमौ मेना दुःखभरा सती

त्वदीयं तद्वचः श्रुत्वा वाताहतलतेव सा। मेना दुःखभरा सती द्रुतं भूमौ पपात ह।

Verse 64

किमिदं विकृतं दृष्ट्वा वञ्चिताहं दुराग्रहे । इत्युक्त्वा मूर्च्छिता तत्र मेनका साऽभवत्क्षणात्

किमिदं विकृतं दृष्ट्वा वञ्चिताहं दुराग्रहे। इत्युक्त्वा मूर्च्छिता मेनका क्षणात् तत्राभवत्॥

Verse 65

अथ प्रयत्नैर्विविधैस्सखीभिरुपसेविता । लेभे संज्ञां शनै मेना गिरीश्वरप्रिया तदा

अथ सखीभिर्विविधैः प्रयत्नैरुपसेविता। मेना गिरीश्वरप्रिया शनैस्तदा संज्ञां लेभे॥

Verse 446

अद्भुतात्मागणास्तात मेनागर्वापहारकाः । आत्मानं दर्शयन् मायानिर्लिप्तं निर्विकारकम्

अद्भुतात्मागणास्तात मेनागर्वापहारकाः। मायानिर्लिप्तं निर्विकारकमात्मानं दर्शयामासुः॥