गणसमागमः (Śiva Summons the Gaṇas for the Great Festival)
अस्मिन्नध्याये ब्रह्मा शिवस्य महोत्सवाय गणसमाह्वानं वर्णयति। शिवो नन्दिनं समागतांश्च गणान् आज्ञापयन् हिमाचलपुरं प्रति गन्तुं समुत्साहयति, स्वसहचरान् सह नयति, केषाञ्चित् गणानां तत्रैव स्थितिं नियोजयति च। ततः शङ्खकर्णः केकराक्षः विकृतः विशाखः पारिजातः सर्वान्तकः विकृताननः कपालाख्यः सन्दारकः कन्दुकः कुण्डकः विष्टम्भः पिप्पलः सन्नादकश्च इत्यादीनां गणेश्वराणां नामानि, तेषां कोटि-दशकोटि-सहस्रकोटि-कोटिकोटिप्रमाणानि बलानि च निर्दिश्यन्ते। एतेन शिवस्य सार्वभौमत्वं, गणानां क्रमबद्धता, महोत्सवस्य नाद-यज्ञमयः वातावरणश्च महिम्ना प्रकाश्यते।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । अथ शम्भुः समाहूय नन्द्यादीन् सकलान्गणान् । आज्ञापयामास मुदा गन्तुं स्वेन च तत्र वै
ब्रह्मोवाच । अथ शम्भुः नन्द्यादीन् सकलान् गणान् समाहूय, मुदा तान् आज्ञापयामास—स्वेन सह तत्रैव गन्तुमिति ।
Verse 2
शिव उवाच । अपि यूयं सह मया संगच्छध्वं गिरेः पुरम् । कियद्गणानिहास्थाप्य महोत्सवपुरस्सरम्
शिव उवाच । यूयमपि मया सह गिरेः पुरं संगच्छध्वम् । इह कियद्गणान् स्थापयित्वा, महोत्सवस्य पुरस्सरं गत्वा व्यवस्थां कुरुत ।
Verse 3
ब्रह्मोवाच । अथ ते समनुज्ञप्ता गणेशा निर्ययुर्मुदा । स्वंस्वं बलमुपादाय तान् कथंचिद्वदाम्यहम्
ब्रह्मोवाच । अथ ते गणेशा अनुमतिं लब्ध्वा मुदा निर्ययुः । स्वस्वं बलमुपादाय, तेषां वृत्तान्तं यथाशक्ति वदाम्यहम् ।
Verse 4
अभ्यगाच्छंखकर्णश्च गणकोट्या गणेश्वरः । शिवेन सार्द्धं संगन्तुं हिमाचलपुरम्प्रति
अथ शङ्खकर्णो नाम गणेश्वरः, गणकोट्या सहाभ्यगात् । शिवेन सार्धं संगन्तुं हिमाचलपुरं प्रति प्रस्थितुम् ।
Verse 5
दशकोट्या केकराक्षो गणानां समहोत्सवः । अष्टकोट्या च विकृतो गणानां गणनायकः
शिवगणेषु दशकोटिगणाध्यक्षः केकराक्षः समहोत्सवस्य व्यवस्थापकः; अष्टकोटिगणाध्यक्षो विकृतो गणानां सेनानी गणनायकश्च।
Verse 6
चतुष्कोट्या विशाखश्च गणानां गणनायकः । पारिजातश्च नवभिः कोटिभिर्गणपुंगवः
चतुष्कोटिसहितो विशाखो गणानां गणनायकः; नवकोटिसहितः पारिजातो गणपुंगवः प्रमुखोऽभवत्।
Verse 7
षष्टिस्सर्वान्तकः श्रीमान्तथैव विकृताननः । गणानान्दुन्दुभोष्टाभिः कोटिकोटिभिर्गणनायकः
षष्टिः सर्वान्तकः श्रीमान् तथा विकृताननः; गणदुन्दुभिनिनादैः परिवृतः, कोटिकोटिगणैः सहितो गणनायकः स्थितः।
Verse 8
पञ्चभिश्च कपालाख्यो गणेशः कोटिभिस्तथा । षड्भिस्सन्दारको वीरो गणानां कोटिभिर्मुने
मुने, पञ्चकोटिगणैः सह कपालाख्यो गणेशो निर्गतः; षट्कोटिगणैः सह च वीरः सन्दारकोऽपि समागतः।
Verse 9
कोटिकोटिभिरेवेह कन्दुकः कुण्डकस्तथा । विष्टम्भो गणपोऽष्टाभिर्गणानां कोटिभिस्तथा
अत्रैव कन्दुकः कुण्डकश्च कोटिकोटिभिर्गणैः सह; विष्टम्भो गणपोऽपि च अष्टाभिः प्रमुखगणैः सह कोटिभिर्गणैश्च।
Verse 10
सहस्रकोट्या गणपः पिप्पलो मुदितो ययौ । तथा संनादको वीरो गणेशो मुनिसत्तम
मुनिसत्तम, सहस्रकोट्या गणैः सह पिप्पलो नाम गणपः मुदितो ययौ; तथा संनादको नाम वीरः गणेशोऽपि ययौ।
Verse 11
आवेशनस्तथाष्टाभिः कोटिभिर्गणनायकः । महाकेशस्सहस्रेण कोटीनां गणपो ययौ
ततः आवेशनः गणनायकः अष्टाभिः कोटिभिः सह ययौ; महाकेशोऽपि सहस्रकोट्या गणैः सह गणपो ययौ।
Verse 12
कुण्डो द्वादशकोट्या हि तथा पर्वतको मुने । अष्टाभिः कोटिभिर्वीरस्समगाच्चन्द्रतापनः
मुने, कुण्डो द्वादशकोट्या निर्मितः, तथा पर्वतकोऽपि तावन्मात्रः; अष्टाभिः कोटिभिः सह वीरश्चन्द्रतापनः समगात्।
Verse 13
कालश्च कालकश्चैव महाकालश्शतेन वै । कोटीनां गणनाथो हि तथैवाग्निकनामकः
कालश्च कालकश्चैव महाकालाः शतेन वै । कोटीनां गणनाथो हि तथैवाग्निकनामकः ॥
Verse 14
कोट्यग्निमुख एवागाद् गणानां गणनायकः । आदित्यमूर्द्धा कोट्या च तथा चैव घनावहः
कोट्यग्निमुख एवागाद् गणानां गणनायकः । आदित्यमूर्द्धा कोट्या च तथा चैव घनावहः ॥
Verse 15
सन्नाहश्शतकोट्या हि कुमुदो गणपस्तथा । अमोघः कोकिलश्चैव शतकोट्या गणाधिपः
सन्नाहः शतकोटिगणैः सह; कुमुदोऽपि गणपः। अमोघः कोकिलश्चैव शतकोट्या गणाधिपौ।
Verse 16
सुमन्त्रः कोटिकोट्या च गणानां गणानायकः । काकपादोदरः कोटिषष्ट्या सन्तानकस्तथा
सुमन्त्रः कोटिकोट्या गणानां गणनायकः; काकपादोदरः षष्टिकोट्या सन्तानकाख्यः प्रजापतिरिव।
Verse 17
महाबलश्च नवभिर्मधुपिंगश्च कोकिलः । नीलो नवत्या कोटीनां पूर्णभद्रस्तथैव च
महाबलः नवकोटिगणैः; मधुपिङ्गः कोकिलश्चापि। नीलः नवतिकोटिगणैः; पूर्णभद्रश्च तथैव।
Verse 18
सप्तकोट्या चतुर्वक्त्रः करणो विंशकोटिभिः । ययौ नवतिकोट्या तु गणेशानो हि रोमकः
सप्तकोट्या चतुर्वक्त्रो ब्रह्मा ययौ; विंशतिकोटिभिः करणो ययौ; नवतिकोट्या तु रोमकसंज्ञो गणेशानः प्रस्थितः।
Verse 19
यज्वाशश्शतमन्युश्च मेघमन्युश्च नारद । तावत्कोट्या ययुस्सर्वे गणेशा हि पृथक्पृथक्
यज्वाशः शतमन्युश्च मेघमन्युश्च नारद; तावत्कोट्या ययुः सर्वे गणेशा हि पृथक्पृथक् स्वस्वस्थानं स्वस्वकर्म च।
Verse 20
काष्ठाङ्गुष्ठश्चतुष्षष्ट्या कोटीनां गणनायकः । विरूपाक्षस्सुकेशश्च वृषाभश्च सनातनः
काष्ठाङ्गुष्ठश्चतुष्षष्ट्या कोटीनां गणनायकः । विरूपाक्षस्सुकेशश्च वृषाभश्च सनातनः
Verse 21
तालकेतुः षडास्यश्च चञ्च्वास्यश्च सनातनः । सम्वर्तकस्तथा चैत्रो लकुलीशस्स्वयम्प्रभुः
तालकेतुः षडास्यश्च चञ्च्वास्यश्च सनातनः । सम्वर्तकस्तथा चैत्रो लकुलीशस्स्वयम्प्रभुः
Verse 22
लोकान्तकश्च दीप्तात्मा तथा दैत्यान्तको मुने । देवो भृंगिरिटिश्श्रीमान्देवदेवप्रियस्तथा
लोकान्तकश्च दीप्तात्मा तथा दैत्यान्तको मुने । देवो भृंगिरिटिश्श्रीमान्देवदेवप्रियस्तथा
Verse 23
अशनिर्भानुकश्चैव चतुष्षष्ट्या सहस्रशः । ययुश्शिवविवाहार्थं शिवेन सहसोत्सवाः
अशनिर्भानुकश्चैव चतुष्षष्ट्या सहस्रशः । ययुश्शिवविवाहार्थं शिवेन सहसोत्सवाः ॥
Verse 24
भूतकोटिसहस्रेण प्रमथाः कोटिभिस्त्रिभिः । वीरभद्रश्चतुष्षष्ट्या रोमजानान्त्रिकोटिभिः
भूतकोटिसहस्रेण प्रमथाः कोटिभिस्त्रिभिः । वीरभद्रश्चतुष्षष्ट्या रोमजानान्त्रिकोटिभिः ॥
Verse 25
कोटिकोटिसहस्राणां शतैर्विंशतिभिर्वृताः । तत्र जग्मुश्च नन्द्याद्या गणपाश्शंकरोत्सवे
कोटिकोटिसहस्राणां शतैर्विंशतिभिर्वृताः । तत्र जग्मुश्च नन्द्याद्या गणपाश्शंकरोत्सवे ॥
Verse 26
क्षेत्रपालो भैरवश्च कोटिकोटिगणैर्युतः । उद्वाहश्शंकरस्येत्याययौ प्रीत्या महोत्सवे
क्षेत्रपालो भैरवश्च कोटिकोटिगणैर्युतः । उद्वाहश्शंकरस्येति आययौ प्रीत्या महोत्सवे ॥
Verse 27
एते चान्ये च गणपा असङ्ख्याता महाबलाः । तत्र जग्मुर्महाप्रीत्या सोत्साहाश्शंकरोत्सवे
एते चान्ये च गणपा असङ्ख्याता महाबलाः । तत्र जग्मुर्महाप्रीत्या सोत्साहाः शंकरोत्सवे ॥
Verse 28
सर्वे सहस्रहस्ताश्च जटामुकुटधारिणः । चन्द्ररेखावतंसाश्च नीलकण्ठास्त्रिलोचनाः
सर्वे सहस्रहस्ताः जटामुकुटधारिणः। चन्द्ररेखावतंसाः सर्वे नीलकण्ठास्त्रिलोचनाः॥
Verse 29
रुद्राक्षाभरणास्सर्वे तथा सद्भस्मधारिणः । हारकुण्डलकेयूरमुकुटाद्यैरलंकृताः
रुद्राक्षाभरणाः सर्वे तथा सद्भस्मधारिणः। हारकुण्डलकेयूरमुकुटाद्यैरलंकृताः॥
Verse 30
ब्रह्मविष्ण्विन्द्रसंकाशा अणिमादिगुणैर्युताः । सूर्य्यकोटिप्रतीकाशास्तत्र रेजुर्गणेश्वराः
ब्रह्मविष्ण्विन्द्रसंकाशा अणिमादिगुणैर्युताः। सूर्य्यकोटिप्रतीकाशास्तत्र रेजुर्गणेश्वराः॥
Verse 31
पृथिवीचारिणः केचित् केचित्पातालचारिणः । केचिद्व्योमचराः केचित्सप्तस्वर्गचरा मुने
पृथिवीचारिणः केचित् केचित्पातालचारिणः। केचिद्व्योमचराः केचित्सप्तस्वर्गचरा मुने॥
Verse 32
किम्बहूक्तेन देवर्षे सर्वलोकनिवासिनः । आययुस्स्वगणाश्शम्भोः प्रीत्या वै शङ्करोत्सवे
किं बहूक्तेन देवर्षे सर्वलोकनिवासिनः। आययुः स्वगणाः शम्भोः प्रीत्या वै शङ्करोत्सवे॥
Verse 33
इत्थं देवैर्गणैश्चान्यैस्सहितश्शङ्करः प्रभुः । ययौ हिमगिरिपुरं विवाहार्थं निजस्य वै
इत्थं देवैर्गणैश्चान्यैः सहितः शङ्करः प्रभुः। ययौ हिमगिरिपुरं विवाहार्थं निजस्य वै॥
Verse 34
यदाजगाम सर्वेशो विवाहार्थे सुरादिभिः । तदा तत्र ह्यभूद्वृत्तं तच्छृणु त्वं मुनीश्वर
यदाजगाम सर्वेशो विवाहार्थे सुरादिभिः। तदा तत्र ह्यभूद्वृत्तं तच्छृणु त्वं मुनीश्वर॥
Verse 35
रुद्रस्य भगिनी भूत्वा चण्डी सूत्सवसंयुता । तत्राजगाम सुप्रीत्या परेषां सुंभयावहा
रुद्रस्य भगिनीभूता चण्डी सूत्सवसंयुता । तत्र सुप्रीत्या जगाम परेषां सुंभयावहा ॥
Verse 36
प्रेतासनसमारूढा सर्पाभरणभूषिता । पूर्णं कलशमादाय हैमं मूर्ध्नि महाप्रभम्
प्रेतासनसमारूढा सर्पाभरणभूषिता । पूर्णं कलशमादाय हैमं मूर्ध्नि महाप्रभम् ॥
Verse 37
स्वपरीवारसंयुक्ता दीप्तास्या दीप्तलोचना । कुतूहलम्प्रकुर्वन्ती जातहर्षा महाबला
स्वपरीवारसंयुक्ता दीप्तास्या दीप्तलोचना । कुतूहलं प्रकुर्वन्ती जातहर्षा महाबला ॥
Verse 38
तत्र भूतगणा दिव्या विरूपः कोटिशो मुने । विराजन्ते स्म बहुशस्तथा नानाविधास्तदा
तत्र भूतगणा दिव्या विरूपाः कोटिशो मुने। विराजन्ते स्म बहुशो नानाविधा इव तदा॥
Verse 39
तैस्समेताग्रतश्चण्डी जगाम विकृतानना । कुतूहलान्विता प्रीता प्रीत्युपद्रव कारिणी
तैः समेता अग्रतः चण्डी विकृतानना जगाम । कुतूहलान्विता प्रीता प्रीत्या उपद्रवकारिणी ॥
Verse 40
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखण्डे यात्रावर्णनं नाम चत्वारिशोऽध्यायः
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखण्डे यात्रावर्णनं नाम चत्वारिंशोऽध्यायः ॥
Verse 41
तदा डमरुनिर्घोषैर्व्याप्तमासीज्जगत्त्रयम् । भेरीझंकारशब्देन शंखानां निनदेन च
तदा डमरुनिर्घोषैर्व्याप्तमासीज्जगत्त्रयम् । भेरीझंकारशब्देन शंखानां निनदेन च ॥
Verse 42
तथा दुन्दुभिनिर्घोषैश्शब्दः कोलाहलोऽभवत् । कुर्वञ्जगन्मंगलं च नाशयेन्मंगलेतरत्
तथा दुन्दुभिनिर्घोषैः शब्दः कोलाहलोऽभवत्; जगन्मंगलं कुर्वन् मङ्गलेतरं नाशयेत्।
Verse 43
गणानां पृष्ठतो भूत्वा सर्वे देवास्समुत्सुकाः । अन्वयुस्सर्वसिद्धाश्च लोकपालादिका मुने
गणानां पृष्ठतो भूत्वा सर्वे देवाः समुत्सुकाः । सर्वसिद्धाश्च लोकपालादयश्च, मुने, अन्वयुः ॥
Verse 44
मध्ये व्रजन् रमेशोऽथ गरुडासनमाश्रितः । शुशुभे ध्रियमाणेन क्षत्रेण महता मुने
मध्ये व्रजन् रमेशोऽथ गरुडासनमाश्रितः । शुशुभे ध्रियमाणेन क्षत्रेण महता मुने ॥
Verse 45
चामरैर्वीज्यमानोऽसौ स्वगणैः परिवारितः । पार्षदैर्विलसद्भिश्च स्वभूषाविधिभूषितः
चामरैर्वीज्यमानोऽसौ स्वगणैः परिवारितः । पार्षदैर्विलसद्भिश्च स्वभूषाविधिभूषितः ॥
Verse 46
तथाऽहमप्यशोभम्वै व्रजन्मार्गे विराजितः । वेदैर्मूर्तिधरैश्शास्त्रैः पुराणैरागमैस्तथा
तथाऽहमप्यशोभं वै व्रजन्मार्गे विराजितः । वेदैर्मूर्तिधरैः शास्त्रैः पुराणैरागमैस्तथा ॥
Verse 47
सनकादिमहासिद्धैस्सप्रजापतिभिस्सुतैः । परिवारैस्संयुतो हि शिवसेवनतत्परः
सनकादिमहासिद्धैः सप्रजापतिभिः सुतैः । परिवारैः संयुतो हि शिवसेवनतत्परः ॥
Verse 48
स्वसैन्यमध्यगश्शक्र ऐरावतगज स्थितः । नामाविभूषितोऽत्यन्तं व्रजन् रेजे सुरेश्वरः
स्वसैन्यमध्ये स्थितः शक्रः ऐरावतगजोपविष्टः। नामचिह्नैः समलङ्कृतः सन् अग्रे व्रजन् सुरेश्वरोऽतिशोभत॥
Verse 49
तदा तु व्रजमानास्ते ऋषयो बहवश्च ते । विरेजुरतिसोत्कण्ठश्शिवस्योद्वाहनम्प्रति
तदा बहवो ऋषयस्ते व्रजमानाः अतिसोत्कण्ठाः। शिवस्योद्वाहनं द्रष्टुं मनसा समुपस्थिताः विरेजुः॥
Verse 50
शाकिन्यो यातुधानाश्च वेताला ब्रह्मराक्षसाः । भूतप्रेतपिशाचाश्च तथान्ये प्रमथादयः
शाकिन्यो यातुधानाश्च वेताला ब्रह्मराक्षसाः। भूतप्रेतपिशाचाश्च तथान्ये प्रमथादयः॥
Verse 51
तुम्बुरुर्नारदो हाहा हूहूश्चेत्यादयो वराः । गन्धर्वाः किन्नरा जग्मुर्वाद्यानाध्माय हर्षिताः
तुम्बुरुर्नारदो हाहा हूहूश्चेत्यादयो वराः। गन्धर्वाः किन्नरा जग्मुर्वाद्यानाध्माय हर्षिताः॥
Verse 52
जगतो मातरस्सर्वा देवकन्याश्च सर्वशः । गायत्री चैव सावित्री लक्ष्मीरन्यास्सुरस्त्रियः
जगतो मातरः सर्वाः सर्वशो देवकन्याश्च—गायत्री सावित्री लक्ष्मीश्चान्याः सुरस्त्रियः (तत्र समागताः)।
Verse 53
एताश्चान्याश्च देवानां पत्नयो भवमातरः । उद्वाहश्शंकरस्येति जग्मुस्सर्वा मुदान्विताः
एताश्चान्याश्च देवानां पत्नयो भवमातरः; “उद्वाहः शंकरस्य” इति वदन्त्यः सर्वा मुदान्विताः जग्मुः।
Verse 54
शुद्धस्फटिकसंकाशो वृषभस्सर्वसुन्दरः । यो धर्म उच्यते वेदैश्शास्त्रैस्सिद्धमहर्षिभिः
शुद्धस्फटिकसंकाशो वृषभोऽतिसुन्दरः सर्वतः। स एव धर्मः वेदैः शास्त्रैश्च सिद्धमहर्षिभिः प्रकीर्तितः॥
Verse 55
तमारूढो महादेवो वृषभं धर्मवत्सलः । शुशुभेतीव देवर्षिसेवितस्सकलैर्व्रजन्
तमारूढो महादेवो धर्मवत्सल ईश्वरः। देवर्षिसेवितः सर्वैः सह गच्छन् शुशुभेऽतिव॥
Verse 56
एभिस्समेतैस्सफलैमहर्षिभिर्बभौ महेशो बहुशोत्यलंकृतः । हिमालयाह्वस्य धरस्य संव्रजन् पाणिग्रहार्थं सदनं शिवायाः
एभिः समेतैः सफलैर्महर्षिभिर्महेश्वरः शोभितो बहुधालङ्कृतः। हिमालयाह्वधराधिपसदनं शिवायाः पाणिग्रहार्थं स जगाम॥
Verse 57
इत्युक्तं शम्भुचरितं गमनम्परमोत्सवम् । हिमालयपुरोद्भूतं सद्वृत्तं शृणु नारद
इत्युक्तं शम्भुचरितं गमनं परमोत्सवम् । हिमालयपुरोद्भूतं सद्वृत्तं शृणु नारद ॥
Frequently Asked Questions
Śiva convenes and commands his gaṇas (led by Nandin and other gaṇeśvaras) to accompany him toward Himālaya for a major auspicious festival (mahotsava), with an organized division of forces.
The gaṇa-muster symbolizes Śiva’s all-pervading governance: innumerable hosts reflect the infinite modalities of divine power operating under a single consciousness-principle (Śiva), while the festival setting sacralizes movement, sound, and order as forms of devotion.
The chapter highlights Śiva’s manifestation as Lord of hosts (Gaṇeśvara/gaṇādhipati in functional sense) through named commanders and their troop-units, underscoring hierarchy, protection, and cosmic participation in the impending auspicious rite.