देवसान्त्वनम् (Devasāntvana) — “Consolation/Reassurance of the Gods”
अध्यायेऽस्मिन् देवानां स्तुत्या प्रसन्ना दुर्गा जगदम्बा साक्षात् प्रादुर्भवति। ब्रह्मा तस्याः दिव्यप्राकट्यं वर्णयति—रत्नखचिते दिव्यरथे विराजमाना, स्वतेजसा परिवृता, कोटिसूर्यप्रभामपि अतिशयन्ती। सा महामाया, सदाशिवविलासिनी, त्रिगुणा च निरगुणा, नित्या, शिवलोके निवसन्ती इति तत्त्वतः निरूप्यते। विष्ण्वादयः देवाः तस्याः अनुग्रहेण दर्शनं लभन्ते, सामूहिकमानन्दं अनुभवन्ति, पुनःपुनः प्रणमन्ति, शिवा शर्वाणी कल्याणी जगदम्बा महेश्वरी चण्डी सर्वार्तिनाशिनी इत्यादिभिः नामभिः पुनः स्तुवन्ति। एषा कथा देवप्राकट्य–वर्णन–शरणागति–स्तुतिरूपेण आराधनाविधिं दर्शयति, रक्षिकात्वं दुःखनाशकत्वं च प्रतिष्ठापयति।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । इत्थं देवैः स्तुता देवी दुर्गा दुर्गार्तिनाशिनी । आविर्बभूव देवानां पुरतो जगदंबिका
ब्रह्मोवाच—इत्थं देवैः स्तुता देवी दुर्गा दुर्गार्तिनाशिनी, देवानां पुरतो जगदम्बिका आविर्बभूव।
Verse 2
रथे रत्नमये दिव्ये संस्थिता परमाद्भुते । किंकिणीजालसंयुक्ते मृदुसंस्तरणे वरे
रथे रत्नमये दिव्ये संस्थिता परमाद्भुते । किंकिणीजालसंयुक्ते मृदुसंस्तरणे वरे ॥
Verse 3
कोटिसूर्याधिकाभास रम्यावयवभासिनी । स्वतेजोराशिमध्यस्था वररूपा समच्छवि
कोटिसूर्याधिकाभास रम्यावयवभासिनी । स्वतेजोराशिमध्यस्था वररूपा समच्छवि ॥
Verse 4
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखंडे देवसान्त्वनं नाम चतुर्थोऽध्यायः
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखण्डे “देवसान्त्वनम्” नाम चतुर्थोऽध्यायः समाप्तः।
Verse 5
त्रिदेवजननी चण्डी शिवा सर्वार्तिनाशिनी । सर्वमाता महानिद्रा सर्वस्वजनतारिणी
त्रिदेवजननी चण्डी शिवा सर्वार्तिनाशिनी। सर्वमाता महानिद्रा सर्वस्वजनतारिणी॥
Verse 6
तेजोराशेः प्रभावात्तु सा तु दृष्ट्वा सुरैश्शिवा । तुष्टुवुस्तां पुनस्ते वै सुरा दर्शनकांक्षिणः
तस्य दिव्यतेजोराशेः प्रभावेन सुरैः शिवा (पार्वती) दृष्टा। तस्याः पुण्यदर्शनकाङ्क्षिणो देवाः पुनरेव तां स्तोत्रैः समतुष्टुवुः।
Verse 7
अथ देवगणास्सर्वे विष्ण्वाद्या दर्शनेप्सवः । ददृशुर्जगदम्बां तां तत्कृपां प्राप्य तत्र हि
अथ विष्ण्वादयः सर्वे देवगणाः दर्शनैप्सवः। तत्रैव तां जगदम्बां तदनुग्रहं प्राप्य ददृशुः।
Verse 8
बभूवानन्दसन्दोहस्सर्वेषां त्रिदिवौकसाम् । पुनः पुनः प्रणेमुस्तां तुष्टुवुश्च विशेषतः
त्रिदिवौकसां सर्वेषाम् आनन्दसन्दोहः समभवत्। ते पुनः पुनः तां प्रणेमुः, विशेषतः स्तुतिभिश्च ताम् अतुष्टुवन्॥
Verse 9
देवा ऊचुः । शिवे शर्वाणि कल्याणि जगदम्ब महेश्वरि । त्वां नतास्सर्वथा देवा वयं सर्वार्तिनाशिनीम्
देवा ऊचुः— शिवे शर्वाणि कल्याणि जगदम्ब महेश्वरि। वयं देवा नताः सर्वथा त्वां, सर्वार्तिनाशिनीम्॥
Verse 10
न हि जानन्ति देवेशि वेदश्शास्त्राणि कृत्स्नशः । अतीतो महिमा ध्यानं तव वाङ्मनसोश्शिवे
देवेशि शिवे, वेदाः शास्त्राणि च कृत्स्नशः तव तत्त्वं न हि जानन्ति। तव महिमा ध्यानमप्यतीतः; वाङ्मनसोः परा त्वम्॥
Verse 11
अतद्व्यावृत्तितस्तां वै चकितं चकितं सदा । अभिधत्ते श्रुतिरपि परेषां का कथा मता
अतद्व्यावृत्तितः सा नित्यं चकिता चकिता इव। श्रुतिरपि ताम् एवं वर्णयति; परेषां तु का कथा, किं ते मिमांसन्ते॥
Verse 12
जानन्ति बहवो भक्तास्त्वत्कृपां प्राप्य भक्तितः । शरणागतभक्तानां न कुत्रापि भयादिकम्
बहवो भक्ताः भक्तितः त्वत्कृपां प्राप्य जानन्ति। शरणागतभक्तानां न कुत्रापि भयादिकं भवति॥
Verse 13
विज्ञप्तिं शृणु सुप्रीता यस्या दासास्सदाम्बिके । तव देवि महादेवि हीनतो वर्णयामहे
विज्ञप्तिं शृणु सुप्रीता, यस्या दासाः सदा अम्बिके। तव देवि महादेवि, हीनतो वर्णयामहे॥
Verse 14
पुरा दक्षसुता भूत्वा संजाता हरवल्लभा । ब्रह्मणश्च परेषां वा नाशयत्वमकंमहत्
पुरा दक्षसुता भूत्वा संजाता हरवल्लभा। तया ब्रह्मणश्च परेषां वा मानं नाशयितुं महत्॥
Verse 15
पितृतोऽनादरं प्राप्यात्यजः पणवशात्तनुम् । स्वलोकमगमस्त्वं वालभद्दुःखं हरोऽपि हि
पितृतोऽनादरं प्राप्य त्यजः पणवशात् तनुम्। स्वलोकमगमस्त्वं, बालभद् दुःखं हरोऽपि हि॥
Verse 16
न हि जातम्प्रपूर्णं तद्देवकार्यं महेश्वरि । व्याकुला मुनयो देवाश्शरणन्त्वां गता वयम्
न हि जातं प्रपूर्णं तद् देवकार्यं महेश्वरि। व्याकुला मुनयो देवाः शरणं त्वां गता वयम्॥
Verse 17
पूर्णं कुरु महेशानि निर्जराणां मनोरथम् । सनत्कुमारवचनं सफलं स्याद्यथा शिवे
पूर्णं कुरु महेशानि निर्जराणां मनोरथम्। सनत्कुमारवचनं सफलं स्याद् यथा शिवे॥
Verse 18
अवतीर्य क्षितौ देवि रुद्रपत्नी पुनर्भव । लीलां कुरु यथायोग्यं प्राप्नुयुर्निर्जरास्सुखम्
देवि, क्षितौ अवतीर्य पुनः रुद्रपत्नी भव । यथायोग्यं लीलां कुरु, येन निर्जराः सुखं प्राप्नुयुः ।
Verse 19
सुखी स्याद्देवि रुद्रोऽपि कैलासाचलसंस्थितः । सर्वे भवन्तु सुखिनो दुःखं नश्यतु कृत्स्नशः
देवि, कैलासाचलसंस्थितो रुद्रोऽपि सुखी स्यात् । सर्वे भवन्तु सुखिनः, दुःखं नश्यतु कृत्स्नशः ।
Verse 20
ब्रह्मोवाच । इति प्रोच्यामरास्सर्वे विष्ण्वाद्याः प्रेमसंकुलाः । मौनमास्थाय संतस्थुर्भक्तिनम्रा त्ममूर्तयः
ब्रह्मोवाच । इति प्रोच्य सर्वेऽमराः विष्ण्वाद्याः प्रेमसंकुलाः । मौनमास्थाय संतस्थुः, भक्तिनम्रात्ममूर्तयः ।
Verse 21
शिवापि सुप्रसन्नाभूदाकर्ण्यामरसंस्तुतिम् । आकलय्याथ तद्धेतुं संस्मृत्य स्वप्रभुं शिवम्
अमरसंस्तुतिमाकर्ण्य शिवापि सुप्रसन्नाभूत् । अथ तद्धेतुमाकलय्य स्वप्रभुं शिवं संस्मृतवती ।
Verse 22
उवाचोमा तदा देवी सम्बोध्य विबुधांश्च तान् । विहस्य मापतिमुखान्सदया भक्तवत्सला
तदा देवी उमा भक्तवत्सला सदया विहस्य तान् विबुधान् सम्बोध्य, मा-हरिमुखान् प्रति उवाच।
Verse 23
उमोवाच । हे हरे हे विधे देवा मुनयश्च गतव्यथाः । सर्वे शृणुत मद्वाक्यं प्रसन्नाहं न संशयः
उमोवाच । हे हरे हे विधे देवा मुनयश्च गतव्यथाः । सर्वे शृणुत मद्वाक्यं प्रसन्नाहं न संशयः ॥
Verse 24
चरितं मम सर्वत्र त्रैलोक्यस्य सुखावहम् । कृतं मयैवं सकलं दक्षमोहादिकं च तत्
चरितं मम सर्वत्र त्रैलोक्यस्य सुखावहम् । कृतं मयैवं सकलं दक्षमोहादिकं च तत् ॥
Verse 25
अवतारं करिष्यामि क्षितौ पूर्णं न संशयः । बहवो हेतवोऽप्यत्र तद्वदामि महादरात्
अवतारं करिष्यामि क्षितौ पूर्णं न संशयः । बहवो हेतवोऽप्यत्र तद्वदामि महादरात् ॥
Verse 26
पुरा हिमाचलो देवा मेना चातिसुभक्तितः । सेवां मे चक्रतुस्तात जननीवत्सतीतनोः
पुरा हिमाचलो देवा मेना चातिसुभक्तितः । सेवां मे चक्रतुस्तात जननीवत्सतीतनोः ॥
Verse 27
इदानीं कुरुतस्सेवां सुभक्त्या मम नित्यशः । मेना विशेषतस्तत्र सुतात्वेनात्र संशयः
इदानीं युवां सुभक्त्या मम नित्यं सेवां कुरुतम्। मेना, विशेषतः अहमेव तव सुतात्वेन भविष्यामि—अत्र संशयो नास्ति॥
Verse 28
रुद्रो गच्छतु यूयं चावतारं हिमवद्गृहे । अतश्चावतरिष्यामि दुःखनाशो भविष्यति
रुद्रो गच्छतु यूयं चावतारं हिमवद्गृहे। अतश्चावतरिष्यामि दुःखनाशो भविष्यति॥
Verse 29
सर्वे गच्छत धाम स्वं स्वं सुखं लभतां चिरम् । अवतीर्य सुता भूत्वा मेनाया दास्य उत्सुखम्
सर्वे गच्छत धाम स्वं स्वं सुखं लभतां चिरम्। अवतीर्य सुता भूत्वा मेनायाः दास्य उत्सुका॥
Verse 30
हरपत्नी भविष्यामि सुगुप्तं मतमात्मनः । अद्भुता शिवलीला हि ज्ञानिनामपि मोहिनी
हरपत्नी भविष्यामि सुगुप्तं मतमात्मनः । अद्भुता शिवलीला हि ज्ञानिनामपि मोहिनी
Verse 31
यावत्प्रभृति मे त्यक्ता स्वतनुर्दक्षजा सुराः । पितृतोऽनादरं दृष्ट्वा स्वामिनस्तत्क्रतौ गता
यावत्प्रभृति मे त्यक्ता स्वतनुर्दक्षजा सुराः । पितृतोऽनादरं दृष्ट्वा स्वामिनस्तत्क्रतौ गता
Verse 32
तदाप्रभृति स स्वामी रुद्रः कालाग्निसंज्ञकः । दिगम्बरो बभूवाशु मच्चिन्तनपरायणः
तदाप्रभृति स स्वामी रुद्रः कालाग्निसंज्ञकः । दिगम्बरो बभूवाशु मच्चिन्तनपरायणः
Verse 33
मम रोषं क्रतौ दृष्ट्वा पितुस्तत्र गता सती । अत्यजत्स्वतनुं प्रीत्या धर्मज्ञेति विचारतः
मम रोषं क्रतौ दृष्ट्वा सती पितुः समीपं जगाम। धर्मज्ञा विचारतः प्रीत्या स्वतनुमत्यजत्॥
Verse 34
योग्यभूत्सदनं त्यक्त्वा कृत्वा वेषमलौकिकम् । न सेहे विरहं सत्या मद्रूपाया महेश्वरः
योग्यं सदनं त्यक्त्वा कृत्वा वेषमलौकिकम्। सत्या विरहं न सेहे महेश्वरो मद्रूपया॥
Verse 35
मम हेतोर्महादुःखी स बभूव कुवेषभृत् । अत्यजत्स तदारभ्य कामजं सुखमुत्तमम्
मम हेतोर्महादुःखी स बभूव कुवेषभृत्। अत्यजत्स तदारभ्य कामजं सुखमुत्तमम्॥
Verse 36
अन्यच्छृणुत हे विष्णो हे विधे मुनयः सुराः । महाप्रभोर्महेशस्य लीलां भुवनपालिनीम्
अन्यच्छृणुत हे विष्णो हे विधे मुनयः सुराः। महाप्रभोर्महेशस्य लीलां भुवनपालिनीम्॥
Verse 37
विधाय मालां सुप्रीत्या ममास्थ्नां विरहाकुलः । न शान्तिं प्राप कुत्रापि प्रबुद्धो ऽप्येक एव सः
विधाय मालां सुप्रीत्या ममास्थ्नां विरहाकुलः। न शान्तिं प्राप कुत्रापि प्रबुद्धोऽप्येक एव सः॥
Verse 38
इतस्ततो रुरोदोच्चैरनीश इव स प्रभुः । योग्यायोग्यं न बुबुधे भ्रमन्सर्वत्र सर्वदा
इतस्ततो भ्रमन् स प्रभुरनीश इवोच्चै रुरोद। सर्वत्र सर्वदा योग्यायोग्यं न बुबुधे।
Verse 39
इत्थं लीलां हरोऽकार्षीद्दर्शयन्कामिनां प्रभुः । ऊचे कामुकवद्वाणीं विरहव्याकुलामिव
इत्थं हरोऽपि प्रभुः कामिनां लीलां दर्शयन् लीलामकार्षीत्। विरहव्याकुल इव कामुकवद्वाणीमुवाच।
Verse 40
वस्तुतोऽविकृतोऽदीनोऽस्त्यजितः परमेश्वरः । परिपूर्णः शिवः स्वामी मायाधीशोऽखिलेश्वरः
वस्तुतः परमेश्वरोऽविकृतोऽदीनोऽजितश्च। स परिपूर्णः शिवः स्वामी मायाधीशोऽखिलेश्वरः।
Verse 41
अन्यथा मोहतस्तस्य किं कामाच्च प्रयोजनम् । विकारेणापि केनाशु मायालिप्तो न स प्रभुः
अन्यथा तस्य मोहतः परस्य किं कामस्य प्रयोजनम् । केन वा विकारेणाशु मायालिप्तो भवेत् स प्रभुः ॥
Verse 42
रुद्रोऽतीवेच्छति विभुस्स मे कर्तुं करग्रहम् । अवतारं क्षितौ मेनाहिमाचलगृहे सुराः
रुद्रोऽतीवेच्छति विभुः स मे कर्तुं करग्रहम् । तस्मादवतरीष्यामि क्षितौ मेनाहिमाचलगृहे सुराः ॥
Verse 43
अतश्चावतरिष्यामि रुद्रसन्तोषहेतवे । हिमागपत्न्यां मेनाया लौकिकीं गतिमाश्रिता
अतः अवतरिष्यामि रुद्रसन्तोषहेतवे। हिमालयपत्नीमेनायाः कुक्षौ लौकिकीं गतिमाश्रिता॥
Verse 44
भक्ता रुद्रप्रिया भूत्वा तपः कृत्वा सुदुस्सहम् । देवकार्यं करिष्यामि सत्यं सत्यं न संशयः
भक्ता रुद्रप्रिया भूत्वा तपः कृत्वा सुदुःसहम्। देवकार्यं करिष्यामि सत्यं सत्यं न संशयः॥
Verse 45
गच्छत स्वगृहं सर्वे भव भजत नित्यशः । तत्कृपातोऽखिलं दुःखं विनश्यति न संशयः
गच्छत स्वगृहं सर्वे, भवम् भजत नित्यशः। तत्कृपया अखिलं दुःखं विनश्यति, न संशयः॥
Verse 46
भविष्यति कृपालोस्तु कृपया मंगलं सदा । वन्द्या पूज्या त्रिलोकेऽहं तज्जायेति च हेतुतः
कृपालोः कृपया नूनं मंगलं सदा भविष्यति। तज्जायेति हि हेतोः अहं त्रिलोके वन्द्या पूज्या च॥
Verse 47
ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा जगदम्बा सा देवानां पश्यतान्तदा । अन्तर्दधे शिवा तात स्वं लोकम्प्राप वै द्रुतम्
ब्रह्मोवाच—इत्युक्त्वा जगदम्बा सा देवानां पश्यतां तदा। अन्तर्दधे शिवा तात, स्वं लोकं प्राप वै द्रुतम्॥
Verse 48
विष्ण्वादयस्सुरास्सर्वे मुनयश्च मुदान्विताः । कृत्वा तद्दिशि संनामं स्वस्वधामानि संययुः
विष्ण्वादयः सुराः सर्वे मुनयश्च मुदान्विताः । कृत्वा तद्दिशि संनामं स्वस्वधामानि संययुः ॥
Verse 49
इत्थं दुर्गासुचरितं वर्णितं ते मुनीश्वर । सर्वदा सुखदं नॄणां भुक्तिमुक्तिप्रदायकम्
इति ते मुनीश्वर, दुर्गायाः सुचरितं सम्यग्वर्णितम्। एतत् सर्वदा नृणां सुखप्रदं भुक्तिमुक्तिप्रदायकम्॥
Verse 50
य इदं शृणुयान्नित्यं श्रावयेद्वा समाहितः । पठेद्वा पाठयेद्वापि सर्वान्कामान वाप्नुयात्
य इदं नित्यं शृणुयात् श्रावयेद्वा समाहितः। पठेत् पाठयेद्वापि स सर्वान् कामानवाप्नुयात्॥
Frequently Asked Questions
The Goddess Durgā/Jagadambā manifests before the devas after they praise her; they receive her darśana, rejoice, and continue stuti and surrender.
The chapter encodes a Śākta–Śaiva ontology: the Goddess is Mahāmāyā (cosmic power within the guṇas) and also nirguṇā/nityā (transcendent), described as Sadāśiva’s līlā—uniting devotional imagery with metaphysical claims.
She is named and functionally defined through epithets: Durgā (protector), Jagadambā (world-mother), Caṇḍī (powerful aspect), Śivā/Śarvāṇī/Maheśvarī (Śiva-linked sovereignty), and Sarvārti-nāśinī (destroyer of all distress).